Borys III

Borys III objął tron Bułgarii w październiku 1918 roku, gdy jego ojciec abdykował po przegranej wojnie, i panował do śmierci w sierpniu 1943 roku. Przez pierwsze kilkanaście lat był monarchą słabym, przy którym rządy zmieniały się przez przewroty i zamachy, a od 1935 roku sprawował w praktyce władzę osobistą. W polityce zagranicznej chciał odzyskać ziemie utracone po pierwszej wojnie światowej, a przy tym uniknąć kolejnej klęski. Długo wymawiał się od sojuszu z Hitlerem, w 1941 roku wprowadził jednak Bułgarię do paktu trzech, otworzył Wehrmachtowi drogę do Grecji i w nagrodę zajął Macedonię i Trację. Zarazem nigdy nie wysłał wojsk przeciw Związkowi Radzieckiemu, a w 1943 roku władze bułgarskie, za jego zgodą, wydały Niemcom Żydów z okupowanych ziem, ale nie z samej Bułgarii. Ta podwójność sprawia, że jego ocena budzi spory do dziś.

Następca tronu

Urodził się 30 stycznia 1894 roku (18 stycznia według kalendarza juliańskiego) w Sofii jako najstarszy syn księcia Bułgarii Ferdynanda z niemieckiego rodu Sachsen-Coburg-Gotha-Koháry i jego żony Marii Ludwiki z rodu Burbonów parmeńskich. Imię otrzymał na pamiątkę Borysa I, który w IX wieku wprowadził w Bułgarii chrześcijaństwo. Ochrzczono go w obrządku katolickim, ale chrzest szybko stał się sprawą polityczną. Ferdynand, którego wybór na księcia w 1887 roku nie został uznany przez Rosję, zabiegał o pojednanie z Petersburgiem i w lutym 1896 roku pozwolił ochrzcić syna ponownie w Cerkwi prawosławnej. Ojcem chrzestnym został car Mikołaj II, Rosja uznała Ferdynanda, a papież Leon XIII obłożył księcia ekskomuniką. Matka zmarła na początku 1899 roku, zaraz po urodzeniu czwartego dziecka. Borys uczył się w szkole pałacowej, założonej przez ojca dla synów, a potem ukończył szkołę wojskową w Sofii.

W 1908 roku Ferdynand ogłosił niepodległość Bułgarii i przyjął tytuł cara. W wojnach bałkańskich lat 1912–1913 młody następca tronu służył jako oficer łącznikowy. Druga z tych wojen, w której Bułgaria zaatakowała dawnych sojuszników, Serbię i Grecję, skończyła się klęską i utratą większości zdobyczy, w tym południowej Dobrudży. W 1915 roku ojciec wprowadził kraj do wielkiej wojny po stronie Niemiec i Austro-Węgier, licząc na Macedonię. Borys był oficerem łącznikowym sztabu generalnego na froncie macedońskim, a w 1916 roku przy grupie armii feldmarszałka Augusta von Mackensena w kampanii przeciw Rumunii. Zyskał szacunek niemieckich dowódców i pruski order Pour le Mérite. W 1918 roku miał stopień generała majora.

Car pokonanego kraju

We wrześniu 1918 roku front macedoński runął pod uderzeniem wojsk ententy, zbuntowani żołnierze ruszyli na Sofię, a 29 września Bułgaria zawarła rozejm w Salonikach, jako pierwsze z państw centralnych. 3 października Ferdynand abdykował i wyjechał z kraju, a carem został dwudziestoczteroletni Borys. Był jedynym monarchą pokonanych państw, który zachował tron. Pomogło mu to, że nikt nie obarczał go odpowiedzialnością za wojnę, ale pozycja nowego cara była słaba: kraj był wyczerpany, a silne były nastroje republikańskie.

Traktat pokojowy podpisany w Neuilly w listopadzie 1919 roku odebrał Bułgarii Trację Zachodnią z dostępem do Morza Egejskiego i skrawki ziemi na zachodzie, nałożył na nią ogromne reparacje i ograniczył armię do 20 tysięcy żołnierzy. Na razie rządził premier Aleksandyr Stambolijski, przywódca Bułgarskiego Ludowego Związku Chłopskiego, który odsunął cara od wpływu na politykę i szukał porozumienia z sąsiadami.

W nocy z 8 na 9 czerwca 1923 roku wojskowi ze Związku Wojskowego, razem z prawicową opozycją i macedońskimi nacjonalistami z WMRO, obalili rząd Stambolijskiego, a kilka dni później bojownicy WMRO zamordowali premiera. Rola cara w tym przewrocie pozostaje sporna. Według części historyków wiedział o spisku od wiosny, według innych został postawiony przed faktem dokonanym. Pewne jest, że po kilkugodzinnym wahaniu podpisał dekret powołujący rząd Aleksandyra Cankowa i tym samym usankcjonował zamach. Powstanie komunistów we wrześniu 1923 roku stłumiono z wielką brutalnością. 14 kwietnia 1925 roku napadnięto na samochód cara na przełęczy Arabakonak, a 16 kwietnia komunistyczni zamachowcy wysadzili w powietrze sobór Świętej Niedzieli w Sofii podczas pogrzebu zamordowanego generała. Zginęło ponad sto pięćdziesiąt osób, według części źródeł ponad dwieście, a Borys ocalał, bo spóźnił się do cerkwi. Rząd odpowiedział terrorem, w którym zginęło kilka tysięcy komunistów i agrariuszy.

W październiku 1925 roku, po incydencie granicznym, do okręgu Petricza wkroczyły na kilka dni wojska greckie, które wycofały się na żądanie Ligi Narodów. Od 1926 roku rządy złagodniały, w 1930 roku mocarstwa obniżyły bułgarskie reparacje, a po wielkim kryzysie spłaty praktycznie ustały.

Małżeństwo i władza osobista

25 października 1930 roku Borys poślubił w bazylice św. Franciszka w Asyżu księżniczkę Joannę Sabaudzką, córkę króla Włoch Wiktora Emanuela III. Ślub katolicki zawarto pod warunkiem, że dzieci będą wychowywane w wierze katolickiej, ale dwa tygodnie później pobłogosławiono małżeństwo także w prawosławnej katedrze w Sofii, a gdy w 1933 roku urodziła się córka Maria Ludwika, ochrzczono ją w Cerkwi, co wywołało protest Watykanu. W 1937 roku urodził się następca tronu, Symeon. Małżeństwo zbliżyło Bułgarię do Włoch Benita Mussoliniego, który wspierał bułgarski rewizjonizm.

19 maja 1934 roku władzę przejęli wojskowi ze Związku Wojskowego i grupa polityczna Zweno, skupiona wokół płk. Kimona Georgiewa i płk. Damjana Wełczewa. Przewrót 19 maja zawiesił konstytucję, rozwiązał partie polityczne i rozbił WMRO, która przez dekadę mordowała w kraju i za granicą. Car zatwierdził nowy rząd, ale w otoczeniu Georgiewa byli zwolennicy republiki, i Borys szybko uznał ich za zagrożenie dla dynastii. Zręcznie rozgrywając frakcje wojskowe, w styczniu 1935 roku zmusił Georgiewa do dymisji i powołał rząd gen. Pencza Złatewa, w kwietniu zastąpił go cywilem Andrejem Toszewem, a w listopadzie premierem został dotychczasowy szef kancelarii carskiej Georgi Kjoseiwanow. Wełczewa, oskarżonego o spisek republikański, skazano na śmierć, a car zamienił mu karę na dożywocie.

Od tej pory Bułgaria była dyktaturą carską. Partie pozostały zakazane, prasa podlegała cenzurze, a przeciwników politycznych internowano. Parlament wybrany w 1938 roku bez udziału partii był posłuszny rządowi, a premierzy wykonywali wolę cara. Borys rządził ostrożnie i bez rozgłosu, podróżował bez eskorty, a jego pasją były koleje: miał uprawnienia maszynisty i sam prowadził pociągi. Wielu cudzoziemców uważało go za jednego z najrozsądniejszych monarchów Europy, choć za tą skromnością kryła się władza niepodlegająca żadnej kontroli.

Między Berlinem, Rzymem i Moskwą

Celem polityki zagranicznej cara była rewizja traktatu z Neuilly bez wojny. Bułgaria jako jedyne państwo regionu nie przystąpiła do paktu bałkańskiego z 1934 roku, który gwarantował granice jej sąsiadów. W styczniu 1937 roku Borys doprowadził do zawarcia z Jugosławią układu o „wieczystej przyjaźni”, a w lipcu 1938 roku państwa Ententy Bałkańskiej zgodziły się w Salonikach, by Bułgaria uwolniła się od wojskowych ograniczeń traktatu z Neuilly. Armię zbroiły głównie Niemcy, które w 1939 roku miały około dwóch trzecich bułgarskiego handlu zagranicznego, ale sojuszu z Rzeszą car przed wojną nie zawarł.

Gdy w 1939 roku wybuchła wojna, Bułgaria ogłosiła neutralność. Pakt niemiecko-radziecki zdjął z cara najtrudniejszy wybór, bo w społeczeństwie żywa była sympatia do Rosji, wyzwolicielki z 1878 roku, a w korpusie oficerskim do Niemiec. W lutym 1940 roku premierem został proniemiecki archeolog Bogdan Fiłow. Po klęsce Francji neutralność zaczęła przynosić zyski: 7 września 1940 roku na mocy układu w Krajowie, zawartego pod naciskiem Niemiec i za przyzwoleniem Moskwy, Rumunia oddała Bułgarii południową Dobrudżę. Była to jedyna zdobycz bułgarskiego rewizjonizmu, która przetrwała wojnę.

Jesienią 1940 roku presja stała się nie do odparcia. W październiku car odmówił Mussoliniemu, który zaproponował mu wspólny atak na Grecję, a w liście do Hitlera prosił, by nie zmuszać Bułgarii do porzucenia neutralności, która jego zdaniem dobrze służyła także Niemcom. 18 listopada Hitler przyjął go w Berghofie i nakłaniał do przystąpienia do paktu trzech. Borys odmówił, powołując się na strach przed Turcją i Związkiem Radzieckim oraz na słabość armii, ale prywatnie zgodził się, by Niemcy wykorzystali Bułgarię jako podstawę uderzenia na Grecję. Tydzień później Moskwa wysłała do Sofii sekretarza generalnego Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych Arkadija Sobolewa z propozycją paktu o wzajemnej pomocy. Gdy komuniści ujawnili ją i zebrali pod nią setki tysięcy podpisów, rząd odebrał to jako nacisk ulicy i ofertę odrzucił. Moskwa, która już w Berlinie upominała się o Bułgarię, wpisała ją do swoich warunków przystąpienia do paktu.

Sojusz z Rzeszą

Zimą 1940/1941 roku Borys grał na zwłokę: wpuścił do kraju niemieckich oficerów i łącznościowców w cywilnych ubraniach, ale publicznie zaprzeczał ich obecności i odkładał przystąpienie do paktu, tłumacząc się groźbą ze strony Turcji. Gdy 17 lutego 1941 roku Bułgaria i Turcja ogłosiły deklarację o nieagresji, ten argument przestał działać, a niemieckie dywizje nad Dunajem czekały już tylko na termin. 1 marca 1941 roku Fiłow podpisał w Wiedniu przystąpienie Bułgarii do paktu trzech, a następnego dnia Wehrmacht przekroczył Dunaj. Wielka Brytania zerwała z Bułgarią stosunki dyplomatyczne.

6 kwietnia Niemcy uderzyły z Bułgarii na Jugosławię i Grecję. Armia bułgarska w walkach nie uczestniczyła, ale gdy obie armie zostały rozbite, 19 i 20 kwietnia wkroczyła do większości jugosłowiańskiej Macedonii, do okręgu Pirot we wschodniej Serbii oraz do greckiej Tracji Zachodniej i wschodniej Macedonii z Kawalą. Bułgarzy przyjęli to jako spełnienie marzeń o zjednoczeniu narodu, a car otrzymał przydomek „Zjednoczyciela”. W Tracji władze bułgarskie wypierały greckich mieszkańców i osiedlały Bułgarów.

Od czerwca 1941 roku Borys opierał się kolejnemu żądaniu. Odmówił udziału w wojnie przeciw Związkowi Radzieckiemu, nie zgodził się nawet na legion ochotników na wzór hiszpańskiej Błękitnej Dywizji i utrzymał stosunki dyplomatyczne z Moskwą. Tłumaczył, że armia jest za słaba, żołnierze nie będą walczyć z Rosjanami, a Bułgaria i tak strzeże skrzydła Osi przed Turcją. Bułgarskie dywizje odciążały za to Niemców w okupowanej Jugosławii i Grecji, zwalczając partyzantów. 25 listopada 1941 roku Bułgaria przystąpiła do przedłużonego paktu antykominternowskiego, a 13 grudnia 1941 roku wypowiedziała wojnę Wielkiej Brytanii i Stanom Zjednoczonym. Uważano ją za wojnę „symboliczną”, ale w latach 1943–1944 alianckie lotnictwo ciężko zbombardowało Sofię. W 1942 roku komuniści, Zweno i część agrariuszy utworzyli opozycyjny Front Ojczyźniany.

Car i Zagłada

Najtrudniejszy rozdział panowania Borysa dotyczy Żydów. W grudniu 1940 roku parlament uchwalił, a car w styczniu 1941 roku zatwierdził, ustawę o ochronie narodu. Wzorowana na niemieckich ustawach norymberskich, odbierała Żydom większość praw obywatelskich, zakazywała małżeństw mieszanych i wykluczała ich z wielu zawodów. Później doszły gwiazdy, praca przymusowa i konfiskaty. Autorami ustawy byli Fiłow i minister spraw wewnętrznych Petyr Gabrowski. Według części historyków car nie podzielał antysemickich przekonań autorów ustawy, ale uważał, że łagodniejsze prawo własne jest lepsze od ostrzejszego, które mogliby narzucić Niemcy.

22 lutego 1943 roku wysłannik Adolfa Eichmanna Theodor Dannecker i bułgarski komisarz do spraw żydowskich Aleksandyr Belew podpisali umowę o deportacji 20 tysięcy Żydów. W marcu 1943 roku bułgarskie wojsko i policja zatrzymały w okupowanej Tracji, Macedonii i okręgu Pirot 11 343 osoby, którym odmówiono bułgarskiego obywatelstwa, i wydały Niemcom, którzy przewieźli je, część przez dunajski port Lom i Wiedeń, część koleją ze Skopje, do obozu zagłady w Treblince. Niemal wszyscy zginęli. Z bułgarskiej części planu nic nie wyszło. Gdy wieść o przygotowanych wagonach dotarła do Kiustendiłu, delegacja z wiceprzewodniczącym parlamentu Dimityrem Peszewem 9 marca wymogła na Gabrowskim wstrzymanie deportacji z dawnych granic państwa. Peszew zebrał następnie podpisy kilkudziesięciu posłów pod protestem, za co stracił stanowisko, a przeciw deportacjom wystąpili też hierarchowie Cerkwi, intelektualiści i opozycja. Ostateczna decyzja o wstrzymaniu wywózek należała do cara. W kwietniu Ribbentrop przekazał, że Borys zgodził się jedynie na deportację Żydów z Macedonii i Tracji, a z samej Bułgarii chciałby wydać tylko niewielką liczbę „elementów bolszewickich”, resztę zaś potrzebuje do budowy dróg. W maju władze wysiedliły z Sofii na prowincję około 20 tysięcy Żydów, ale około 48 tysięcy Żydów z Bułgarii w jej przedwojennych granicach przeżyło wojnę.

Rola cara jest sporna. Przez lata uważano go za wybawcę bułgarskich Żydów, a w 1996 roku postawiono mu pomnik w Izraelu. Historycy podkreślają jednak, że ten sam monarcha zatwierdził ustawy antyżydowskie i wydał na śmierć Żydów z ziem okupowanych, a ratunek przyniosły przede wszystkim protest społeczeństwa, polityków i Cerkwi oraz rachunek polityczny w chwili, gdy po Stalingradzie Niemcy przestały wygrywać. W 2003 roku komisja pod przewodnictwem byłego sędziego izraelskiego Sądu Najwyższego Moshe Bejskiego uznała, że pomnik należy usunąć, właśnie z powodu deportacji z Tracji i Macedonii.

Śmierć

Latem 1943 roku Borys, podobnie jak inni sojusznicy Hitlera, szukał już ostrożnie kontaktu z aliantami. 14 sierpnia przyleciał na wezwanie Hitlera do Wilczego Szańca. Według Fiłowa rozmawiano o bułgarskich dywizjach na Bałkanach, inne relacje mówią o burzliwym sporze o wojnę z ZSRR i o Żydów. Kilka dni po powrocie do Sofii car ciężko zachorował i 28 sierpnia 1943 roku po południu zmarł. Lekarze, wśród nich wezwani z Niemiec, uznali za przyczynę śmierci chorobę serca. Nagła śmierć 49-latka obrosła plotkami o otruciu, przypisywanym Niemcom, Rosjanom, Brytyjczykom i Włochom, ale dowodów nigdy nie znaleziono.

Po uroczystościach w soborze św. Aleksandra Newskiego Borysa pochowano w Monastyrze Rylskim. Carem został sześcioletni Symeon II, a w jego imieniu rządziła rada regencyjna: brat zmarłego książę Cyryl, Fiłow i gen. Nikoła Michow. We wrześniu 1944 roku Związek Radziecki wypowiedział Bułgarii wojnę, Armia Czerwona przekroczyła granicę, a 9 września władzę przejął Front Ojczyźniany. 1 lutego 1945 roku, z wyroku tak zwanego Sądu Ludowego, rozstrzelano regentów, w tym księcia Cyryla i Fiłowa, oraz dziesiątki ministrów i posłów. W 1946 roku monarchię zniesiono w referendum, a Symeon z matką wyjechał z kraju. Komuniści usunęli trumnę cara z monastyru i ukryli; po upadku komunizmu odnaleziono tylko jego serce, które w 1993 roku złożono z powrotem w Rylskim Monastyrze.

Znaczenie

Borys III był władcą małego, pokonanego kraju, który przez dwadzieścia pięć lat starał się przetrwać między mocarstwami i odzyskać to, co Bułgaria straciła w latach 1913 i 1919. Jego zręczność pozwoliła odwlec decyzję o sojuszu z Hitlerem o kilka miesięcy, ale nie odwrócić jej. Wprowadzając kraj do paktu trzech w marcu 1941 roku, otworzył Wehrmachtowi drogę na Grecję i Jugosławię, a za cenę udziału w ich rozbiorze związał los Bułgarii z Rzeszą. Odmowa wojny z ZSRR oszczędziła Bułgarom frontu wschodniego, ale nie klęski. Zdobycze z 1941 roku trzeba było w 1944 roku oddać, a granice sprzed 1 stycznia 1941 roku, z południową Dobrudżą, potwierdził pokój paryski z 1947 roku. Spór o Borysa, „cara zjednoczyciela”, sojusznika Hitlera i obrońcę jednych Żydów, który wydał innych, trwa w bułgarskiej pamięci do dziś.