Stiepan Makarow

Stiepan Makarow był najzdolniejszym i najbardziej wszechstronnym rosyjskim dowódcą morskim swojego pokolenia. Syn oficera, który doszedł do szlify z szeregów, sam zbudował karierę bez protekcji: jako młody oficer przeprowadził jeden z pierwszych w historii udanych ataków torpedowych, potem jako uczony badał prądy morskie i opłynął świat na korwecie badawczej, wymyślił nasadki zwiększające przebijalność pocisków, opracował zasady niezatapialności okrętów i zbudował pierwszy wielki lodołamacz arktyczny. W marcu 1904 roku przyjechał do Port Artura, by ratować sytuację floty po japońskim ataku. W ciągu pięciu tygodni tchnął w eskadrę nowego ducha, a 13 kwietnia zginął z większością załogi pancernika „Pietropawłowsk”, który wszedł na japońską minę. Jego śmierć pozbawiła Rosję jedynego admirała, który mógł rzucić wyzwanie Heihachirō Tōgō, i przesądziła o losie floty na Dalekim Wschodzie.

Młodość nad Amurem

Urodził się 8 stycznia 1849 roku (27 grudnia 1848 roku według kalendarza juliańskiego) w Mikołajowie nad Bohem, w rodzinie oficera marynarki, który zaczynał służbę jako szeregowy marynarz. W 1858 roku ojciec został przeniesiony do Nikołajewska nad Amurem, wtedy głównej bazy rosyjskiej na Oceanie Spokojnym, i dziewięcioletni Stiepan zaczął tam naukę w szkole morskiej, kształcącej nawigatorów. Już jako uczeń pływał na okrętach eskadry pacyficznej, między innymi w 1863 roku do brzegów Ameryki. W 1866 roku na korwecie „Askold” przepłynął z Dalekiego Wschodu na Bałtyk dookoła Przylądka Dobrej Nadziei. Dowódca okrętu, na którym wcześniej służył, chwalił go jako młodzieńca żądnego wiedzy, który dla własnej nauki powtarzał wszystkie obserwacje astronomiczne oficerów.

W 1867 roku, jeszcze jako gardemaryn, opublikował w „Morskim Sborniku” pierwszy artykuł naukowy. W 1869 roku, po wypadku pancernej kanonierki „Rusałka”, która osiadła na mieliźnie i omal nie zatonęła, zajął się problemem niezatapialności okrętów. Proponował dzielenie kadłuba na wodoszczelne przedziały, sieć rurociągów z mocnymi pompami i specjalne plastry do łatania przebić. Jego plaster pokazano w 1873 roku na wystawie światowej w Wiedniu. Do problemu niezatapialności wracał przez całe życie.

Torpedy pod Batumi

W 1876 roku, gdy zbliżała się wojna z Turcją, Makarow przeniósł się do Floty Czarnomorskiej. Rosja nie miała tam prawie żadnych okrętów wojennych, bo po wojnie krymskiej przez kilkanaście lat nie mogła ich utrzymywać. Makarow zaproponował, by przebudować szybki statek pasażerski „Wielki Książę Konstanty” na pływającą bazę dla małych kutrów minowych, które miał spuszczać na wodę w pobliżu wrogich portów. W wojnie rosyjsko-tureckiej w latach 1877–1878 jego kutry kilkakrotnie atakowały tureckie okręty minami na drągach i holowanymi. W grudniu 1877 roku pod Batumi po raz pierwszy użyły w boju samobieżnych torped Whiteheada, jeszcze bez skutku, a w styczniu 1878 roku zatopiły tam turecki okręt strażniczy „İntibah”. Atak ten uchodzi za pierwsze udane zatopienie okrętu samobieżną torpedą w historii. Makarow dostał Order Świętego Jerzego IV klasy i stał się bohaterem.

W latach 1880–1881 organizował transport wodny przez Morze Kaspijskie dla wyprawy generała Michaiła Skobielewa przeciw Turkmenom Tekińskim. Skobielew wymienił się z nim na znak braterstwa krzyżami Świętego Jerzego.

Uczony i wynalazca

W latach 1881–1882 Makarow dowodził stacjonarnym statkiem „Tamań” przy ambasadzie w Konstantynopolu. Wykorzystał ten czas na pomiary w Bosforze i wykazał, że w cieśninie płyną dwa prądy, górny z Morza Czarnego i dolny, w przeciwną stronę, z Morza Śródziemnego. Jego praca o wymianie wód obu mórz przyniosła mu w 1885 roku nagrodę Akademii Nauk. W latach 1886–1889 dowodził korwetą „Witiaź” w rejsie dookoła świata, w czasie którego prowadził systematyczne pomiary temperatury, zasolenia i gęstości wody, przede wszystkim w północnej części Oceanu Spokojnego. Ich wyniki opublikował w dwutomowym dziele „Witiaź i Ocean Spokojny”, które zapewniło mu trwałe miejsce w historii oceanografii.

W 1890 roku, w wieku 41 lat, został kontradmirałem, w owym czasie najmłodszym we flocie. W latach 1891–1894 był głównym inspektorem artylerii morskiej i wymyślił wtedy nasadki z miękkiej stali na pociski przeciwpancerne, tak zwane kołpaki Makarowa, które zwiększały ich przebijalność. W 1895 roku opracował rosyjski alfabet semaforowy. W latach 1894–1895 dowodził eskadrą na Morzu Śródziemnym, a gdy po wojnie chińsko-japońskiej narosło napięcie z Japonią, przeprowadził ją na Daleki Wschód. W 1896 roku został wiceadmirałem. W 1897 roku wydał „Rozważania o zagadnieniach taktyki morskiej”, w których dowodził, że flota musi działać aktywnie i być zawsze gotowa do walki, bo wojna może wybuchnąć niespodziewanie. Jego dewizą stały się słowa: „Pamiętaj o wojnie”.

„Jermak”

Od połowy lat 90. Makarow zajmował się Arktyką. Przekonywał, że potężny lodołamacz może otworzyć dla żeglugi zamarzające porty Bałtyku i drogę morską wzdłuż północnych wybrzeży Syberii. Wbrew licznym sceptykom przeforsował budowę takiego okrętu. „Jermak”, zbudowany według jego założeń w brytyjskiej stoczni Armstrong Whitworth w Newcastle, przypłynął do Kronsztadu w marcu 1899 roku, przełamując lody Zatoki Fińskiej. W tym samym roku i ponownie w 1901 roku Makarow poprowadził go na Ocean Arktyczny, w 1901 roku do brzegów Ziemi Franciszka Józefa. Wyprawy pokazały, że do żeglugi w ciężkim lodzie polarnym potrzeba jeszcze silniejszych jednostek, a Makarow stracił na pewien czas zaufanie władz. Jego idea przetrwała jednak: „Jermak” służył ponad pół wieku, a Północna Droga Morska stała się w czasach radzieckich regularnym szlakiem żeglugowym.

Od grudnia 1899 roku Makarow był naczelnym dowódcą portu wojennego i gubernatorem wojskowym Kronsztadu, głównej bazy Floty Bałtyckiej. Na kilka dni przed wybuchem wojny z Japonią napisał memoriał, w którym ostrzegał, że Japończycy mogą zacząć wojnę nagłym atakiem torpedowym na eskadrę stojącą na zewnętrznej redzie Port Artura, i wskazywał braki jej obrony.

Port Artur

Jego obawy spełniły się w nocy z 8 na 9 lutego 1904 roku, gdy japońskie niszczyciele storpedowały rosyjskie pancerniki w Port Arturze i zaczęła się wojna rosyjsko-japońska. 14 lutego car mianował Makarowa dowódcą floty na Oceanie Spokojnym, a 8 marca admirał przyjechał do Port Artura. Eskadra, której dowództwo pod nadzorem namiestnika Jewgienija Aleksiejewa dotąd głównie broniło się w porcie, zmieniła się w ciągu kilku dni. Makarow podniósł flagę na pancerniku „Pietropawłowsk”, wyprowadzał okręty w morze niemal codziennie, osobiście wychodził na pokładzie małego krążownika na pomoc niszczycielom, przyspieszył naprawy uszkodzonych pancerników, zorganizował stały dozór na redzie, zwalczał japońskie próby zablokowania wyjścia z portu zatapianymi statkami i kazał przechwytywać japońskie depesze radiowe. Marynarze i oficerowie odzyskali wiarę w siebie.

W nocy z 12 na 13 kwietnia japoński stawiacz min po cichu postawił miny na podejściach do portu, na trasie, którą wychodziły rosyjskie okręty. Rano niszczyciel „Straszny”, wracający z nocnego patrolu, został odcięty i zatopiony przez japońskie niszczyciele. Makarow wyszedł w morze z pancernikami i krążownikami, by go ratować, a potem ścigać Japończyków. Gdy na horyzoncie pojawiły się główne siły Tōgō, zawrócił w stronę portu, by walczyć pod osłoną baterii nadbrzeżnych. Krótko przed dziesiątą „Pietropawłowsk” wszedł na minę. Wybuch zdetonował jego komory amunicyjne i pancernik zatonął w ciągu niespełna dwóch minut. Zginął Makarow, jego sztab, ponad 600 oficerów i marynarzy oraz słynny malarz batalista Wasilij Wierieszczagin, który towarzyszył admirałowi. Uratowano kilkudziesięciu ludzi, wśród nich wielkiego księcia Cyryla Włodzimierzowicza, kuzyna cara. Tego samego dnia inny pancernik, „Pobieda”, także wszedł na minę, ale dotarł do portu.

Ciała admirała nie odnaleziono. Z Makarowa, jak napisano później w rosyjskiej encyklopedii wojskowej, zostało tylko palto. Wrak kupił japoński przedsiębiorca, który szukał w nim kosztowności, a jego ludzie wydobyli szczątki kilku marynarzy, które w czerwcu 1913 roku pochowano z honorami wojskowymi na cmentarzu w Port Arturze. Śmierć rosyjskiego admirała poruszyła nawet Japończyków. Młody poeta Takuboku Ishikawa napisał wiersz ku czci poległego wroga.

Po śmierci

Po śmierci Makarowa eskadra w Port Arturze znów zamknęła się w porcie. Jego następcy nie mieli ani jego autorytetu, ani woli walki. W sierpniu eskadra pod dowództwem kontradmirała Wilgelma Witgefta próbowała przebić się do Władywostoku i została zawrócona w bitwie na Morzu Żółtym, a w grudniu jej resztki zatopiła w porcie japońska artyleria oblężnicza. Wielu historyków uważa, że gdyby Makarow przeżył, rosyjska flota na Pacyfiku walczyłaby inaczej, choć trudno powiedzieć, czy mogłaby zmienić wynik wojny, w której Japonia miała przewagę w okrętach i wyszkoleniu.

W 1913 roku w Kronsztadzie odsłonięto wzniesiony ze składek pomnik Makarowa z napisem „Pamiętaj o wojnie”. Pamięć o nim przetrwała rewolucję. W Związku Radzieckim był czczony jako uczony, polarnik i patriota, a w 1942 roku, w czasie wojny z Niemcami, wznowiono jego „Rozważania o zagadnieniach taktyki morskiej”. Jego imię nosiły kolejne okręty, w tym przejęty po wojnie od Niemców krążownik „Nürnberg”, przemianowany na „Admirał Makarow”. W 1946 roku japońskie miasteczko Shiritoru na południowym Sachalinie, zajętym rok wcześniej przez Armię Czerwoną, przemianowano na Makarow.

Znaczenie

Makarow był rzadkim w carskiej flocie połączeniem wybitnego uczonego, wynalazcy i dowódcy bojowego. Jego śmierć w kwietniu 1904 roku była jednym z punktów zwrotnych wojny rosyjsko-japońskiej. Bez niego eskadra w Port Arturze przestała być groźna, Japończycy mogli swobodnie przewozić armie do Korei i Mandżurii, a Rosja musiała wysłać na drugi koniec świata Flotę Bałtycką, która zginęła pod Cuszimą. Klęska ta oddała Japonii panowanie na morzach Dalekiego Wschodu i otworzyła jej drogę do Korei i Mandżurii, a przekonanie japońskiej marynarki, że wojnę wygrywa się niespodziewanym pierwszym ciosem i jedną rozstrzygającą bitwą, przetrwało aż do Pearl Harbor.