Benito Mussolini

Benito Mussolini wymyślił faszyzm, nadał mu nazwę i jako pierwszy zbudował na nim państwo. Syn kowala-socjalisty z Romanii, przed I wojną światową był najpopularniejszym przywódcą rewolucyjnego skrzydła włoskich socjalistów, w 1914 roku zerwał z nimi, by wołać o wojnę, a po wojnie założył ruch weteranów, który w ciągu trzech lat przejął władzę dzięki przemocy bojówek i bierności króla. W październiku 1922 roku został premierem, a od 1925 roku rządził jako dyktator. Dla Adolfa Hitlera był w latach dwudziestych nauczycielem i wzorem. W latach trzydziestych, po napaści na Etiopię i interwencji w Hiszpanii, związał Włochy z Niemcami i w czerwcu 1940 roku wprowadził je do wojny. Wojna, w której Włochy okazały się słabszym i coraz bardziej zależnym partnerem, zniszczyła jego reżim. W lipcu 1943 roku król kazał go aresztować, Niemcy uwolnili go i osadzili na czele marionetkowego państwa na północy kraju, a w kwietniu 1945 roku partyzanci rozstrzelali go nad jeziorem Como.

Syn kowala z Romanii

Urodził się 29 lipca 1883 roku w Dovii, przysiółku gminy Predappio koło Forlì, jako najstarsze dziecko kowala Alessandra Mussoliniego i nauczycielki Rosy Maltoni. Ojciec był znanym w okolicy socjalistą o anarchistycznych sympatiach i dał synowi imiona na cześć rewolucjonistów: Benito po meksykańskim prezydencie Benicie Juárezie, Andrea i Amilcare po włoskich socjalistach. Matka była gorliwą katoliczką. Chłopiec był zdolny, ale porywczy. Z kolegium salezjanów w Faenzie musiał odejść po tym, jak w bójce zranił kolegę scyzorykiem. Dyplom nauczyciela zdobył w 1901 roku w świeckim kolegium w Forlimpopoli.

W 1902 roku wyjechał do Szwajcarii, a ponieważ nie stawił się do poboru, sąd wojskowy skazał go zaocznie za dezercję. Pracował dorywczo jako robotnik, pisał do socjalistycznej prasy, przemawiał na wiecach i był kilkakrotnie aresztowany i wydalany. W Lozannie czytał Marksa, Nietzschego, Georges’a Sorela i Vilfreda Pareta, od których przejął wiarę w twórczą przemoc, w mit mobilizujący masy i w rządy zdecydowanych elit. W 1904 roku wrócił do Włoch dzięki amnestii, odsłużył wojsko i uczył w szkołach. W 1909 roku pracował jako dziennikarz socjalistyczny w austriackim jeszcze Trydencie, skąd go wydalono. Wrócił do Forlì, gdzie związał się z Rachele Guidi. W 1910 roku urodziła się ich córka Edda, a pobrali się w 1915 roku.

Rewolucyjny socjalista

Sławę przyniósł mu zjazd Włoskiej Partii Socjalistycznej w Reggio Emilia w lipcu 1912 roku, gdzie płomienną mową doprowadził do wyrzucenia z partii umiarkowanych reformistów, m.in. przyszłego premiera Ivanoe Bonomiego. Niedługo wcześniej wyszedł z więzienia, w którym spędził pięć miesięcy za podburzanie do przemocy podczas strajku przeciw wojnie z Turcją o Libię. W grudniu 1912 roku, mając 29 lat, został redaktorem naczelnym partyjnego dziennika „Avanti!” w Mediolanie i w ciągu dwóch lat kilkakrotnie zwiększył jego nakład. Był najbardziej porywającym mówcą skrajnej lewicy, wrogiem parlamentu, monarchii, wojska i Kościoła.

Gdy w sierpniu 1914 roku wybuchła wojna, Mussolini, tak jak cała partia, opowiadał się za neutralnością. Jesienią zmienił zdanie. Uznał, że wojna z Austro-Węgrami i Niemcami może stać się rewolucją narodów, a socjaliści nie mogą stać z boku. Gdy partia odrzuciła jego stanowisko, odszedł z „Avanti!” i 15 listopada 1914 roku wydał pierwszy numer własnego dziennika „Il Popolo d’Italia”, sfinansowanego przez przemysłowców, a potem także przez Francuzów i Brytyjczyków. Pod koniec listopada partia go wyrzuciła. Odtąd był dla dawnych towarzyszy zdrajcą, a dla nacjonalistów sojusznikiem. W maju 1915 roku agitacja interwencjonistów, wśród nich jego i Gabriele D’Annunzia, pomogła wciągnąć Włochy do wojny.

Latem 1915 roku Mussoliniego powołano do wojska. Służył w bersalierach na froncie austriackim i doszedł do stopnia kaprala. W lutym 1917 roku został ciężko ranny w przypadkowym wybuchu moździerza i wrócił do redakcji. Po klęsce pod Caporetto wzywał do bezwzględnej dyscypliny i wojskowej dyktatury, a w 1918 roku zmienił podtytuł gazety z „dziennik socjalistyczny” na „dziennik kombatantów i wytwórców”. Głosił, że w okopach narodziła się nowa arystokracja, która ma prawo rządzić krajem.

Fasci di combattimento

23 marca 1919 roku w Mediolanie, na placu San Sepolcro, Mussolini założył z kilkudziesięcioma weteranami, futurystami i syndykalistami ruch Fasci italiani di combattimento. Jego członkowie od początku sięgali po pałki i rewolwery: w kwietniu spalili redakcję „Avanti!”. W listopadzie 1919 roku ruch przegrał wybory, a sam Mussolini dostał mniej niż pięć tysięcy głosów. W środowisku weteranów przyćmił go D’Annunzio, który zajął Fiume. Mussolini wziął od poety wiele: balkonowe przemówienia, rzymskie pozdrowienie, czarne koszule, okrzyki i rytuały.

Masowym ruchem faszyzm stał się na przełomie 1920 i 1921 roku, gdy uzbrojone bojówki, finansowane przez właścicieli ziemskich, zaczęły niszczyć socjalistyczne związki i samorządy w dolinie Padu, a policja i wojsko często im sprzyjały. W maju 1921 roku Mussolini wszedł do parlamentu z listy „bloków narodowych” premiera Giovanniego Giolittiego. Gdy latem zawarł rozejm z socjalistami, lokalni wodzowie bojówek zbuntowali się przeciw niemu. Spór zakończył kongres w Rzymie, gdzie 9 listopada 1921 roku ruch przekształcono w Narodową Partię Faszystowską. Mussolini został uznany za duce, ale musiał porzucić rozejm i przyjąć bojówki do partii.

Droga do władzy i dyktatura

Jesienią 1922 roku, gdy państwo liberalne było sparaliżowane, Mussolini zagroził marszem na Rzym. 28 października król Wiktor Emanuel III odmówił podpisania dekretu o stanie oblężenia, a nazajutrz wezwał Mussoliniego do utworzenia rządu. Mussolini został premierem w wieku 39 lat, na czele koalicji, w której faszyści mieli mniejszość tek. Przez dwa lata zapewniał liberałów, że przywróci porządek, a jednocześnie przekształcił bojówki w opłacaną przez państwo milicję i przeforsował ordynację, która dawała dwie trzecie mandatów liście z największą liczbą głosów. W wyborach w kwietniu 1924 roku jego lista, w atmosferze przemocy, zdobyła około dwóch trzecich głosów. W 1923 roku pokazał też, czym będzie jego polityka zagraniczna: po zabójstwie włoskiego generała na granicy grecko-albańskiej kazał zbombardować i zająć grecką wyspę Korfu, a Liga Narodów musiała się zadowolić tym, że sprawę rozstrzygnęła Rada Ambasadorów.

10 czerwca 1924 roku faszyści z jego otoczenia porwali i zamordowali socjalistycznego posła Giacoma Matteottiego, który oskarżył ich o fałszowanie wyborów. Zabójstwo wywołało oburzenie i na kilka miesięcy zachwiało rządem. Opozycja opuściła parlament i liczyła na interwencję króla, ale Wiktor Emanuel III nie zrobił nic. 3 stycznia 1925 roku Mussolini oświadczył w Izbie, że bierze na siebie polityczną odpowiedzialność za wszystko, co zrobił faszyzm, i rozpoczął budowę dyktatury. Ustawy z lat 1925–1926 podporządkowały rząd wyłącznie jemu, zlikwidowały wszystkie partie poza faszystowską, wolną prasę i niezależne związki, powołały Trybunał Specjalny do sądzenia przestępstw politycznych i tajną policję OVRA. Przeciwników zsyłano na wyspy, tysiące wyemigrowały. Hasłem reżimu stało się państwo totalitarne, w którym „wszystko jest w państwie, nic poza państwem i nic przeciw państwu”.

Duce w Europie

W latach dwudziestych i na początku trzydziestych Mussolini był w Europie postacią szanowaną. Konserwatyści widzieli w nim człowieka, który uratował Włochy przed bolszewizmem, a Winston Churchill w 1927 roku chwalił go publicznie. W 1925 roku Włochy zostały gwarantem traktatów lokarneńskich, w 1928 roku podpisały pakt Brianda-Kellogga, a 11 lutego 1929 roku Mussolini podpisał z kardynałem Pietrem Gasparrim traktaty laterańskie, które zakończyły spór państwa włoskiego z papiestwem i przyniosły reżimowi poparcie katolików. W 1928 roku zawarł traktat o przyjaźni z Etiopią. W kraju prowadził kampanie propagandowe: „bitwę o zboże”, osuszanie Bagien Pontyjskich, budowę nowych miast i walkę o przyrost naturalny. Kult duce, przemawiającego z balkonu Pałacu Weneckiego, pokazywanego przy żniwach, za sterami samolotu i na koniu, stał się osią reżimu.

Pod tą fasadą trwały zbrodnie kolonialne. W latach 1929–1932 armia pod dowództwem Pietra Badoglia i Rodolfa Grazianiego tłumiła powstanie w libijskiej Cyrenajce, wysiedlając do obozów około stu tysięcy ludzi, z których dziesiątki tysięcy zmarły. Przywódcę powstania Omara al-Muchtara powieszono w 1931 roku.

Do Hitlera Mussolini podchodził początkowo z rezerwą. Kpił z nazistowskiej teorii rasy, a pierwsze spotkanie w Wenecji w czerwcu 1934 roku nie zbliżyło obu dyktatorów. Gdy w lipcu 1934 roku austriaccy naziści zamordowali kanclerza Engelberta Dollfußa, Mussolini wysłał wojska nad przełęcz Brenner, a w kwietniu 1935 roku w Strezie razem z Wielką Brytanią i Francją potępił niemieckie zbrojenia.

Etiopia, Hiszpania i oś z Berlinem

Zwrot nastąpił w 1935 roku. Mussolini chciał imperium. 3 października 1935 roku, bez wypowiedzenia wojny, Włochy napadły na Etiopię, państwo członkowskie Ligi Narodów. Duce zezwolił na użycie gazów bojowych, w tym iperytu, także przeciw ludności cywilnej. 9 maja 1936 roku ogłosił z balkonu powstanie imperium, a Wiktor Emanuel III przyjął tytuł cesarza Etiopii. Liga Narodów nałożyła na Włochy sankcje, ale słabe i krótkotrwałe. Cesarz Hajle Syllasje na próżno apelował w Genewie. Okupacja była okrutna: w lutym 1937 roku, po zamachu na Grazianiego, w Addis Abebie wymordowano tysiące ludzi.

Sankcje i potępienie przez demokracje pchnęły Mussoliniego ku Hitlerowi, który poparł go w sprawie Etiopii. Od 1936 roku obaj wspierali generała Francisco Franco w wojnie domowej w Hiszpanii, do której Mussolini wysłał dziesiątki tysięcy żołnierzy. 1 listopada 1936 roku w Mediolanie ogłosił powstanie „osi” Rzym–Berlin. W 1937 roku Włochy przystąpiły do paktu antykominternowskiego i wystąpiły z Ligi Narodów. W marcu 1938 roku Mussolini, który cztery lata wcześniej bronił Austrii, przyjął jej aneksję przez Rzeszę bez protestu. We wrześniu 1938 roku w Monachium wystąpił jako rozjemca i pomógł wymusić na Czechosłowacji oddanie Kraju Sudetów. Jesienią tego roku wprowadził ustawy rasowe, które wyrzuciły Żydów z urzędów, szkół, armii i wielu zawodów. W kwietniu 1939 roku Włochy zajęły Albanię, a 22 maja 1939 roku Mussolini zawarł z Hitlerem pakt stalowy, sojusz wojskowy bez zastrzeżeń.

Wojna

Gdy 1 września 1939 roku Niemcy napadły na Polskę, Mussolini, świadomy słabości armii, ogłosił „niewojowanie”. Gdy jednak w maju i czerwcu 1940 roku Niemcy rozbiły Francję, uznał, że wojna jest już rozstrzygnięta. 10 czerwca 1940 roku z balkonu Pałacu Weneckiego ogłosił wypowiedzenie wojny Francji i Wielkiej Brytanii. Liczył na „wojnę równoległą”, w której Włochy zdobędą własne łupy. Atak w Alpach przyniósł niewiele, a 28 października 1940 roku włoska armia uderzyła z Albanii na Grecję i została odrzucona. W listopadzie brytyjskie samoloty zatopiły i uszkodziły część floty w Tarencie, a zimą Brytyjczycy rozbili włoską armię w Libii. Z kłopotów wyciągnęli Włochów Niemcy, którzy wiosną 1941 roku zajęli Jugosławię i Grecję i wysłali do Afryki korpus Rommla. Od tej chwili Mussolini był w wojnie podwładnym Hitlera.

Włochy okupowały część Jugosławii, Grecji i Francji, a na anektowanych ziemiach słoweńskich i chorwackich zakładały obozy dla ludności cywilnej, w których tysiące ludzi zmarły z głodu i chorób. W czerwcu 1941 roku Mussolini wysłał korpus ekspedycyjny na wojnę z ZSRR, a w 1942 roku całą armię, którą zimą 1942/1943 roku rozbiła Armia Czerwona nad Donem. W grudniu 1941 roku wypowiedział wojnę Stanom Zjednoczonym. Klęska pod El Alamein jesienią 1942 roku i kapitulacja wojsk Osi w Tunezji w maju 1943 roku oznaczały utratę Afryki. 10 lipca 1943 roku alianci wylądowali na Sycylii.

Upadek, Salò i śmierć

W nocy z 24 na 25 lipca 1943 roku Wielka Rada Faszystowska większością głosów poparła wniosek Dina Grandiego, by król przejął dowództwo sił zbrojnych. Po południu 25 lipca Wiktor Emanuel III przyjął Mussoliniego w swojej willi, odwołał go i kazał aresztować. Premierem został marszałek Badoglio. Reżim upadł w ciągu jednego dnia, nikt go nie bronił. Mussoliniego przewożono z miejsca na miejsce, aż osadzono go w hotelu na Gran Sasso w Abruzji. 12 września 1943 roku, kilka dni po ogłoszeniu włoskiego zawieszenia broni z aliantami, niemieccy spadochroniarze uwolnili go w operacji Eiche.

Hitler postawił go na czele nowego państwa faszystowskiego w okupowanej przez Wehrmacht północy Włoch, nazwanego Włoską Republiką Socjalną, a od siedziby części urzędów nad jeziorem Garda także Republiką Salò. Była to marionetka Niemców. W styczniu 1944 roku po procesie w Weronie rozstrzelano pięciu członków Wielkiej Rady, którzy głosowali przeciw Mussoliniemu, w tym jego zięcia, byłego ministra spraw zagranicznych Galeazza Ciano. Republika uznała Żydów za „obcych należących do wrogiej narodowości”, a jej policja i milicja pomagały Niemcom w obławach. Z Włoch deportowano do obozów zagłady kilka tysięcy Żydów, z których wróciła tylko niewielka część. Faszyści z Salò walczyli razem z Niemcami przeciw włoskiemu ruchowi oporu w okrutnej wojnie domowej.

W kwietniu 1945 roku front się załamał. Mussolini próbował uciec w niemieckiej kolumnie zmierzającej ku Merano. 27 kwietnia partyzanci zatrzymali go w Dongo nad jeziorem Como. Następnego dnia, 28 kwietnia 1945 roku, rozstrzelano go wraz z kochanką Clarą Petacci w Giulino di Mezzegra. Okoliczności egzekucji i to, kto dokładnie strzelał, do dziś są przedmiotem sporu. 29 kwietnia ich ciała, razem z ciałami innych przywódców faszystowskich, powieszono głowami w dół na stacji benzynowej na mediolańskim placu Loreto. Dwa dni po śmierci Mussoliniego Hitler popełnił samobójstwo w Berlinie. W 1957 roku szczątki Mussoliniego przekazano rodzinie i pochowano w Predappio.

Dziedzictwo

Mussolini był pierwszym w Europie przywódcą, który zdobył władzę na czele partii z własną armią i zbudował wokół siebie kult, rytuał i państwo, nazwane przez niego samego totalitarnym. Słowo „faszyzm”, które wymyślił dla swojego ruchu, stało się nazwą całej epoki. Hitler naśladował go od 1922 roku, od puczu monachijskiego po rytuały partyjnych zjazdów, a gdy już przerósł nauczyciela, pozostał wobec niego lojalny do końca.

Dla drogi do drugiej wojny światowej jego rola była podwójna. Napaść na Etiopię w 1935 roku zadała śmiertelny cios Lidze Narodów i systemowi zbiorowego bezpieczeństwa, a odejście Włoch od frontu ze Strezy do osi z Berlinem otworzyło Hitlerowi drogę do Wiednia i dalej. Zarazem Mussolini nie był dla Niemiec równorzędnym partnerem. Jego armie, rzucone do wojny bez przygotowania, ponosiły klęskę za klęską, a w 1943 roku reżim, który przez dwadzieścia lat obiecywał Włochom wielkość, runął w ciągu jednej nocy. Kosztowało to Włochy setki tysięcy zabitych i dwa lata wojny na własnej ziemi.