Traktat z Neuilly

27 listopada 1919 roku rano w ratuszu podparyskiego Neuilly-sur-Seine premier Bułgarii Aleksandyr Stambolijski podpisał traktat pokojowy z państwami sprzymierzonymi i stowarzyszonymi. Był to trzeci z traktatów konferencji pokojowej w Paryżu, po wersalskim z Niemcami i z Saint-Germain z Austrią. Bułgaria, która w 1915 roku przystąpiła do wojny po to, by odzyskać Macedonię, nie dostała nic, a straciła jeszcze więcej. Zrzekła się Tracji Zachodniej, a z nią jedynego wyjścia na Morze Egejskie, oddała Królestwu Serbów, Chorwatów i Słoweńców cztery pograniczne okręgi z Carybrodem, Bosilegradem i Strumicą, a południowa Dobrudża, którą odebrała Rumunii w czasie wojny, wróciła do granicy z 1914 roku. Armię zmniejszono do 20 tysięcy żołnierzy z ochotniczego zaciągu, a reparacje ustalono na 2,25 miliarda franków w złocie. Bułgarzy do dziś nazywają ten traktat drugą katastrofą narodową. Podpisał go człowiek, który przez całą wojnę siedział w więzieniu za to, że był jej przeciwnikiem.

Często można przeczytać, że traktat „oddał Grecji Trację, zdobytą w pierwszej wojnie bałkańskiej w 1913 roku”. Nie jest to ścisłe. Tracja Zachodnia nigdy wcześniej nie należała do Grecji: do 1912 roku była częścią Imperium Osmańskiego, a Bułgaria uzyskała ją po wojnach bałkańskich, ostatecznie na mocy pokoju bukareszteńskiego z sierpnia 1913 roku. W Neuilly Bułgaria nie oddała jej Grecji, lecz zrzekła się jej na rzecz głównych mocarstw sprzymierzonych, które dopiero w 1920 roku przekazały ją Grekom.

Dwie wojny o Macedonię

Bułgaria wyszła z I wojny bałkańskiej jako zwycięzca, ale w 1913 roku sama zaatakowała dawnych sojuszników, Serbię i Grecję, by wywalczyć Macedonię. Druga wojna bałkańska skończyła się dla niej klęską. W Bukareszcie musiała oddać Rumunii południową Dobrudżę, a większość Macedonii przypadła Serbii i Grecji. Zachowała tylko skrawek Macedonii nad Strumą, okolice Strumicy i Trację Zachodnią z portem w Dedeagacz, dzisiejszej Aleksandropolis. Bułgarzy nazwali ten pokój pierwszą katastrofą narodową.

Rewanż przyniosła wielka wojna. Car Ferdynand I i rząd premiera Wasiła Radosławowa targowali się z obiema stronami, a we wrześniu 1915 roku, gdy państwa centralne obiecały całą Macedonię wardarską i serbskie ziemie na wschód od Morawy, zawarli sojusz z Niemcami i Austro-Węgrami. 14 października 1915 roku Bułgaria wypowiedziała wojnę Serbii i wzięła udział w jej podboju. Przez trzy lata jej armia trzymała front macedoński przeciw wojskom sprzymierzonym nacierającym od Salonik, a w 1916 roku razem z Niemcami pobiła Rumunię. Pokój bukareszteński z maja 1918 roku zwrócił Bułgarii południową Dobrudżę, a we wrześniu 1918 roku państwa centralne zgodziły się oddać jej także północną część tej krainy.

Kraj był jednak wyczerpany. Według różnych szacunków zginęło lub zmarło około stu tysięcy żołnierzy, w miastach brakowało chleba, a wojsko w okopach głodowało. 15 września 1918 roku wojska serbskie i francuskie przełamały front pod Dobrym Polem. Armia bułgarska zaczęła się rozsypywać, a zbuntowani żołnierze ruszyli na Sofię i ogłosili w Radomirze republikę. 29 września w Salonikach delegaci bułgarscy podpisali z generałem Louisem Franchet d’Espéreyem rozejm: Bułgaria wycofywała się z okupowanych ziem greckich i serbskich, demobilizowała armię i pozwalała sprzymierzonym przechodzić przez swoje terytorium. Była pierwszym państwem centralnym, które złożyło broń. 3 października 1918 roku Ferdynand abdykował na rzecz syna, który jako Borys III panował do 1943 roku.

Delegacja pod nadzorem

Bułgarów, jak wcześniej Niemców i Austriaków, zaproszono do Paryża dopiero wtedy, gdy zwycięzcy uzgodnili warunki między sobą. Delegacja pod przewodnictwem premiera Teodora Teodorowa przyjechała pod koniec lipca 1919 roku. W jej składzie byli ministrowie kilku stronnictw, a wśród nich Stambolijski, przywódca Bułgarskiego Ludowego Związku Chłopskiego i od początku roku minister w rządzie koalicyjnym. Delegatów zakwaterowano w hotelu Château de Madrid w Neuilly, pod nadzorem policji. Mogli wychodzić tylko za przepustką, a z sprzymierzonymi porozumiewali się na piśmie, tak jak Niemcy w Wersalu.

Na warunki czekali prawie dwa miesiące, bo mocarstwa spierały się o granice na Bałkanach. Najtrudniejszą sprawą była Tracja Zachodnia. Premier Grecji Elefterios Wenizelos żądał jej całej dla swojego kraju, przekonując, że Grecy i muzułmanie, a nie Bułgarzy, stanowią tam większość. Amerykanie długo opierali się odebraniu Bułgarii dostępu do morza i proponowali, by zostawić jej przynajmniej część wybrzeża albo oddać region pod zarząd międzynarodowy. Prezydent Woodrow Wilson był już jednak w Ameryce, a jego zasada samostanowienia na Bałkanach, gdzie każda wieś miała inną mapę etniczną w zależności od tego, kto ją rysował, okazała się mało przydatna. Skończyło się kompromisem, który odkładał decyzję: Bułgaria miała zrzec się Tracji na rzecz mocarstw, a te miały postanowić o jej losie później.

19 września 1919 roku Georges Clemenceau, przewodniczący konferencji, wręczył Bułgarom projekt traktatu i dał im 25 dni na pisemne uwagi. Delegacja odpowiedziała obszernymi zastrzeżeniami, powołując się na zasadę narodowości i na to, że za wojnę odpowiadał obalony car i jego rząd, a nie naród. Sprzymierzeni wprowadzili tylko niewielkie zmiany i na początku listopada zażądali podpisu w wyznaczonym terminie.

Tymczasem w Bułgarii zmieniła się władza. W wyborach 17 sierpnia 1919 roku najwięcej głosów zdobyli agrariusze Stambolijskiego, a drudzy byli komuniści. 6 października Stambolijski stanął na czele rządu koalicyjnego. Teodorow, który oddał urząd premiera, nie chciał złożyć podpisu pod takim pokojem. Według bułgarskich relacji Stambolijski próbował jeszcze rozmawiać z przywódcami ententy, ale nie dopuszczono go do nikogo, kto mógłby coś zmienić. Uznał, że odmowa przyniesie tylko okupację kraju i jeszcze gorsze warunki, i postanowił podpisać sam.

Podpis w ratuszu

Ceremonia w ratuszu w Neuilly w czwartek 27 listopada była krótka i chłodna. Bułgarię reprezentował tylko Stambolijski. Po stronie zwycięzców wśród pełnomocników byli Clemenceau i inni ministrowie francuscy, Amerykanie Frank Polk, Henry White i generał Tasker Bliss, przedstawiciele Imperium Brytyjskiego i jego dominiów, Włoch i Japonii, a z państw bałkańskich Wenizelos i szef delegacji Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców Nikola Pašić. Stronami traktatu było w sumie siedemnaście państw sprzymierzonych. Rumunia, skłócona wówczas z mocarstwami o traktat mniejszościowy i o okupację Węgier, nie podpisała tego dnia. Dodatkowy protokół zostawił jej czas na późniejsze przystąpienie, z którego skorzystała w grudniu. Bułgarska legenda mówi, że Stambolijski po podpisaniu złamał pióro. Nie da się tego potwierdzić, ale opowieść dobrze oddaje nastroje w kraju.

Tego samego dnia Grecja i Bułgaria podpisały w Neuilly osobną konwencję o dobrowolnej i wzajemnej emigracji mniejszości. Była to jedna z pierwszych umów, w których dwa państwa próbowały rozwiązać spory narodowościowe przez przesiedlenie ludności. W następnych latach, pod nadzorem mieszanej komisji, z Grecji do Bułgarii wyjechało kilkadziesiąt tysięcy Bułgarów, a w przeciwną stronę kilkadziesiąt tysięcy Greków. Spory o odszkodowania za porzucony majątek ciągnęły się do końca lat dwudziestych.

Warunki pokoju

Traktat, jak wszystkie traktaty paryskie, zaczynał się od Paktu Ligi Narodów. Jego najważniejsze postanowienia dotyczyły granic, wojska i pieniędzy.

Granice. Na zachodzie Bułgaria oddała Królestwu SHS około 2,5 tysiąca kilometrów kwadratowych: okręgi wokół Carybrodu (dziś Dimitrowgrad w Serbii), Bosilegradu i Strumicy oraz kilka wsi nad Timokiem. Ziemie te zamieszkiwali w większości Bułgarzy, ale Serbowie żądali ich ze względów strategicznych. Nowa granica schodziła z grzbietów górskich na stronę bułgarską, odsłaniała Sofię i dawała Serbom przewagę na wypadek kolejnej wojny. Na północy przywrócono granicę z Rumunią z 1 sierpnia 1914 roku, czyli z pokoju bukareszteńskiego z 1913 roku: południowa Dobrudża znów przypadła Rumunii. Na południu, w artykule 48, Bułgaria zrzekła się Tracji Zachodniej na rzecz głównych mocarstw, które zobowiązały się zapewnić jej „ujście gospodarcze” do Morza Egejskiego. W sumie kraj stracił około 11 tysięcy kilometrów kwadratowych ziemi, nie licząc Dobrudży, którą miał tylko w czasie wojny.

Wojsko. Bułgaria musiała znieść powszechny obowiązek służby wojskowej. Armia mogła liczyć najwyżej 20 tysięcy ludzi razem z oficerami, a żołnierzy przyjmowano wyłącznie z ochotniczego zaciągu na co najmniej dwanaście lat. Obok wojska dopuszczono do 10 tysięcy uzbrojonych żandarmów i 3 tysiące strażników granicznych. Flota miała się ograniczyć do czterech torpedowców i sześciu kutrów, wszystkich bez torped. Zakazano lotnictwa wojskowego, okrętów podwodnych i dział o kalibrze większym niż 105 milimetrów poza twierdzami, a broń wolno było produkować tylko w jednej państwowej fabryce. Nadzór nad wykonaniem tych postanowień objęła międzysojusznicza komisja.

Reparacje. Artykuł 121 nakładał na Bułgarię 2,25 miliarda franków w złocie, płatnych przez 37 lat, poczynając od 1921 roku, z odsetkami. Była to suma ogromna jak na ubogi kraj rolniczy: według bułgarskich wyliczeń przekraczała jedną piątą całego majątku narodowego. Ściąganie należności nadzorowała w Sofii międzysojusznicza komisja z udziałem Brytyjczyków, Francuzów i Włochów. Bułgaria musiała też oddać sąsiadom tysiące krów, koni, wołów i owiec za zwierzęta zabrane w czasie okupacji, a Królestwu SHS dostarczać przez pięć lat po 50 tysięcy ton węgla rocznie z kopalń w Perniku.

Mniejszości. Jak inne pokonane i nowe państwa, Bułgaria zobowiązała się do równego traktowania obywateli bez względu na rasę, język i religię, a te postanowienia oddano pod gwarancję Ligi Narodów.

Traktat wszedł w życie 9 sierpnia 1920 roku. Stany Zjednoczone, które go podpisały, nigdy go nie ratyfikowały, podobnie jak traktatu wersalskiego. Trację Zachodnią od października 1919 roku zarządzała międzysojusznicza administracja pod kierunkiem francuskiego generała Charpy’ego. Na konferencji w San Remo w kwietniu 1920 roku mocarstwa postanowiły przekazać ją Grecji, w maju weszły tam greckie wojska i urzędnicy, a układ w Sèvres z sierpnia 1920 roku nadał temu formę traktatową. Obiecane Bułgarii ujście do morza nigdy nie powstało: Sofia nie przyjęła proponowanych jej później ograniczonych rozwiązań, takich jak strefa wolnocłowa w porcie w Aleksandropolis.

Druga katastrofa narodowa

Traktat z Neuilly był najbardziej odczuwalny nie na mapie, lecz w ludziach. Do okrojonej Bułgarii napłynęły setki tysięcy uchodźców z Macedonii, Tracji i Dobrudży; według bułgarskich szacunków w latach 1912–1925 było ich ponad 200 tysięcy. Wielu z nich zasiliło szeregi Wewnętrznej Macedońskiej Organizacji Rewolucyjnej, która z bułgarskiej strony granicy prowadziła zbrojną walkę w Macedonii jugosłowiańskiej i greckiej, a w samej Bułgarii stała się państwem w państwie.

Stambolijski próbował prowadzić politykę, której Bułgaria wcześniej nie znała. Uważał, że kraj przegrał trzy wojny, bo jego elity marzyły o wielkiej Bułgarii zamiast budować dobrobyt wsi. Uczciwie wykonywał postanowienia traktatu, w 1920 roku jako pierwsze, razem z Austrią, z pokonanych państw doprowadził Bułgarię do Ligi Narodów i szukał porozumienia z Belgradem. W marcu 1923 roku w Niszu zobowiązał się zwalczać macedońskie bojówki działające z terytorium Bułgarii. Dla nacjonalistów, oficerów zwolnionych z armii i WMRO była to zdrada. 9 czerwca 1923 roku wojsko obaliło jego rząd, a pięć dni później bojownicy WMRO zamordowali go w rodzinnej wsi.

Reparacje okazały się niemożliwe do spłacenia. W 1923 roku mocarstwa podzieliły dług na część płatną od razu i znacznie większą część odroczoną na trzydzieści lat, w 1930 roku na konferencji w Hadze kwotę mocno obniżono, a po wielkim kryzysie i moratorium Hoovera z 1931 roku spłaty w praktyce ustały. Postanowienia wojskowe Bułgaria przez cały okres międzywojenny starała się na różne sposoby omijać, szkoląc ukryte rezerwy.

Długi cień Neuilly

Rewizja traktatu z Neuilly stała się dla Bułgarii tym, czym rewizja Wersalu dla Niemiec i Trianon dla Węgier. Wszystkie rządy międzywojenne, różniące się niemal we wszystkim innym, zgadzały się, że kraj został skrzywdzony. Z tego powodu Bułgaria jako jedyne państwo regionu nie przystąpiła do Ententy Bałkańskiej, którą w 1934 roku Grecja, Jugosławia, Rumunia i Turcja zawarły dla obrony istniejących granic. Pierwszy krok uczyniono 31 lipca 1938 roku, gdy w porozumieniu salonickim państwa Ententy Bałkańskiej zgodziły się znieść ograniczenia zbrojeń nałożone na Bułgarię w Neuilly i pozwoliły jej obsadzić strefy zdemilitaryzowane na granicach z Grecją i Turcją. Kraj zaczął się zbroić, w dużej mierze za pomocą niemieckich kredytów i niemieckiej broni.

Drugi krok przyniósł rok 1940. Po upadku Francji Rumunia straciła oparcie, a pod naciskiem Niemiec i Związku Radzieckiego we wrześniu 1940 roku w traktacie z Krajowej oddała Bułgarii południową Dobrudżę. Była to jedyna zdobycz terytorialna bułgarskiego rewizjonizmu, która przetrwała wojnę. 1 marca 1941 roku Bułgaria przystąpiła do paktu trzech i wpuściła na swoje terytorium wojska niemieckie, które miesiąc później uderzyły na Jugosławię i Grecję. W nagrodę Adolf Hitler pozwolił Bułgarom zająć w kwietniu 1941 roku Trację Zachodnią, większość Macedonii jugosłowiańskiej i greckiej Macedonii Wschodniej oraz okręgi utracone w 1919 roku na zachodzie. Bułgarska okupacja tych ziem była brutalna. W marcu 1943 roku władze bułgarskie wydały Niemcom ponad 11 tysięcy Żydów z okupowanej Tracji i Macedonii, którzy zginęli w obozie zagłady w Treblince, choć Żydów z samej Bułgarii w tym samym czasie, pod naciskiem opinii publicznej i części parlamentu, ocalono.

Kiedy w 1944 roku Armia Czerwona weszła do Bułgarii, a nowy rząd przeszedł na stronę aliantów, zdobycze z 1941 roku trzeba było oddać. Pokój zawarty w Paryżu w 1947 roku przywrócił granice z 1 stycznia 1941 roku: Tracja Zachodnia i ziemie zachodnie pozostały poza Bułgarią, a południowa Dobrudża przy niej. Granice wytyczone w Neuilly, z tą jedną zmianą, przetrwały do dziś.