Słownik
(89)Pojęcia, skróty i nazwy, które często pojawiają się w kronice: od Generalnego Gubernatorstwa po Żegotę.
A
- Akcja „Burza”Plan Armii Krajowej z 1944 roku: oddziały AK miały uderzać na cofających się Niemców i występować wobec Armii Czerwonej jako gospodarze. Trwała od stycznia do października 1944 roku.
- Akcja „Reinhardt”Kryptonim niemieckiej operacji wymordowania Żydów Generalnego Gubernatorstwa w latach 1942–1943, głównie w obozach zagłady w Bełżcu, Sobiborze i Treblince. Kierował nią Odilo Globocnik.
- Akcja T4Nazistowski program mordowania osób chorych psychicznie i niepełnosprawnych, nazywany „eutanazją”; masowe gazowanie trwało w latach 1940–1941. Nazwa od adresu centrali w Berlinie: Tiergartenstraße 4.
- AnschlussAnschluss („przyłączenie”) – aneksja Austrii przez III Rzeszę w dniach 11–13 marca 1938 roku. Wehrmacht wkroczył bez oporu, a Austria przestała istnieć jako państwo.
- Appeasementpolityka ustępstwAppeasement (polityka ustępstw) – polityka Wielkiej Brytanii i Francji w latach 30., zwłaszcza rządu Chamberlaina, by ustępstwami wobec Hitlera i Mussoliniego uniknąć wojny. Jej szczytem był układ monachijski.
- Armia AndersaPolskie Siły Zbrojne w ZSRR, formowane od sierpnia 1941 roku pod dowództwem gen. Władysława Andersa z Polaków zwolnionych z więzień i łagrów. W 1942 roku ewakuowano je wraz z cywilami do Iranu.
- Armia KrajowaGłówna konspiracyjna armia Polskiego Państwa Podziemnego, podległa rządowi RP w Londynie. Powstała w lutym 1942 roku ze Związku Walki Zbrojnej i została rozwiązana 19 stycznia 1945 roku.
B
- Bataliony ChłopskieZbrojna organizacja konspiracyjnego ruchu ludowego (Stronnictwa Ludowego „Roch”), działająca od 1940 roku. W 1944 roku liczyła około 160–170 tysięcy ludzi; częściowo weszła w skład AK.
- Bezwarunkowa kapitulacjaZasada ogłoszona przez Roosevelta 24 stycznia 1943 na konferencji w Casablance: alianci nie będą negocjować pokoju z Niemcami, Włochami i Japonią, lecz zażądają od nich poddania się bez żadnych warunków.
- BlitzNiemiecka kampania nalotów bombowych na miasta Wielkiej Brytanii od 7 września 1940 do maja 1941 roku. Zginęło ponad 40 tysięcy cywilów, blisko połowa w Londynie.
- Blitzkrieg„Wojna błyskawiczna”: określenie szybkich niemieckich kampanii z lat 1939–1941, w których czołgi, zmotoryzowana piechota i lotnictwo przełamywały front i okrążały przeciwnika. Nie była to oficjalna doktryna.
D
- Delegatura Rządu na KrajDelegatura Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na KrajKonspiracyjne przedstawicielstwo rządu RP na uchodźstwie w okupowanej Polsce, kierujące cywilnym pionem Państwa Podziemnego. Działała od grudnia 1940 do lipca 1945 roku.
- Dziwna wojnaOkres od wypowiedzenia wojny Niemcom przez Wielką Brytanię i Francję 3 września 1939 roku do niemieckiej ofensywy 10 maja 1940 roku, gdy na froncie zachodnim prawie nie walczono, także w czasie klęski Polski.
E
- Einsatzgruppengrupy operacyjne Policji Bezpieczeństwa i SDGrupy operacyjne Policji Bezpieczeństwa i SD, które szły za Wehrmachtem na zajmowane terytoria. W Polsce w 1939 roku mordowały elity, a od 1941 roku na wschodzie masowo rozstrzeliwały Żydów.
- EnigmaNiemiecka elektromechaniczna maszyna szyfrująca z wirnikami, używana przez wojsko III Rzeszy. Jej szyfr złamali pod koniec 1932 roku polscy matematycy, a w 1939 roku przekazali swą wiedzę Brytyjczykom i Francuzom.
F
- Francja VichyPaństwo Francuskie (État français)Reżim marszałka Pétaina, który po klęsce Francji w 1940 roku rządził z uzdrowiska Vichy nieokupowaną częścią kraju i koloniami. Kolaborował z Niemcami, także przy deportacjach Żydów. Upadł w 1944.
- Front (radziecki)Największy związek operacyjny Armii Czerwonej w czasie wojny, odpowiednik niemieckiej grupy armii. Składał się zwykle z kilku armii, w tym pancernej i lotniczej, i podlegał bezpośrednio Stawce.
- Führer„Wódz”: tytuł Adolfa Hitlera jako przywódcy NSDAP, a od 2 sierpnia 1934 roku, po śmierci prezydenta Hindenburga, także głowy państwa jako „Führera i kanclerza Rzeszy”.
G
- Generalne GubernatorstwoNiemiecka jednostka okupacyjna utworzona 26 października 1939 roku z centralnych ziem polskich, niewłączona do Rzeszy. Rządził nią z Krakowa generalny gubernator Hans Frank.
- GermanizacjaNarzucanie języka, kultury i tożsamości niemieckiej podbitym ludom i ziemiom. W czasie II wojny światowej łączyła wysiedlenia i terror ze „zniemczaniem” ludzi uznanych za rasowo wartościowych.
- GestapoGeheime StaatspolizeiGeheime Staatspolizei, tajna policja państwowa III Rzeszy, utworzona w Prusach w kwietniu 1933 roku. Ścigała przeciwników reżimu w Niemczech i w okupowanej Europie, organizowała też deportacje Żydów.
- GettoWydzielona część miasta, w której Niemcy i ich sojusznicy zamykali Żydów podczas II wojny światowej, odcinając ich od reszty ludności. Getta były etapem na drodze do Zagłady.
- Granatowa policjaPolicja Polska Generalnego GubernatorstwaPotoczna nazwa Policji Polskiej Generalnego Gubernatorstwa, formacji utworzonej przez Niemców w 1939 roku z przedwojennych policjantów i podległej niemieckiej policji. Nazwa od koloru mundurów.
- Gwardia Ludowa i Armia LudowaZbrojne organizacje komunistycznej Polskiej Partii Robotniczej: Gwardia Ludowa (od 1942 roku), od 1 stycznia 1944 roku przemianowana na Armię Ludową. W lipcu 1944 roku AL włączono do wojska zależnego od Moskwy.
H
I
- III RzeszaPotoczna nazwa państwa niemieckiego pod rządami Hitlera i NSDAP, od 30 stycznia 1933 do maja 1945 roku. Oficjalnie nazywało się Rzeszą Niemiecką, a od 1943 roku Wielką Rzeszą Niemiecką.
- IntelligenzaktionNiemiecka akcja wymordowania polskiej inteligencji i warstw przywódczych na ziemiach wcielonych do Rzeszy, prowadzona od jesieni 1939 do wiosny 1940 roku. Zginęły w niej dziesiątki tysięcy ludzi.
J
K
- Kamikaze„Boski wiatr”: japońscy lotnicy samobójcy, którzy od października 1944 roku celowo rozbijali samoloty z bombami o okręty alianckie. Najwięcej ataków przeprowadzili w bitwie o Okinawę w 1945 roku.
- Kampania wrześniowaWojna obronna Polski w 1939 roku przeciw Niemcom, wspieranym przez Słowację, a od 17 września także przeciw ZSRR. Trwała od 1 września do 6 października, kiedy pod Kockiem skapitulowała ostatnia duża jednostka.
- KapoWięzień funkcyjny w nazistowskim obozie, wyznaczony przez SS do nadzorowania komanda roboczego. W zamian za przywileje pilnował pracy i dyscypliny współwięźniów, często brutalnie.
- Karta AtlantyckaWspólna deklaracja Roosevelta i Churchilla ogłoszona 14 sierpnia 1941 roku po spotkaniu u wybrzeży Nowej Fundlandii. Osiem zasad powojennego ładu, m.in. brak zdobyczy terytorialnych i prawo narodów do wyboru rządu.
- KedywKierownictwo DywersjiPion Armii Krajowej do sabotażu, dywersji, zamachów i akcji odwetowych, utworzony formalnie w styczniu 1943 roku. Pierwszym szefem był płk August Emil Fieldorf „Nil”.
- KominternMiędzynarodówka Komunistyczna (III Międzynarodówka)Międzynarodówka Komunistyczna – organizacja partii komunistycznych świata założona w Moskwie w marcu 1919 roku. Podporządkowywała je polityce ZSRR; Stalin rozwiązał ją w 1943 roku.
- Komisarz politycznyPrzedstawiciel partii komunistycznej w jednostce Armii Czerwonej, czuwający nad lojalnością dowódców i żołnierzy; na szczeblu kompanii nazywany politrukiem. Instytucję zniesiono w październiku 1942 roku.
- Konferencja jałtańskaSpotkanie Roosevelta, Churchilla i Stalina na Krymie 4–11 lutego 1945. Uzgodniono okupację Niemiec, wschodnią granicę Polski na linii Curzona, rząd Polski pod wpływem komunistów i zasady ONZ.
- Konferencja poczdamskaOstatnia konferencja Wielkiej Trójki, 17 lipca – 2 sierpnia 1945 w Poczdamie. Ustaliła zasady okupacji Niemiec i reparacji oraz oddała ziemie na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej pod administrację polską.
- Konferencja teherańskaPierwsze spotkanie Roosevelta, Churchilla i Stalina, w Teheranie 28 listopada – 1 grudnia 1943. Postanowiono o inwazji na Francję w maju 1944 i wstępnie o przesunięciu granic Polski na zachód.
- KontyngentW okupowanej Polsce: obowiązkowe dostawy płodów rolnych narzucone wsi przez Niemców. Zboże, mięso i mleko skupowano po zaniżonych cenach, a za niewywiązanie się groziły surowe kary.
- Korytarz pomorskiPas polskiego Pomorza z dostępem do Bałtyku, przyznany Polsce traktatem wersalskim, który oddzielał Prusy Wschodnie od reszty Niemiec. Nazwa „korytarz” pochodzi z niemieckiej propagandy.
- Kraj WartyOkręg Rzeszy (Reichsgau Wartheland) utworzony w 1939 roku z Wielkopolski i ziemi łódzkiej, wcielonych do Niemiec. Rządzony z Poznania przez Arthura Greisera, był terenem masowych wysiedleń i germanizacji.
- KresyKresy Wschodnie – wschodnie ziemie II Rzeczypospolitej, od Wileńszczyzny po Wołyń i Galicję Wschodnią ze Lwowem. Wieloetniczne, zajęte przez ZSRR w 1939 roku, po 1945 roku pozostały poza granicami Polski.
- KriegsmarineMarynarka wojenna III Rzeszy w latach 1935–1945, następczyni Reichsmarine. Dowodzili nią Erich Raeder, a od 1943 roku Karl Dönitz. Jej najgroźniejszą bronią okazały się okręty podwodne, U-Booty.
- KuomintangChińska Partia NarodowaChińska Partia Narodowa założona przez Sun Jat-sena w 1912 roku. Pod wodzą Czang Kaj-szeka rządziła Chinami od 1928 roku, walczyła z Japonią i komunistami, a w 1949 roku wycofała się na Tajwan.
L
- Lebensraum„Przestrzeń życiowa”: nazistowska idea zdobycia dla Niemców ziem na wschodzie Europy, kosztem Polski i ZSRR, przez podbój, wysiedlenie lub wyniszczenie mieszkańców i niemieckie osadnictwo.
- Lend-LeaseAmerykański program pomocy dla państw walczących z Osią, oparty na ustawie podpisanej przez Roosevelta 11 marca 1941 roku. Do 1945 roku USA przekazały broń i materiały warte około 50 miliardów dolarów.
- Liga NarodówOrganizacja międzynarodowa z siedzibą w Genewie, powołana po pierwszej wojnie światowej do utrzymania pokoju. Działała od 1920 roku; nie powstrzymała agresji lat 30. i w 1946 roku ustąpiła miejsca ONZ.
- Linia CurzonaLinia demarkacyjna zaproponowana Polsce i Rosji Radzieckiej w brytyjskiej nocie lorda Curzona z 11 lipca 1920 roku. Biegła z grubsza wzdłuż Bugu; w 1945 roku stała się podstawą wschodniej granicy Polski.
- LudobójstwoCzyny popełnione w zamiarze zniszczenia w całości lub części grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej. Pojęcie stworzył polski prawnik Rafał Lemkin, a w 1948 roku zdefiniowała je konwencja ONZ.
- Ludowe Wojsko PolskieWojsko polskie tworzone od 1943 roku w ZSRR pod kontrolą komunistów, z dużym udziałem oficerów radzieckich, walczące u boku Armii Czerwonej. Oficjalnie nazywało się Wojskiem Polskim.
- LuftwaffeLotnictwo wojskowe III Rzeszy, budowane potajemnie wbrew traktatowi wersalskiemu i ujawnione w 1935 roku. Dowodził nim Hermann Göring. Bombardowało Polskę od 1 września 1939 roku, potem Wielką Brytanię.
Ł
- ŁagierGułag: Gławnoje uprawlenije łagieriej, Główny Zarząd ObozówRadziecki obóz pracy przymusowej; Gułag to zarządzająca nimi instytucja i cały system obozów, działający od 1930 roku pod OGPU, a potem NKWD. Przeszły przez niego miliony więźniów, także Polaków.
- ŁapankaNiemiecka obława w okupowanej Polsce: otaczano ulicę lub kwartał i zatrzymywano przypadkowych ludzi, których wywożono na roboty przymusowe, do obozów albo brano jako zakładników.
M
N
- NKWDLudowy Komisariat Spraw WewnętrznychRadzieckie ministerstwo spraw wewnętrznych w latach 1934–1946, łączące policję polityczną, milicję, wojska wewnętrzne i pograniczne oraz system łagrów. Wykonawca wielkiego terroru, zbrodni katyńskiej i deportacji.
- NSDAPNationalsozialistische Deutsche ArbeiterparteiNarodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników, partia nazistowska Adolfa Hitlera. Powstała w 1920 roku z Niemieckiej Partii Robotników, od lipca 1933 roku była jedyną legalną partią w Niemczech.
O
- Obóz koncentracyjnyKL – KonzentrationslagerNazistowski obóz (KL), w którym SS bez sądu więziła przeciwników politycznych i innych prześladowanych, zmuszając ich do niewolniczej pracy. Z głodu, chorób i przemocy zginęła w nich ogromna liczba więźniów.
- Obóz zagładyNiemiecki obóz zbudowany do masowego mordowania ludzi, przede wszystkim Żydów, zwykle w komorach gazowych zaraz po przywiezieniu. Główne obozy zagłady leżały na okupowanych ziemiach polskich.
- Oflag i stalagOffizierslager, StammlagerNiemieckie obozy jenieckie z czasów drugiej wojny światowej, prowadzone przez Wehrmacht: oflag (Offizierslager) dla oficerów, stalag (Stammlager) dla szeregowych i podoficerów.
- Operacja „Barbarossa”Kryptonim niemieckiej napaści na Związek Radziecki, rozpoczętej 22 czerwca 1941 roku bez wypowiedzenia wojny. Największa operacja lądowa w dziejach; załamała się pod Moskwą w grudniu 1941 roku.
- Operacja „Overlord”Kryptonim alianckiej inwazji na okupowaną przez Niemców Europę Zachodnią, rozpoczętej lądowaniem w Normandii 6 czerwca 1944 roku. Obejmowała walki w Normandii aż do przekroczenia Sekwany pod koniec sierpnia.
- Ostateczne rozwiązanieostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej (Endlösung der Judenfrage)Nazistowski eufemizm, w pełnej formie „ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej”. Od 1941 roku oznaczał plan wymordowania wszystkich Żydów Europy.
P
- Pakt Ribbentrop–MołotowNiemiecko-radziecki pakt o nieagresji z 23 sierpnia 1939 roku. Tajny protokół dzielił Polskę i Europę Wschodnią na strefy wpływów, co otworzyło drogę do napaści Niemiec i ZSRR na Polskę.
- Państwa OsiSojusz Niemiec, Włoch i Japonii, przypieczętowany paktem trzech z 27 września 1940 roku, oraz ich sprzymierzeńcy: Węgry, Rumunia, Słowacja, Bułgaria i Chorwacja. Nazwa pochodzi od „osi Rzym–Berlin” z 1936 roku.
- PKWNPolski Komitet Wyzwolenia NarodowegoPolski Komitet Wyzwolenia Narodowego – podporządkowany Stalinowi ośrodek władzy utworzony w Moskwie 21 lipca 1944 roku, z siedzibą w Lublinie. 31 grudnia 1944 roku przekształcił się w Rząd Tymczasowy.
- Polskie Państwo PodziemneTajne struktury państwa polskiego w okupowanym kraju, podległe rządowi RP na uchodźstwie: wojsko (SZP–ZWZ–AK) i administracja cywilna (Delegatura Rządu). Istniały od września 1939 do lipca 1945 roku.
- Polskie Siły Zbrojne na ZachodzieWojsko Polskie odtworzone po klęsce 1939 roku we Francji, a potem w Wielkiej Brytanii i na Bliskim Wschodzie, podległe rządowi RP na uchodźstwie. Walczyło u boku aliantów od Narwiku po Monte Cassino.
- Proces norymberskiProces głównych niemieckich zbrodniarzy wojennych przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze (listopad 1945 – październik 1946), sędziowanych przez USA, Wielką Brytanię, ZSRR i Francję.
- Protektorat Czech i MorawUtworzona przez Hitlera 16 marca 1939 roku z okupowanych Czech i Moraw jednostka włączona do Rzeszy. Zachowano czeskiego prezydenta i rząd, ale rzeczywistą władzę miał protektor Rzeszy.
R
S
- SASturmabteilungSturmabteilung, bojówka NSDAP założona w 1921 roku, zwana od koloru mundurów „brunatnymi koszulami”. Terroryzowała przeciwników nazistów; po nocy długich noży w 1934 roku straciła znaczenie na rzecz SS.
- SanacjaObóz polityczny zwolenników Józefa Piłsudskiego, rządzący Polską od przewrotu majowego w 1926 roku do klęski we wrześniu 1939 roku. Nazwa od łacińskiego „sanatio” – uzdrowienie życia publicznego.
- Służba Zwycięstwu PolskiPierwsza organizacja polskiego podziemia, założona w nocy z 26 na 27 września 1939 roku w oblężonej Warszawie przez gen. Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego. W listopadzie 1939 roku zastąpił ją ZWZ.
- SmierszSmiert´ szpionam („Śmierć szpiegom”)Radziecki kontrwywiad wojskowy w latach 1943–1946, kierowany przez Wiktora Abakumowa. Szedł za frontem, tropiąc szpiegów i „wrogów”; na ziemiach polskich aresztował żołnierzy AK.
- SonderkommandoW obozach zagłady komando więźniów, głównie Żydów, zmuszanych do pracy przy komorach gazowych i krematoriach. Tak nazywano też specjalne oddziały SS i policji, np. w Einsatzgruppen.
- SSSchutzstaffelSchutzstaffel, „sztafeta ochronna”: formacja NSDAP założona w 1925 roku jako straż przyboczna Hitlera. Pod wodzą Himmlera przejęła policję i obozy koncentracyjne i stała się głównym wykonawcą Zagłady.
T
U
- U-BootUnterseebootNiemiecki okręt podwodny (od Unterseeboot). W drugiej wojnie światowej główna broń Kriegsmarine w bitwie o Atlantyk: U-Booty, atakując w „wilczych stadach”, zatopiły tysiące statków aliantów.
- Układ monachijskiPorozumienie Niemiec, Włoch, Wielkiej Brytanii i Francji z 29/30 września 1938, które bez udziału Czechosłowacji oddało Niemcom Kraj Sudetów. Symbol polityki ustępstw wobec Hitlera.
- UPA i OUNUkraińska Powstańcza Armia; Organizacja Ukraińskich NacjonalistówOUN – podziemna organizacja ukraińskich nacjonalistów założona w 1929 roku; UPA – jej zbrojne ramię, tworzone od 1942 roku przez frakcję Bandery (OUN-B). W latach 1943–1945 dokonały rzezi Polaków na Wołyniu i w Galicji.
V
W
- Waffen-SSZbrojne formacje SS, walczące obok Wehrmachtu w latach 1939–1945; nazwę przyjęto w 1940 roku. Rozrosły się do ponad 30 dywizji, także cudzoziemskich. Dopuściły się licznych zbrodni wojennych.
- WehrmachtSiły zbrojne III Rzeszy w latach 1935–1945: wojska lądowe (Heer), marynarka wojenna (Kriegsmarine) i lotnictwo (Luftwaffe). Nazwa zastąpiła Reichswehrę wraz z przywróceniem poboru w 1935 roku.
- Wielka TrójkaPrzywódcy trzech głównych mocarstw koalicji antyhitlerowskiej – Roosevelt, Churchill i Stalin – lub same te mocarstwa. Spotkali się w Teheranie (1943) i Jałcie (1945); w Poczdamie zasiedli już następcy dwóch z nich.
- Wolne Miasto GdańskPaństewko utworzone na mocy traktatu wersalskiego w 1920 roku pod opieką Ligi Narodów: niemiecki w większości Gdańsk z okolicą, z rozległymi prawami Polski. Wcielone do Rzeszy 1 września 1939.
- Wolni FrancuziRuch i siły zbrojne generała de Gaulle'a, które po kapitulacji Francji w 1940 roku walczyły dalej u boku aliantów, z siedzibą w Londynie i oparciem w części kolonii. Od 1942 roku „Francja Walcząca”.
Z
Ż
- ŻegotaRada Pomocy Żydom „Żegota”Konspiracyjna Rada Pomocy Żydom, działająca od grudnia 1942 do stycznia 1945 roku przy Delegaturze Rządu na Kraj. Polacy i Żydzi zdobywali w niej dla ukrywających się dokumenty, kryjówki, pieniądze i opiekę lekarską.
- Żydowska Organizacja BojowaPodziemna organizacja zbrojna Żydów, założona 28 lipca 1942 roku w getcie warszawskim. Dowodzona przez Mordechaja Anielewicza, stawiła opór w styczniu 1943 roku i była główną siłą powstania w getcie.