Heihachirō Tōgō

Heihachirō Tōgō był najsłynniejszym admirałem w dziejach Japonii. W wojnie rosyjsko-japońskiej jego Zjednoczona Flota zamknęła rosyjską eskadrę w Port Arturze, a 27 i 28 maja 1905 roku pod Cuszimą zniszczyła flotę, która przypłynęła z Bałtyku, w jednej z najbardziej jednostronnych bitew morskich w historii. Zachodni dziennikarze nazwali go „Nelsonem Wschodu”, a w Japonii stał się bohaterem narodowym, czczonym jeszcze za życia niemal jak bóstwo. Ten autorytet miał swoją cenę. Gdy w latach 30. w japońskiej marynarce wybuchł spór o traktaty rozbrojeniowe, sędziwy Tōgō stanął po stronie admirałów, którzy domagali się wolnej ręki w zbrojeniach, a przekonanie, że wojnę na morzu rozstrzyga jedna wielka bitwa, jak pod Cuszimą, i niespodziewany pierwszy cios, jak pod Port Arturem, prowadziło japońską flotę aż do Pearl Harbor.

Dzieciństwo w Satsumie

Urodził się 27 stycznia 1848 roku w Kagoshimie, w samurajskiej dzielnicy Kajiya-chō, z której wyszło wielu przywódców ery Meiji, między innymi Takamori Saigō i Toshimichi Ōkubo. Był trzecim z czterech synów Kichizaemona Tōgō, samuraja w służbie książąt Shimazu, władców domeny Satsuma. Jako chłopiec nosił imię Nakagorō, a imię Heihachirō przyjął, gdy w wieku kilkunastu lat przeszedł samurajski obrzęd dojrzałości.

Pierwszy raz zetknął się z wojną w sierpniu 1863 roku, gdy brytyjska eskadra ostrzelała Kagoshimę w odwecie za zabicie przez samurajów Satsumy angielskiego kupca. Piętnastoletni Tōgō służył przy jednym z dział broniących portu. Siła brytyjskich okrętów przekonała przywódców Satsumy, że trzeba się uczyć od Zachodu, i domena zaczęła budować własną marynarkę. Tōgō wstąpił do niej w 1866 roku razem z dwoma braćmi. W wojnie boshin służył na kołowym okręcie „Kasuga”, który w styczniu 1868 roku walczył z flotą siogunatu w zatoce Awa koło Osaki, a w 1869 roku brał udział w ostatnich bitwach z jej resztkami w zatoce Miyako i pod Hakodate na Hokkaido.

Nauka w Anglii

Po wojnie domowej Tōgō uczył się angielskiego w Jokohamie i trafił do nowo utworzonej szkoły marynarki wojennej w Tokio. W 1871 roku znalazł się w niewielkiej grupie kadetów wysłanych na naukę do Wielkiej Brytanii. Spędził tam siedem lat. Admiralicja nie przyjęła Japończyków do szkoły oficerskiej Royal Navy, więc Tōgō uczył się na statku szkolnym „Worcester”, należącym do szkoły marynarki handlowej na Tamizie, który ukończył jako drugi na roku. Koledzy przezywali go „Johnny Chinaman”, czego bardzo nie lubił. W 1875 roku jako zwykły marynarz opłynął świat na żaglowcu szkolnym „Hampshire”, a potem uczył się matematyki w Cambridge. Ciężka choroba oczu omal nie pozbawiła go wtedy wzroku. Na koniec nadzorował budowę zamówionego przez Japonię okrętu pancernego „Fusō” w stoczni nad Tamizą i w 1878 roku wrócił do kraju na pokładzie nowej korwety „Hiei”.

W czasie jego pobytu w Anglii wybuchł bunt Satsumy. Wszyscy trzej bracia Tōgō walczyli po stronie Saigō, dwóch zginęło w boju, a trzeci zmarł wkrótce po klęsce. Brytyjskie lata ukształtowały go na całe życie. Przez resztę kariery Tōgō uważał Royal Navy za wzór, czytał i pisał po angielsku i podziwiał Nelsona.

Kapitan „Naniwy”

Po powrocie dowodził kolejnymi okrętami. W czasie wojny chińsko-francuskiej w latach 1884–1885 obserwował z pokładu kanonierki „Amagi” działania floty francuskiej u wybrzeży Chin i na Tajwanie. Pod koniec lat 80. przez blisko trzy lata ciężko chorował na reumatyzm i wykorzystał ten czas na studia prawa międzynarodowego.

W 1891 roku objął dowództwo krążownika „Naniwa”, jednego z najnowocześniejszych okrętów floty. 25 lipca 1894 roku, tydzień przed formalnym wybuchem wojny z Chinami, w starciu u wyspy Pungdo przy wybrzeżu Korei „Naniwa” zatrzymała wyczarterowany przez Chińczyków brytyjski statek „Kowshing”, który wiózł do Korei około tysiąca chińskich żołnierzy. Chińczycy nie pozwolili brytyjskim oficerom poddać statku, więc Tōgō kazał go zatopić. Zginęła większość żołnierzy na pokładzie, a według relacji ocalałych Japończycy strzelali także do rozbitków w wodzie. Zatopienie statku pod brytyjską banderą wywołało w Londynie oburzenie, ale brytyjscy prawnicy uznali, że Tōgō działał zgodnie z prawem wojennym, i sprawa przycichła. We wrześniu „Naniwa” walczyła w bitwie u ujścia Jalu, w której Japończycy pobili chińską flotę. W 1895 roku Tōgō został kontradmirałem, potem kierował kolegium wojennym marynarki w Tokio, w 1898 roku awansował na wiceadmirała, a w latach 1900–1901, w czasie powstania bokserów, dowodził okrętami na wodach chińskich.

Wojna z Rosją

Pod koniec grudnia 1903 roku, gdy wojna z Rosją wisiała w powietrzu, minister marynarki Gonnohyōe Yamamoto mianował Tōgō dowódcą Zjednoczonej Floty, czyli wszystkich sił morskich przeznaczonych do wojny. Wybór zaskoczył wielu oficerów i podobno samego cesarza Mutsuhito. Yamamoto miał mu odpowiedzieć, że Tōgō to człowiek, który ma szczęście.

W nocy z 8 na 9 lutego 1904 roku niszczyciele Tōgō zaatakowały bez wypowiedzenia wojny rosyjską eskadrę na redzie Port Artura i rozpoczęły wojnę rosyjsko-japońską. Uszkodziły dwa pancerniki i krążownik, ale rosyjskiej eskadry nie zniszczyły. Przez następne miesiące Tōgō blokował Port Artur, próbował zatopionymi statkami zamknąć wyjście z portu i stawiał miny, na których w kwietniu zginął rosyjski dowódca, admirał Stiepan Makarow. Rosyjskie miny zatopiły z kolei w maju dwa z jego sześciu pancerników. 10 sierpnia, w bitwie na Morzu Żółtym, zawrócił do Port Artura rosyjską eskadrę, która próbowała przebić się do Władywostoku. Nie odważył się jednak jej ścigać, bo nie chciał ryzykować okrętów przed spotkaniem z flotą płynącą z Europy. Resztki eskadry zatopiła w grudniu japońska artyleria oblężnicza.

27 maja 1905 roku Tōgō czekał na rosyjską 2 Eskadrę Oceanu Spokojnego wiceadmirała Zinowija Rożestwienskiego w Cieśninie Koreańskiej. Gdy floty się zbliżały, na maszcie jego okrętu flagowego „Mikasa” podniesiono flagę „Z”, co według umówionego kodu oznaczało: „Los Cesarstwa zależy od wyniku tej bitwy. Niech każdy da z siebie wszystko”. Potem Tōgō wykonał pod ogniem ryzykowny zwrot, który ustawił jego linię w poprzek kolumny rosyjskiej i pozwolił skupić ogień na jej czołowych okrętach. W bitwie pod Cuszimą Rosjanie stracili wszystkie pancerniki, zatopione albo zdobyte, i ponad 5 tysięcy zabitych, a Japończycy trzy torpedowce i nieco ponad stu ludzi. Tōgō odwiedził potem rannego Rożestwienskiego w szpitalu w Sasebo i pocieszał go, że porażka jest losem żołnierza i nie ma w niej nic hańbiącego, jeśli wypełniło się obowiązek. Cuszima przesądziła o zakończeniu wojny traktatem z Portsmouth.

W grudniu 1905 roku, przy rozwiązaniu Zjednoczonej Floty, Tōgō wygłosił mowę zakończoną starym przysłowiem: „Po zwycięstwie zaciśnij mocniej rzemień hełmu”. Prezydent Theodore Roosevelt był nią podobno tak zachwycony, że kazał ją przetłumaczyć i rozesłać oficerom amerykańskiej marynarki.

Po wojnie

W latach 1905–1909 Tōgō był szefem Sztabu Generalnego Marynarki. W 1907 roku dostał tytuł hrabiego, a w 1913 roku godność marszałka-admirała (gensui), która oznaczała dożywotnią służbę i miejsce wśród najbliższych doradców wojskowych cesarza. W 1911 roku wraz z generałem Maresuke Nogi towarzyszył japońskiemu księciu na koronacji Jerzego V i odwiedził dawną szkołę na „Worcesterze”, której podarował flagę z Cuszimy. Po samobójstwie Nogiego w 1912 roku przejął po nim opiekę nad edukacją następcy tronu, przyszłego cesarza Hirohito. W latach 1914–1921 kierował specjalną szkołą, w której młody książę uczył się z kilkoma rówieśnikami. Hirohito nigdy jednak nie zbliżył się do niego tak, jak do Nogiego.

Odznaczenia płynęły do niego z całego świata. Brytyjczycy przyznali mu w 1906 roku Order Zasługi, a w 1925 roku Polska nadała mu Wielką Wstęgę Orderu Odrodzenia Polski. W 1926 roku otrzymał łańcuch Orderu Chryzantemy, który oprócz niego mieli wtedy tylko następca tronu i jeden z książąt cesarskich.

Bóg marynarki

Tōgō powtarzał, że wojskowy nie powinien mieszać się do polityki, ale w ostatnich latach życia odegrał w niej ważną rolę. Po traktacie waszyngtońskim z 1922 roku, który ograniczył japońską flotę pancerników do 60 procent floty amerykańskiej i brytyjskiej, w marynarce narastał spór. Tak zwana frakcja traktatowa uważała, że Japonii nie stać na wyścig zbrojeń z Ameryką. Frakcja floty, skupiona wokół admirałów Kanjiego Katō i Nobumasy Suetsugu, domagała się zerwania ograniczeń. W 1930 roku, gdy rząd premiera Osachiego Hamaguchi przyjął traktat londyński, ograniczający także krążowniki, Tōgō stanął po stronie jego przeciwników. Spór przerodził się w kryzys polityczny, w którym oskarżano rząd o naruszenie prerogatyw dowództwa podlegającego cesarzowi, a kilka miesięcy później Hamaguchi został ciężko ranny w zamachu, wskutek czego zmarł w 1931 roku.

W kolejnych latach Tōgō i książę Hiroyasu Fushimi, od 1932 roku szef Sztabu Generalnego Marynarki, patronowali frakcji floty. W ministerstwie marynarki mówiono o nich ironicznie „Jego Wysokość i Bóg”. Ich poparcie pomogło usunąć z marynarki wielu admirałów, którzy bronili traktatów. Admirał Shigeyoshi Inoue, jeden z przeciwników wojny z Ameryką, wspominał później, że ilekroć Tōgō wtrącał się w sprawy czasu pokoju, wychodziło z tego coś złego, i ostrzegał, że z człowieka nie wolno robić boga, bo boga nie można krytykować.

Śmierć i legenda

Tōgō chorował na raka gardła. Dzień przed śmiercią cesarz podniósł go do godności markiza, a 30 maja 1934 roku zmarł w Tokio w wieku 86 lat. Na jego pogrzeb państwowy przypłynęły okręty z Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych, Francji, Włoch, Holandii i Chin. W grudniu tego samego roku Japonia wypowiedziała traktat waszyngtoński, a dwa lata później wygasły wszystkie ograniczenia zbrojeń morskich i rozpoczął się wyścig, który zakończył się wojną na Pacyfiku. W 1940 roku w Tokio wzniesiono ku jego czci świątynię Tōgō, choć sam za życia sprzeciwiał się pomysłom ubóstwienia.

Jego legenda żyła w marynarce, która szykowała się do jednej wielkiej, rozstrzygającej bitwy z flotą amerykańską na wzór Cuszimy. 7 grudnia 1941 roku na maszcie lotniskowca „Akagi”, z którego startowały samoloty do ataku na Pearl Harbor, podniesiono znów flagę „Z”, a uderzenie zaplanował admirał Isoroku Yamamoto, który jako młody oficer stracił pod Cuszimą dwa palce. Wnuk Tōgō zginął w 1944 roku na krążowniku „Maya” w bitwie w zatoce Leyte. Po wojnie podziwiający Tōgō amerykański admirał Chester Nimitz pomógł uratować zaniedbany pancernik „Mikasa”, który od 1961 roku jest muzeum w Jokosuce.

Znaczenie

Tōgō był wzorowym dowódcą morskim swoich czasów: spokojnym, starannym, odważnym w decyzjach, gdy wymagała tego sytuacja, i oszczędnym w słowach. Jego zwycięstwa uczyniły Japonię wielką potęgą morską i otworzyły jej drogę do Korei i Mandżurii. Pamięć o Cuszimie stała się jednak dla następnego pokolenia japońskich oficerów pułapką. Utwierdziła ich w przekonaniu, że wojnę z silniejszym przeciwnikiem można wygrać niespodziewanym atakiem i jedną rozstrzygającą bitwą, a autorytet starego admirała posłużył ludziom, którzy w latach 30. odrzucili ograniczenia zbrojeń i pchnęli Japonię ku konfrontacji ze Stanami Zjednoczonymi i Wielką Brytanią. Na lądzie tę samą wojnę wygrał marszałek Iwao Ōyama, który w Mandżurii pokonał armie Aleksieja Kuropatkina. Z nim właśnie Tōgō dzielił w Japonii sławę największego bohatera tamtej wojny.