Aleksandyr Stambolijski

Aleksandyr Stambolijski był najbardziej niezwykłym politykiem międzywojennej Bułgarii: chłopskim trybunem, który w 1915 roku ostrzegł cara, że wojna u boku Niemiec skończy się katastrofą, za co trafił do więzienia na resztę życia, a cztery lata później jako premier musiał podpisać traktat z Neuilly, którym zwycięzcy rozliczyli Bułgarię z tej właśnie wojny. Przez niespełna cztery lata rządów próbował zbudować państwo chłopów: z reformą rolną, przymusową służbą pracy, karaniem polityków odpowiedzialnych za klęski i pojednaniem z sąsiadami zamiast marzeń o wielkiej Bułgarii. Tym ostatnim ściągnął na siebie nienawiść oficerów, nacjonalistów i macedońskich rewolucjonistów, którzy w czerwcu 1923 roku obalili go i zamordowali. Jego śmierć zamknęła jedyną poważną próbę wyprowadzenia Bułgarii z kręgu rewizjonizmu, który w 1941 roku doprowadził ją do sojuszu z Hitlerem.

Syn chłopa z Rumelii

Urodził się 13 marca 1879 roku (1 marca według kalendarza juliańskiego, którym posługiwano się wtedy w Bułgarii) we wsi Sławowica w okolicach Pazardżika. Był to wówczas obszar Rumelii Wschodniej, autonomicznej prowincji Imperium Osmańskiego, którą Bułgaria przyłączyła dopiero w 1885 roku. Pochodził z chłopskiej rodziny i przez całe życie podkreślał, że jest chłopem. Uczył się w szkole rolniczej w Sadowie, a potem w szkole winiarskiej w Plewenie. Pracował krótko jako nauczyciel wiejski, a następnie wyjechał na studia do Niemiec. Według bułgarskich biografów słuchał wykładów w Halle i w Monachium, ale studiów nie ukończył, bo zachorował na gruźlicę i musiał wrócić do kraju.

W 1899 roku w Plewenie powstał Bułgarski Ludowy Związek Chłopski, zrodzony z protestu przeciw podatkowi płaconemu w naturze. Stambolijski związał się z nim na początku nowego wieku i szybko stał się jego najważniejszym publicystą jako redaktor partyjnego pisma „Zemedełsko zname” („Sztandar Chłopski”). Rozwinął własną teorię polityczną: społeczeństwo dzieli się jego zdaniem nie na partie, lecz na stany zawodowe, z których najliczniejszy i najważniejszy jest stan chłopski. Partie polityczne uważał za kliki miejskich adwokatów i urzędników, żyjących z pracy wsi i z posad państwowych. W 1908 roku został wybrany do parlamentu, a kilka lat później był już faktycznym przywódcą związku i jego najgłośniejszym mówcą. Słynął z gwałtowności, a przeciwnikiem był niewygodnym: atakował korupcję, militaryzm i osobistą władzę cara Ferdynanda I.

Przeciw wojnie

Stambolijski był przeciwnikiem polityki, która w latach 1912–1913 wciągnęła Bułgarię w wojny bałkańskie, a zwłaszcza ataku na Serbię i Grecję w czerwcu 1913 roku, zakończonego klęską i utratą większości zdobyczy. Gdy wybuchła wielka wojna, opowiadał się za neutralnością, a jeśli już za wojną, to raczej po stronie ententy niż Niemiec. Mówił o braterstwie południowych Słowian i o tym, że chłopi bułgarscy i serbscy nie mają ze sobą o co walczyć.

We wrześniu 1915 roku, gdy rząd Wasiła Radosławowa zawarł już tajny sojusz z państwami centralnymi, przywódcy opozycji zostali przyjęci przez cara. Stambolijski powiedział Ferdynandowi wprost, że polityka, którą prowadzi, zgubi kraj, a jemu samemu może kosztować koronę i głowę. Kilka tygodni później Bułgaria przystąpiła do wojny. Stambolijskiego aresztowano i oskarżono o działalność wywrotową, a sąd skazał go na dożywotnie więzienie. Przesiedział tam trzy lata, w czasie gdy armia bułgarska zajmowała Macedonię, a kraj coraz bardziej głodował.

Radomir i droga do władzy

We wrześniu 1918 roku front macedoński runął, a uciekający żołnierze zaczęli iść na Sofię. 25 września rząd Aleksandyra Malinowa zwolnił Stambolijskiego z więzienia w nadziei, że jego autorytet pomoże uspokoić wojsko. Pojechał do zbuntowanych oddziałów razem z innym działaczem chłopskim, Rajkiem Daskałowem. Zamiast uspokojenia przyszła rewolta: 27 września w Radomirze Daskałow ogłosił republikę, a nazwisko Stambolijskiego pojawiło się na jej proklamacji jako prezydenta. Według większości źródeł on sam swojej zgody nie wyraził i trzymał się na uboczu. Wierne carowi oddziały i żołnierze niemieccy rozbili buntowników przed Sofią na początku października. W tym czasie Bułgaria podpisała już rozejm w Salonikach, a 3 października Ferdynand abdykował na rzecz syna Borysa III. Stambolijski ukrywał się, aż do ogłoszenia amnestii.

Klęska skompromitowała stare partie, które prowadziły kraj do wojen, a chłopski związek, jedyna siła, która od początku była przeciwko nim, zyskał ogromną popularność. W styczniu 1919 roku Stambolijski wszedł do koalicyjnego rządu Teodora Teodorowa jako minister robót publicznych, a latem pojechał z nim do Paryża w składzie delegacji pokojowej. W wyborach 17 sierpnia 1919 roku agrariusze zdobyli najwięcej głosów, wyprzedzając komunistów. 6 października Stambolijski stanął na czele rządu koalicyjnego.

Podpis w Neuilly

Pierwszym zadaniem nowego premiera było przyjęcie pokoju, który przygotowały mocarstwa na konferencji pokojowej w Paryżu. Teodorow nie chciał podpisać traktatu, a Stambolijski uznał, że odmowa przyniesie tylko okupację i jeszcze gorsze warunki. 27 listopada 1919 roku w ratuszu w Neuilly-sur-Seine jako jedyny przedstawiciel Bułgarii złożył podpis pod traktatem, który odbierał krajowi Trację Zachodnią i dostęp do Morza Egejskiego, cztery okręgi na granicy z Królestwem Serbów, Chorwatów i Słoweńców oraz południową Dobrudżę, zmniejszał armię do 20 tysięcy ochotników i nakładał 2,25 miliarda franków w złocie reparacji.

W odróżnieniu od niemal całej bułgarskiej klasy politycznej Stambolijski nie traktował pokoju wyłącznie jako krzywdy. Uważał, że za klęskę odpowiadają car i stare partie, a nie sąsiedzi, i że Bułgaria zyska więcej, wykonując traktat i odbudowując zaufanie, niż szykując kolejną wojnę. Z tego powodu wkrótce stał się dla nacjonalistów symbolem upokorzenia.

Rząd chłopski

Na przełomie 1919 i 1920 roku rząd złamał strajk kolejarzy i robotników transportu, popierany przez komunistów, do czego użył wojska, policji i chłopskich ochotników. W wyborach 28 marca 1920 roku Związek Chłopski zdobył 110 ze 229 mandatów. Brakujące do większości miejsca rząd zdobył, unieważniając wybór kilkunastu posłów, głównie komunistów, i od tej pory rządził sam.

Jego reformy były jak na tamte czasy radykalne. Ustawa o przymusowej służbie pracy, uchwalona w maju 1920 roku, zobowiązywała młodych mężczyzn do roku, a młode kobiety do pół roku pracy na rzecz państwa, między innymi przy budowie dróg, kolei, szkół i melioracjach. Bułgarzy chwalili się, że jako pierwsi na świecie wprowadzili taką służbę, a jej zwolennicy widzieli w niej także namiastkę zakazanego przez traktat poboru do wojska. Reforma rolna ograniczyła wielkość gospodarstw i dała ziemię chłopom bez ziemi i uchodźcom, choć w kraju drobnych gospodarstw jej zasięg był skromny. Rząd wprowadził podatki progresywne, rozbudował szkolnictwo rolnicze, uprościł pisownię i ograniczył przywileje urzędników i adwokatów. W listopadzie 1922 roku przeprowadził referendum w sprawie postawienia przed sądem ministrów odpowiedzialnych za katastrofy z lat 1913 i 1915–1918. Większość wyborców się na to zgodziła, a wielu byłych ministrów trafiło do więzienia.

Rządy agrariuszy miały też ciemną stronę. Stambolijski nie ukrywał pogardy dla miasta, inteligencji i parlamentu, a związkowe bojówki, tak zwana pomarańczowa gwardia, uzbrojone w pałki chłopskie oddziały, rozpędzały wiece opozycji i zastraszały przeciwników. We wrześniu 1922 roku chłopskie bojówki napadły w Tyrnowie na zjazd zjednoczonej opozycji, a jej przywódców poturbowano i upokorzono. Premier mówił o przekształceniu ustroju w państwo stanów, w którym rządzić będą zorganizowani chłopi, a jego przeciwnicy widzieli w tym drogę do dyktatury.

Pojednanie z sąsiadami

W polityce zagranicznej Stambolijski szedł pod prąd. W 1920 roku objechał stolice Europy, przekonując, że nowa Bułgaria nie ma nic wspólnego z polityką Ferdynanda, a w grudniu tego roku jego kraj jako pierwszy z pokonanych, razem z Austrią, został przyjęty do Ligi Narodów. Popierał współpracę partii chłopskich Europy Środkowej i Wschodniej, tak zwaną Zieloną Międzynarodówkę, i marzył o federacji bałkańskiej, w której Bułgarzy i Serbowie żyliby we wspólnym państwie. Najważniejsze było dla niego porozumienie z Królestwem Serbów, Chorwatów i Słoweńców.

Na drodze stała Macedonia. Wewnętrzna Macedońska Organizacja Rewolucyjna (WMRO), wzmocniona napływem tysięcy uchodźców, prowadziła z terytorium Bułgarii zbrojne wyprawy do Macedonii jugosłowiańskiej i greckiej, a w okręgu Petricz stworzyła własne państwo w państwie. W grudniu 1922 roku jej bojówki na kilka dni opanowały Kiustendił. Stambolijski uważał WMRO za największe zagrożenie dla kraju. W marcu 1923 roku w Niszu zawarł z Belgradem porozumienie, w którym zobowiązał się zwalczać macedońskie bojówki na granicy. Dla WMRO była to zdrada i wyrok śmierci. Już wcześniej, w lutym 1923 roku, w Teatrze Narodowym w Sofii próbowano go zabić bombą.

Przewrót i śmierć

W wyborach 22 kwietnia 1923 roku Związek Chłopski zdobył zdecydowaną większość mandatów, a opozycja, zjednoczona w Bloku Konstytucyjnym, poniosła klęskę. Zwycięstwo przy urnach nie miało jednak znaczenia wobec spisku. Przeciw rządowi sprzymierzyli się oficerowie zwolnieni z armii zredukowanej przez traktat i skupieni w Związku Wojskowym, nacjonalistyczne ugrupowanie Porozumienie Narodowe z profesorem ekonomii Aleksandyrem Cankowem na czele oraz WMRO. Część historyków wskazuje też na zachętę ze strony Włoch Benita Mussoliniego, które nie chciały zbliżenia Bułgarii z Jugosławią.

W nocy z 8 na 9 czerwca 1923 roku oddziały garnizonu sofijskiego opanowały stolicę, aresztowały ministrów i przecięły łączność. Car Borys III, po kilkugodzinnym wahaniu, podpisał dekret powołujący rząd Cankowa. Stambolijski przebywał akurat w rodzinnej Sławowicy i próbował zorganizować opór. Chłopi w kilku okręgach chwycili za broń, ale bez przywódców i bez wsparcia komunistów, którzy uznali przewrót za spór między burżuazją miejską a wiejską, zostali szybko rozbici. Stambolijskiego schwytano, a 14 czerwca 1923 roku bojownicy WMRO zamordowali go w Sławowicy po wielogodzinnych torturach. Według przekazów odcięli mu prawą rękę, którą podpisał porozumienie z Niszu, a jego głowę wysłano do Sofii. Szczegóły tej zbrodni są znane głównie z późniejszych relacji, ale jej okrucieństwo nie budzi wątpliwości. W następnych miesiącach zginęło wielu działaczy chłopskich, a Daskałowa zastrzelono w sierpniu 1923 roku na emigracji w Pradze.

Znaczenie

Przewrót czerwcowy otworzył w Bułgarii okres przemocy. We wrześniu 1923 roku komuniści, tym razem na polecenie Kominternu, wznieśli powstanie, które utopiono we krwi, a w 1925 roku po zamachu w soborze Świętej Niedzieli w Sofii rząd odpowiedział kolejną falą terroru. WMRO, umocniona po zabójstwie Stambolijskiego, przez całą dekadę mordowała przeciwników w Bułgarii i za granicą, aż w 1934 roku rozbili ją wojskowi, którzy dokonali kolejnego przewrotu. Od 1935 roku władzę osobistą sprawował car Borys III.

Polityka, którą Stambolijski próbował prowadzić, nie miała następców. Wszystkie późniejsze rządy uznawały traktat z Neuilly za krzywdę, którą trzeba naprawić przy pierwszej okazji. Okazja przyszła wraz z sukcesami Niemiec: w 1940 roku Bułgaria odzyskała południową Dobrudżę, a w 1941 roku przystąpiła do paktu trzech i u boku Wehrmachtu zajęła Trację i Macedonię. Ziemie te straciła ponownie w 1944 roku, a kraj znalazł się w radzieckiej strefie wpływów.

Bułgarscy komuniści, którzy w 1923 roku odmówili mu pomocy, po 1944 roku uczynili z niego patrona sojuszu robotników i chłopów, a od jego nazwiska nazwano miasto w obwodzie płowdiwskim. Historycy oceniają go różnie: dla jednych był pierwszym bułgarskim politykiem, który odważył się porzucić marzenie o wielkiej Bułgarii i oprzeć państwo na większości, którą stanowili chłopi; dla innych demagogiem, który gardził parlamentem i prawami mniejszości politycznej, a swoimi bojówkami przygotował grunt pod przemoc, której sam padł ofiarą. Obie oceny mają za sobą mocne argumenty. Pewne jest, że jego śmierć zamknęła drogę, na której Bułgaria mogła ułożyć sobie stosunki z sąsiadami inaczej niż przez wojnę.