Jewgienij Aleksiejew

Jewgienij Aleksiejew był człowiekiem, w którego rękach car Mikołaj II złożył w 1903 roku całą rosyjską politykę na Dalekim Wschodzie. Admirał, który zrobił karierę na dworskich koneksjach i w dalekich rejsach, od 1899 roku rządził wydzierżawionym od Chin Półwyspem Kwantuńskim z Port Arturem, a latem 1903 roku został namiestnikiem cara z władzą nad wojskiem, flotą i dyplomacją w regionie. Należał do stronnictwa, które chciało utrzymać Mandżurię i wejść do Korei, i zapewniał cara, że Japonia nie odważy się na wojnę. Gdy wojna wybuchła, jako naczelny wódz spierał się z dowódcą armii Aleksiejem Kuropatkinem o każdą decyzję. Po kilku miesiącach klęsk car go odwołał. Port Artur, który Aleksiejew zbudował jako bastion Rosji nad Morzem Żółtym, przeszedł w ręce Japonii i stał się jednym z filarów jej władzy w Mandżurii.

Pochodzenie i młodość

Urodził się 23 maja 1843 roku (11 maja według kalendarza juliańskiego) w Sewastopolu. Wychowywał się w rodzinie oficera marynarki Iwana Aleksiejewa, który zmarł, gdy chłopiec miał sześć lat. Przez całe życie towarzyszyła mu plotka, że w rzeczywistości był nieślubnym synem następcy tronu, późniejszego cesarza Aleksandra II. Powtarzają ją niektóre encyklopedie, ale nie ma na nią dowodów, a jego niezwykła kariera da się wytłumaczyć także protekcją, jaką cieszył się na dworze.

W 1856 roku wstąpił do Morskiego Korpusu Kadetów w Petersburgu i ukończył go w 1863 roku. Zaraz potem wyruszył jako gardemaryn na korwecie „Wariag” w trzyletni rejs dookoła świata, w czasie którego odwiedził wybrzeża Ameryki Północnej, Chiny i Japonię. W 1867 roku został porucznikiem. W latach 70. służył na okrętach na Morzu Śródziemnym i na Atlantyku, między innymi na fregacie „Swietłana”, którą dowodził wielki książę Aleksy Aleksandrowicz, brat późniejszego cara Aleksandra III i od 1881 roku zwierzchnik całej rosyjskiej marynarki. Opieka wielkiego księcia otwierała mu potem kolejne drzwi.

Kariera na morzu i na dworze

Od 1878 roku dowodził krążownikiem „Afryka”, z którym w latach 1880–1883 służył na Oceanie Spokojnym. W 1883 roku wyjechał do Francji jako przedstawiciel rosyjskiego ministerstwa marynarki i spędził tam kilka lat, w czasie których zaczynało się zbliżenie rosyjsko-francuskie. W 1886 roku został kapitanem pierwszej rangi, a w latach 1889–1891 dowodził krążownikiem „Admirał Korniłow” w jego trzecim już dla Aleksiejewa rejsie dookoła świata. Według części biografów jego okręt towarzyszył w tym czasie carewiczowi Mikołajowi w podróży na Daleki Wschód, w której przyszły car poznał Japonię i omal nie zginął z ręki japońskiego policjanta w Ōtsu.

W 1892 roku Aleksiejew został kontradmirałem i zastępcą szefa Głównego Sztabu Marynarki. W latach 1895–1897 dowodził eskadrą Oceanu Spokojnego, w czasie, gdy Rosja, po wojnie chińsko-japońskiej, zmusiła wraz z Francją i Niemcami Japonię do zwrotu Półwyspu Liaotung. Załoga jednego z jego krążowników nazwała wtedy jego imieniem półwysep na wschodnim wybrzeżu Korei. W 1897 roku awansował na wiceadmirała i na dwa lata objął dowództwo na Morzu Czarnym.

Gospodarz Port Artura

W marcu 1898 roku Rosja wydzierżawiła od Chin koniec Półwyspu Liaotung z portem wojennym Port Artur i budowanym obok portem handlowym Dalnij. W sierpniu 1899 roku utworzono tam Obwód Kwantuński, a Aleksiejew został jego naczelnikiem i dowódcą wojsk, a zarazem dowódcą rosyjskich sił morskich na Pacyfiku. Pod jego rządami Port Artur rozbudowano na twierdzę i bazę floty, z dokami, koszarami i dzielnicą europejską.

W 1900 roku wybuchło w północnych Chinach powstanie bokserów. Aleksiejew kierował rosyjskim udziałem w międzynarodowej interwencji: jego okręty i oddziały brały udział w zdobyciu fortów Dagu u ujścia rzeki Hai, w walkach o Tiencin i w marszu na Pekin, za co dostał złotą szablę z diamentami z napisem „Taku, Tiencin, Pekin 1900” i godność generała adiutanta cara. Jednocześnie rosyjskie wojska, pod pretekstem ochrony budowanej Kolei Wschodniochińskiej, zajęły całą Mandżurię. Gdy powstanie upadło, Rosja nie spieszyła się z ich wycofaniem.

Namiestnik

W Petersburgu ścierały się wtedy dwie polityki. Minister finansów Siergiej Witte chciał podporządkować Mandżurię Rosji pokojowo, przez kolej, banki i handel, i unikać zatargu z Japonią. Grupa skupiona wokół byłego oficera gwardii Aleksandra Biezobrazowa, która zdobyła ucho cara, chciała wykorzystać koncesję leśną nad graniczną rzeką Jalu, by wejść do północnej Korei, i domagała się twardego kursu wobec Tokio. Aleksiejew należał do jej najważniejszych sojuszników. W lipcu 1903 roku w Port Arturze odbyła się narada z udziałem Aleksiejewa, Biezobrazowa, ministra wojny Kuropatkina i rosyjskiego posła w Seulu, która postanowiła wspierać Koreę w odmowie otwarcia portów nad Jalu dla Japończyków, ale bez ryzykowania wojny.

12 sierpnia 1903 roku (30 lipca według kalendarza juliańskiego) car mianował Aleksiejewa namiestnikiem Dalekiego Wschodu, a wkrótce też admirałem. Namiestnik dostał władzę nad Obwodem Kwantuńskim, rosyjskimi posiadłościami nad Amurem i nad Pacyfikiem oraz nad wojskami w Mandżurii, a także prowadzenie stosunków dyplomatycznych z Chinami, Japonią i Koreą. Odpowiadał wyłącznie przed carem i specjalnym komitetem do spraw Dalekiego Wschodu, któremu car sam przewodniczył. Ministrowie w Petersburgu stracili wpływ na sprawy regionu, a Witte jeszcze w sierpniu stracił tekę ministra finansów. Brytyjski historyk Ian Nish zwraca uwagę, że zakres władzy namiestnika nigdy nie został jasno określony i że sam Aleksiejew nie był zachwycony nowym tytułem.

Dla Japończyków nominacja była jasnym sygnałem, że Rosja nie zamierza ustąpić. W rokowaniach, które trwały od sierpnia 1903 roku, odpowiedzi rosyjskie przechodziły przez ręce namiestnika i przychodziły z wielotygodniowym opóźnieniem. Aleksiejew uważał Japonię za słabego przeciwnika i zapewniał cara, że twardość nie wywoła wojny, ale zarazem nie zdołał przygotować do niej ani floty, ani twierdzy. Rosyjska eskadra stała na zewnętrznej redzie Port Artura, słabo chroniona przed atakiem torpedowym, gdy w nocy z 8 na 9 lutego 1904 roku zaatakowały ją japońskie niszczyciele.

Naczelny wódz

Z wybuchem wojny rosyjsko-japońskiej Aleksiejew został naczelnym wodzem wszystkich sił lądowych i morskich na Dalekim Wschodzie. Armią w Mandżurii dowodził od wiosny 1904 roku Kuropatkin, który chciał się cofać i czekać na posiłki z europejskiej Rosji. Aleksiejew domagał się działania, obrony Port Artura i szybkiej ofensywy. Dwuwładza, w której obaj dowódcy mieli różne plany i obaj pisali do cara, sparaliżowała rosyjskie dowodzenie.

Po śmierci admirała Stiepana Makarowa w kwietniu 1904 roku Aleksiejew przez kilka tygodni sam dowodził eskadrą w Port Arturze. Za kierowanie odpieraniem japońskich ataków na port dostał później Order Świętego Jerzego III klasy. 5 maja, na rozkaz cara, wyjechał z twierdzy do Mukdenu, w ostatniej chwili, zanim Japończycy, którzy właśnie lądowali na Półwyspie Liaotung, przecięli kolej. Z Mukdenu naciskał na Kuropatkina, by wysłał korpus na odsiecz twierdzy, co skończyło się w czerwcu porażką pod Delisi. Z jego polecenia, zgodnego z wolą cara, eskadra kontradmirała Wilgelma Witgefta próbowała w sierpniu przebić się do Władywostoku i w bitwie na Morzu Żółtym została zawrócona do Port Artura.

Po przegranej pod Liaoyangiem i nierozstrzygniętej bitwie nad rzeką Szaho car w październiku 1904 roku zrezygnował z dwuwładzy. Naczelnym wodzem został Kuropatkin, a Aleksiejewa odwołano do Petersburga. W czerwcu 1905 roku, po Mukdenie i Cuszimie, zlikwidowano też namiestnictwo.

Ostatnie lata

Po powrocie Aleksiejew został członkiem Rady Państwa, wyższej izby rosyjskiego parlamentu, i dostawał kolejne wysokie ordery, w 1908 roku Order Świętego Aleksandra Newskiego, a w 1915 roku Order Świętego Włodzimierza I klasy. Większej roli politycznej już nie odegrał. W opinii publicznej, a także w pamiętnikach Wittego i Kuropatkina, uchodził za jednego z głównych winowajców wojny i klęski. Po rewolucji lutowej i abdykacji Mikołaja II, wiosną 1917 roku, odszedł w stan spoczynku. Zmarł kilka tygodni później, 9 czerwca 1917 roku (27 maja według kalendarza juliańskiego), w Jałcie na Krymie, i tam został pochowany. Nigdy się nie ożenił.

Znaczenie

Aleksiejew był typowym przedstawicielem dworskiej elity późnego caratu: obytym w świecie oficerem i sprawnym administratorem, ale człowiekiem, który zawdzięczał karierę protekcji i który razem z carem lekceważył Japonię. Jako namiestnik uosabiał politykę, która zamiast porozumieć się z Tokio co do podziału Korei i Mandżurii, wybrała twarde stanowisko bez przygotowania do wojny. Klęska, której był współautorem, doprowadziła Rosję do rewolucji 1905 roku, a Japonii dała wszystko, co zbudował. Na mocy traktatu z Portsmouth Port Artur i Dalnij przeszły w ręce Japończyków, a z garnizonu strzegącego dzierżawy i kolei wyrosła Armia Kwantuńska, która w 1931 roku rozpoczęła podbój Mandżurii. Port Artur wrócił w ręce rosyjskie dopiero w sierpniu 1945 roku, gdy Armia Czerwona zajęła Mandżurię, a radziecka flota korzystała z niego jako z bazy do połowy lat 50.