Wojna rosyjsko-japońska

Wojna rosyjsko-japońska była pierwszą w XX wieku wielką wojną między mocarstwami i pierwszą w czasach nowożytnych, w której państwo azjatyckie pokonało europejskie mocarstwo. Toczyła się o Koreę i Mandżurię, czyli o ziemie, które formalnie należały do Korei i Chin, ale o których losie rozstrzygały obce armie. W nocy z 8 na 9 lutego 1904 roku japońskie torpedowce zaatakowały rosyjską eskadrę w Port Arturze. Przez następne półtora roku Japończycy pobili Rosjan na lądzie w Korei i w Mandżurii, po pięciomiesięcznym oblężeniu zdobyli Port Artur, w lutym i marcu 1905 roku wygrali pod Mukdenem jedną z największych bitew lądowych w dotychczasowej historii, a w maju pod Cuszimą zniszczyli flotę, która przypłynęła z Bałtyku dookoła Afryki. Wyczerpane obie strony przyjęły pośrednictwo prezydenta Stanów Zjednoczonych i 5 września 1905 roku zawarły pokój w Portsmouth. Japonia wyszła z wojny jako mocarstwo, z wolną ręką w Korei i z przyczółkiem w południowej Mandżurii, z którego ćwierć wieku później ruszyła na podbój Chin. Rosja wyszła z niej upokorzona i pogrążona w rewolucji.

Nazwa i daty

Większość opracowań polskich i zachodnich datuje wojnę od 8 lutego 1904 do 5 września 1905 roku. Wojna zaczęła się bez wypowiedzenia. Japonia zerwała stosunki dyplomatyczne z Rosją 6 lutego, a w nocy z 8 na 9 lutego jej torpedowce zaatakowały okręty stojące na redzie Port Artura. W Rosji, gdzie obowiązywał jeszcze kalendarz juliański, była to noc z 26 na 27 stycznia, i pod tą datą początek wojny znają rosyjskie źródła. Formalne wypowiedzenia przyszły dopiero później: carski manifest o wojnie nosi datę 9 lutego (27 stycznia według kalendarza juliańskiego), a japoński reskrypt cesarski 10 lutego. Dlatego część opracowań podaje jako początek wojny 9 albo 10 lutego.

Za koniec wojny uznaje się podpisanie traktatu pokojowego w Portsmouth 5 września 1905 roku (23 sierpnia według kalendarza juliańskiego). Większych walk nie było już od lata, gdy Japończycy zajęli Sachalin, a pokój wszedł w życie po ratyfikacji, w październiku 1905 roku.

Tło

W drugiej połowie XIX wieku Japonia w ciągu jednego pokolenia przeszła drogę od zamkniętego państwa feudalnego do nowoczesnego mocarstwa z armią z poboru, wzorowaną na niemieckiej, i flotą budowaną według brytyjskich wzorów. Jej przywódcy uważali Koreę za klucz do bezpieczeństwa wysp: w obcych rękach półwysep byłby, jak mówiono, sztyletem wymierzonym w serce Japonii. W wojnie chińsko-japońskiej w latach 1894–1895 Japonia wyparła z Korei wpływy chińskie, a traktatem z Shimonoseki zdobyła Tajwan i Półwysep Liaotung w południowej Mandżurii. Kilka dni później Rosja, Francja i Niemcy „poradziły” jej oddać Liaotung Chinom. Japonia, której nie było stać na wojnę z trzema mocarstwami naraz, ustąpiła, ale upokorzenie zapamiętała na długo.

Rosja zajęła miejsce Chin. W Korei poparła królową Min, która szukała u Rosjan oparcia przeciw Japończykom. W październiku 1895 roku królową zamordowali w pałacu w Seulu japońscy agenci i żołnierze, a jej mąż, król Gojong, kilka miesięcy później uciekł do poselstwa rosyjskiego i przez rok rządził krajem spod opieki carskich dyplomatów. W 1896 roku Rosja dostała od Chin zgodę na budowę Kolei Wschodniochińskiej, skrótu przez Mandżurię dla Kolei Transsyberyjskiej w drodze do Władywostoku. W marcu 1898 roku wydzierżawiła na 25 lat koniec Półwyspu Liaotung, ten sam, który trzy lata wcześniej odebrała Japonii, z niezamarzającym portem wojennym Port Artur i budowanym obok portem handlowym Dalnij. Z Harbinu poprowadzono do Port Artura południową odnogę kolei. Pas ziemi wzdłuż torów miał rosyjską administrację i własną straż, i szybko stał się państwem w państwie.

W 1900 roku, podczas powstania bokserów, rosyjskie wojska zajęły całą Mandżurię. W kwietniu 1902 roku Rosja zobowiązała się wycofać je w trzech etapach w ciągu półtora roku, ale po pierwszym etapie ewakuację wstrzymała. Na dworze cara Mikołaja II przewagę zdobyła grupa awanturników skupionych wokół byłego oficera gwardii Aleksandra Biezobrazowa, którzy chcieli eksploatować lasy nad graniczną rzeką Jalu i wciągnąć do tego interesu państwo. Latem 1903 roku car ustanowił namiestnictwo Dalekiego Wschodu z admirałem Jewgienijem Aleksiejewem na czele, któremu podporządkował wojsko, flotę i dyplomację w regionie, z pominięciem ministrów w Petersburgu. Minister finansów Siergiej Witte, przeciwnik awantury koreańskiej, stracił tekę. Ostrożny był też minister wojny Aleksiej Kuropatkin, który w czerwcu 1903 roku odwiedził Japonię. Car nie wierzył jednak, że „makaki”, jak nazywał Japończyków, odważą się na wojnę. Utwierdzał go w tym jego kuzyn, cesarz Wilhelm II, który w listach pisał o „żółtym niebezpieczeństwie” i zachęcał go do ekspansji w Azji, licząc, że Rosja odwróci uwagę od Europy.

Japonia przygotowywała się do konfrontacji od lat. 30 stycznia 1902 roku zawarła sojusz z Wielką Brytanią, który gwarantował, że jeśli Rosji pomoże w wojnie jakiekolwiek inne mocarstwo, Brytyjczycy staną po stronie Japonii. Rozmowy z Rosją, prowadzone od sierpnia 1903 roku, rozbiły się o wzajemne powiązanie Korei i Mandżurii. Japończycy proponowali, by Rosja uznała ich przewagę w Korei w zamian za uznanie rosyjskich interesów kolejowych w Mandżurii. Rosjanie odpowiadali, że Mandżuria leży całkowicie poza japońską strefą, a północną Koreę, powyżej 39 równoleżnika, chcieli zamienić w strefę neutralną. Odpowiedzi z Petersburga przychodziły z wielotygodniowym opóźnieniem. Starzy mężowie stanu Hirobumi Itō i Kaoru Inoue ostrzegali przed wojną, ale premier Tarō Katsura, minister spraw zagranicznych Jutarō Komura i marszałek Aritomo Yamagata uważali, że czas działa na korzyść Rosji, która z każdym miesiącem przerzucała na wschód nowe wojska koleją transsyberyjską. 4 lutego 1904 roku narada z udziałem cesarza Mutsuhito postanowiła o wojnie, a 6 lutego Japonia zerwała stosunki z Rosją.

Siły i plany

Na papierze Rosja była nieporównanie silniejsza. Jej armia liczyła w czasie pokoju ponad milion żołnierzy, a ludność imperium była trzykrotnie większa od japońskiej. Na Dalekim Wschodzie, na wschód od Bajkału, miała jednak na początku wojny tylko około 100–150 tysięcy ludzi, rozproszonych od Władywostoku po Port Artur, z czego znaczna część pilnowała kolei i twierdz. Posiłki mogły przyjeżdżać tylko jednotorową koleją transsyberyjską, wciąż nieukończoną wokół Bajkału. Podróż z europejskiej Rosji do Mandżurii trwała kilka tygodni, a w pierwszych miesiącach wojny linia przepuszczała tylko kilka par pociągów na dobę. Rosyjski plan zakładał więc obronę i zwłokę: wojska w Mandżurii miały wycofywać się i czekać, aż nadejdą posiłki, a dopiero po kilku miesiącach przejść do ofensywy.

Japonia mogła wystawić od razu 13 dywizji, a z rezerwami miała pod bronią kilkaset tysięcy wyszkolonych żołnierzy. Na morzu siły były wyrównane. Rosyjska eskadra Oceanu Spokojnego w Port Arturze i Władywostoku miała siedem pancerników, Zjednoczona Flota wiceadmirała Heihachirō Tōgō sześć nowoczesnych pancerników, zbudowanych w Wielkiej Brytanii, i więcej krążowników pancernych. Rosja miała jeszcze dwie floty w Europie, ale Flota Czarnomorska była zamknięta przez cieśniny tureckie, a Bałtycka musiałaby płynąć przez pół świata. Japoński plan zależał więc od szybkości. Flota miała na początku sparaliżować rosyjską eskadrę w Port Arturze i zapewnić armii swobodny przewóz wojsk przez morze. Armia miała zająć Koreę, wylądować w południowej Mandżurii, odciąć i zdobyć Port Artur i rozbić główne siły rosyjskie, zanim zdążą urosnąć.

Przebieg: 1904

Początek wojny. W nocy z 8 na 9 lutego japońskie niszczyciele zaatakowały torpedami okręty stojące na zewnętrznej redzie Port Artura. Uszkodziły dwa najsilniejsze pancerniki, „Cesariewicza” i „Retwizana”, oraz krążownik „Pałładę”. Rano Tōgō podszedł pod port z głównymi siłami, ale w starciu z rosyjskimi okrętami i bateriami nadbrzeżnymi nie osiągnął wiele i odpłynął. Tego samego dnia japońska eskadra kontradmirała Sotokichi Uryū zmusiła do walki krążownik „Wariag” i kanonierkę „Koriejec”, stojące w koreańskim porcie Czemulpo. Po krótkiej bitwie załogi zatopiły oba okręty. W Czemulpo lądowały już pierwsze oddziały japońskiej 1 Armii generała Tamemoto Kuroki. Japończycy zajęli Seul, a 23 lutego zmusili rząd koreański, który w styczniu ogłosił neutralność, do podpisania protokołu pozwalającego im używać koreańskiego terytorium do celów wojennych. Pod koniec kwietnia 1 Armia stanęła nad Jalu.

Blokada Port Artura. Japończycy kilka razy próbowali zablokować wyjście z portu, zatapiając w przejściu stare statki, ale bez powodzenia. W marcu do Port Artura przyjechał wiceadmirał Stiepan Makarow, najzdolniejszy rosyjski dowódca morski, który ożywił eskadrę i wyprowadzał ją w morze. 13 kwietnia jego okręt flagowy „Pietropawłowsk” wszedł na japońskie miny i zatonął w ciągu kilku minut. Zginął Makarow, ponad 600 marynarzy i malarz batalista Wasilij Wierieszczagin. Po jego śmierci eskadra znów zamknęła się w porcie. Rosjanie odpłacili tym samym: 15 maja na minach postawionych przez stawiacz min „Amur” zatonęły dwa z sześciu japońskich pancerników, „Hatsuse” i „Yashima”.

Jalu i Port Artur odcięty. 30 kwietnia i 1 maja Kuroki sforsował Jalu i w bitwie nad rzeką Jalu rozbił rosyjski Oddział Wschodni generała Michaiła Zasulicza. Była to pierwsza lądowa bitwa wojny i pierwsze od dawna zwycięstwo armii azjatyckiej nad europejską, które zrobiło wrażenie na całym świecie. Od 5 maja na Półwyspie Liaotung lądowała 2 Armia generała Yasukaty Oku. Przecięła kolej łączącą Port Artur z Mandżurią, a 26 maja w bitwie pod Jinzhou, zwanej przez Japończyków bitwą pod Nanshan, zdobyła kosztem kilku tysięcy zabitych i rannych umocnienia na przesmyku, który zamykał drogę do twierdzy. Kilka dni później Japończycy zajęli niemal nieuszkodzony port Dalnij, dzisiejszy Dalian, przez który odtąd zaopatrywali armię oblegającą Port Artur. Pod naciskiem namiestnika Aleksiejewa i cara Kuropatkin, który dowodził armią mandżurską, wysłał na południe korpus generała Georgija Stackelberga na odsiecz twierdzy, ale 14–15 czerwca w bitwie pod Delisi (Wafangou) Oku go odparł.

Oblężenie Port Artura. Pod twierdzę podeszła nowo utworzona 3 Armia generała Maresuke Nogi. Oblężenie zaczęło się na dobre w sierpniu. Port Artura bronił garnizon liczący wraz z marynarzami około 50 tysięcy ludzi, a dowództwo było podzielone między generała Anatolija Stessela, komendanta twierdzy i dowódców floty. Duszą obrony był generał Roman Kondratienko. Pierwszy generalny szturm, w dniach 19–24 sierpnia, załamał się w ogniu karabinów maszynowych i artylerii, a Japończycy stracili kilkanaście tysięcy ludzi. Nogi przeszedł do regularnego oblężenia, z podkopami, minami i ostrzałem z ciężkich 280-milimetrowych haubic przywiezionych z Japonii, ale kolejne szturmy jesienią znów kończyły się rzezią. Tymczasem 10 sierpnia eskadra, teraz pod dowództwem kontradmirała Wilgelma Witgefta, na rozkaz cara spróbowała przebić się do Władywostoku. W bitwie na Morzu Żółtym pocisk z japońskiego pancernika zabił Witgefta na mostku jego okrętu flagowego, eskadra straciła szyk i wróciła do portu, a kilka okrętów uciekło do portów neutralnych, gdzie je internowano. Cztery dni później krążowniki wiceadmirała Hikonojō Kamimury pod Ulsan pobiły zespół krążowników z Władywostoku i zatopiły „Ruryka”.

Kluczem do twierdzy okazało się Wzgórze 203, z którego widać było port. Po dziesięciu dniach krwawych walk Japończycy zdobyli je 5 grudnia. Nogi stracił tam młodszego syna (starszy zginął w maju pod Jinzhou), a 7 Dywizja, która szturmowała wzgórze, została niemal zniszczona. Z obserwatorem na szczycie ciężkie haubice w ciągu kilku dni zatopiły w porcie resztki eskadry. 15 grudnia zginął od pocisku Kondratienko. Gdy padły kolejne forty, Stessel, nie pytając o zdanie większości oficerów, poprosił o warunki kapitulacji i 2 stycznia 1905 roku poddał twierdzę. Do niewoli poszło około 24 tysięcy żołnierzy i oficerów, w tym kilkanaście tysięcy chorych i rannych, a Japończycy znaleźli w magazynach spore zapasy żywności i amunicji. Stessela skazano później w Rosji na śmierć, a car zamienił mu karę na więzienie, z którego wkrótce go zwolniono.

Liaoyang i Szaho. Na głównym teatrze w Mandżurii dowództwo nad japońskimi armiami objął marszałek Iwao Ōyama, z generałem Gentarō Kodamą jako szefem sztabu. Latem trzy japońskie armie, 1 Kurokiego, 2 Oku i 4 generała Michitsury Nozu, podeszły pod Liaoyang, główną bazę rosyjską w południowej Mandżurii. Bitwa trwała od 25 sierpnia do 3 września. Rosjanie mieli przewagę liczebną i przez kilka dni odpierali natarcia z południa, ale gdy Kuroki przeprawił się przez rzekę Taizi i zagroził ich linii odwrotu na północ, Kuropatkin, przeceniając siły przeciwnika, nakazał odwrót do Mukdenu. Wycofał się w porządku i nie stracił dział, ale bitwa, w której obie strony straciły razem około 40 tysięcy ludzi, była dla Rosji ciężkim ciosem moralnym. W październiku Kuropatkin spróbował ofensywy. Bitwa nad rzeką Szaho, od 5 do 17 października, skończyła się bez rozstrzygnięcia i kosztowała Rosjan ponad 40 tysięcy, a Japończyków około 20 tysięcy zabitych i rannych. Obie armie okopały się naprzeciw siebie na zimę. W październiku car mianował Kuropatkina naczelnym wodzem wszystkich sił lądowych i morskich na Dalekim Wschodzie, w miejsce Aleksiejewa.

Flota Bałtycka wyrusza. 15 października z Lipawy wyszła 2 Eskadra Oceanu Spokojnego wiceadmirała Zinowija Rożestwienskiego, złożona z okrętów Floty Bałtyckiej, która miała odzyskać panowanie na morzu. Już w nocy z 21 na 22 października na Morzu Północnym rosyjskie okręty, biorąc brytyjskie kutry rybackie za japońskie torpedowce, ostrzelały je, zabijając dwóch rybaków. Incydent na Dogger Bank postawił Rosję i Wielką Brytanię na krawędzi wojny i dopiero międzynarodowa komisja śledcza rozładowała napięcie. Eskadra płynęła dalej dwiema drogami: nowe pancerniki dookoła Afryki, starsze okręty przez Kanał Sueski. Wiadomość o upadku Port Artura, do którego miała płynąć, zastała ją na Madagaskarze.

Przebieg: 1905

Rewolucja w tle. 22 stycznia 1905 roku (9 stycznia według kalendarza juliańskiego) wojsko w Petersburgu strzelało do pokojowego pochodu robotników, którzy szli z petycją do cara. Krwawa niedziela rozpętała rewolucję, która przez kolejne miesiące ogarniała miasta, wsie, a w końcu także armię i flotę. Od tej chwili car musiał prowadzić wojnę na dwa fronty, z Japonią i z własnym społeczeństwem. W Królestwie Polskim, gdzie pobór do armii jadącej do Mandżurii i kryzys w przemyśle łódzkim, odciętym od rynków dalekowschodnich, wzmogły niezadowolenie, rewolucja przybrała szczególnie ostrą postać. Już w 1904 roku do Tokio pojechali osobno Józef Piłsudski, szukający japońskiej pomocy dla powstania, i Roman Dmowski, który przed powstaniem przestrzegał. Japończycy udzielili PPS pewnej pomocy finansowej, ale do sprawy polskiej podchodzili ostrożnie.

Sandepu. Pod koniec stycznia Rosjanie spróbowali uderzyć, zanim do Ōyamy dotrze armia Nogiego spod Port Artura. W bitwie pod Sandepu, w dniach 25–29 stycznia, 2 Armia generała Oskara Grippenberga zaskoczyła japońskie lewe skrzydło, ale bez wsparcia sąsiadów utknęła i Kuropatkin kazał przerwać natarcie. Grippenberg, oskarżając naczelnego wodza o sabotowanie swego zwycięstwa, opuścił armię.

Mukden. Pod Mukdenem, dzisiejszym Shenyangiem, stoczono decydującą bitwę lądową wojny. Bitwa trwała od 20 lutego do 10 marca 1905 roku na froncie długim na ponad sto kilometrów. Wzięło w niej udział razem ponad pół miliona żołnierzy, około 270 tysięcy po stronie japońskiej i około 300 tysięcy po rosyjskiej. Ōyama chciał oskrzydlić Rosjan z obu stron. Najpierw uderzył na wschodnie skrzydło, a gdy Kuropatkin przerzucił tam odwody, 3 Armia Nogiego zaczęła obchodzić rosyjskie zachodnie skrzydło i wychodzić na tyły, na północ od Mukdenu, w stronę jedynej kolei. Kuropatkin przesuwał oddziały z miejsca na miejsce, rozbijając związki taktyczne, a jego kontrataki były spóźnione i słabe. Wieczorem 9 marca, w czasie burzy piaskowej, gdy Japończycy zbliżali się do kolei z obu stron, nakazał ogólny odwrót. 10 marca Japończycy weszli do Mukdenu. Odwrót miejscami zamienił się w ucieczkę. Rosjanie stracili około 90 tysięcy ludzi, w tym ponad 20 tysięcy jeńców, a Japończycy około 70 tysięcy zabitych i rannych. Okrążenie się jednak nie udało, rosyjska armia przetrwała i zatrzymała się dopiero pod Sipingjie, dwieście kilometrów na północ. Kuropatkina odwołano z naczelnego dowództwa, a jego miejsce zajął generał Nikołaj Liniewicz. Japończycy, którzy stracili najlepszych żołnierzy i oficerów i wyczerpali rezerwy, nie mieli już sił na pościg. 10 marca obchodzono potem w Japonii jako Dzień Armii.

Cuszima. Rosyjska eskadra po kilkutygodniowym postoju u wybrzeży Madagaskaru, na redzie Nosy Be, dotarła przez Ocean Indyjski do wybrzeży francuskich Indochin, gdzie w maju dołączył do niej zespół starych okrętów kontradmirała Nikołaja Niebogatowa. Ponieważ Port Artur już nie istniał, Rożestwienski płynął do Władywostoku najkrótszą drogą, przez Cieśninę Koreańską. Rankiem 27 maja wykrył go japoński krążownik pomocniczy, a Tōgō wyszedł mu naprzeciw z całą Zjednoczoną Flotą. Na maszcie pancernika „Mikasa” podniesiono flagę „Z”, która oznaczała umówiony sygnał: „Los Cesarstwa zależy od wyniku tej bitwy. Niech każdy da z siebie wszystko”. Po południu Tōgō wykonał zwrot, który postawił jego linię w poprzek rosyjskiej kolumny, i skupił ogień na rosyjskich okrętach flagowych. Japońskie okręty były szybsze, ich artylerzyści lepiej wyszkoleni, a pociski silniejsze. Ranny Rożestwienski stracił przytomność, a do wieczora zatonęły cztery rosyjskie pancerniki. W nocy japońskie niszczyciele i torpedowce dobijały uchodzące okręty, a rano 28 maja Niebogatow, otoczony przez japońską flotę, poddał resztę swojego zespołu. Bitwa pod Cuszimą była najbardziej jednostronną wielką bitwą morską epoki pancerników. Rosjanie stracili wszystkie pancerniki, zatopione albo zdobyte, ponad 5 tysięcy zabitych i około 6 tysięcy jeńców, wśród nich obu admirałów. Do Władywostoku dopłynęły tylko krążownik i dwa niszczyciele. Japończycy stracili trzy torpedowce i nieco ponad stu zabitych.

Sachalin i pokój. Po Cuszimie Japonia, której pieniądze i rezerwy ludzkie były na wyczerpaniu, poprosiła w tajemnicy prezydenta Theodore’a Roosevelta o pośrednictwo. Roosevelt 8 czerwca zaprosił obie strony do rozmów. Car po długim wahaniu się zgodził. Żeby mieć w ręku rosyjskie terytorium, Japończycy w lipcu wylądowali na Sachalinie i do końca miesiąca opanowali wyspę, bronioną głównie przez słabo wyszkolone oddziały złożone w dużej części z zesłańców. W sierpniu w stoczni marynarki wojennej Portsmouth, leżącej na wyspie w granicach Kittery w stanie Maine, naprzeciw miasta Portsmouth w New Hampshire, rozpoczęły się rokowania. Rosję reprezentował Witte, Japonię Komura. Rosja była gotowa ustąpić w sprawie Korei i Mandżurii, ale odmówiła płacenia kontrybucji i oddania całego Sachalinu. Japonia, która nie mogła prowadzić wojny dalej, a w Mandżurii miała przed sobą coraz silniejszą armię rosyjską, ustąpiła. Traktat podpisany 5 września przyznał jej przewagę w Korei, rosyjską dzierżawę Port Artura i Dalnego, kolej z Changchun do Port Artura oraz południową połowę Sachalinu, do 50 równoleżnika. Obie strony miały wycofać wojska z Mandżurii, z wyjątkiem dzierżawy i straży kolejowej. W Japonii, gdzie opinia publiczna, karmiona wiadomościami o kolejnych zwycięstwach, spodziewała się kontrybucji i całego Sachalinu, wiadomość o warunkach pokoju wywołała w Tokio kilkudniowe zamieszki, w których zginęło kilkanaście osób, a rząd wprowadził w stolicy stan wojenny.

Straty

Liczby strat podawane w opracowaniach znacznie się różnią. Japonia straciła około 80–90 tysięcy zabitych i zmarłych, z czego około 27 tysięcy zmarło od chorób, przede wszystkim od beri-beri, a liczba rannych sięgała 150–170 tysięcy. Szacunki strat rosyjskich wahają się od około 45 do ponad 70 tysięcy zabitych i zmarłych od ran i chorób, zależnie od tego, jak liczy się zaginionych i straty floty. Do niewoli japońskiej trafiło ponad 70 tysięcy Rosjan, z czego najwięcej w Port Arturze, pod Mukdenem i pod Cuszimą. Jeńców traktowano dobrze, bo Japonia chciała pokazać światu, że prowadzi wojnę według zasad cywilizowanych narodów. Najsłabiej udokumentowane są straty ludności chińskiej w Mandżurii, na której ziemi toczyła się wojna. Jej wsie palili i rabowali przede wszystkim Rosjanie, ale także Japończycy, a podejrzanych o szpiegostwo obie strony rozstrzeliwały bez sądu.

Rosja wydała na wojnę ponad dwa miliardy rubli, więcej niż wynosił jej roczny budżet sprzed wojny. Japonia pokryła dużą część kosztów pożyczkami zaciągniętymi w Londynie i Nowym Jorku, a jej zadłużenie wzrosło kilkakrotnie.

Znaczenie

Wojna wstrząsnęła wyobrażeniami o świecie. Po raz pierwszy w czasach nowożytnych państwo azjatyckie pokonało w otwartej wojnie europejskie mocarstwo, a wiadomość o Cuszimie świętowano od Egiptu po Indie i Chiny jako dowód, że Europejczycy nie są niezwyciężeni. Na polach Mandżurii pokazały się też wszystkie cechy przyszłej wojny światowej: okopy i zasieki z drutu kolczastego, karabiny maszynowe, ostrzał artyleryjski z zakrytych stanowisk, wielotygodniowe bitwy na froncie długim na sto kilometrów i ogromne straty piechoty nacierającej na umocnienia. Obserwatorzy wojskowi z całego świata przyglądali się temu uważnie, ale większość z nich uznała, że zdecydowany atak zawsze w końcu przełamie obronę, skoro Japończycy w końcu zwyciężali.

Dla Rosji klęska była początkiem kryzysu, który nie skończył się aż do upadku monarchii. Rewolucja 1905 roku, w której zbuntowały się także okręty, jak pancernik „Potiomkin”, zmusiła cara do ustępstw i powołania Dumy. Rosja, której droga na wschód została zamknięta, zwróciła się ponownie ku Europie i Bałkanom. W 1907 roku porozumiała się z Wielką Brytanią w sprawie stref wpływów w Azji, co zamknęło ententę z Francją i Wielką Brytanią, a jej słabość ośmieliła Austro-Węgry w kryzysie bośniackim w 1908 roku. W ten sposób wojna nad Pacyfikiem przyczyniła się do układu sił, który w 1914 roku doprowadził do wojny w Europie.

Najdłuższy cień rzuciła jednak na Daleki Wschód. Już w listopadzie 1905 roku Japonia narzuciła Korei protektorat, a w 1910 roku ją zaanektowała. W Mandżurii przejęła po Rosji dzierżawę Kraju Kwantuńskiego z Port Arturem i Dalnym oraz kolej z Changchun na południe. Na jej podstawie utworzono w 1906 roku Kompanię Kolei Południowomandżurskiej, potężne przedsiębiorstwo, które zarządzało nie tylko torami, ale także kopalniami, portami i miastami w strefie kolejowej. Garnizon strzegący dzierżawy i kolei przekształcono w 1919 roku w Armię Kwantuńską. To jej oficerowie we wrześniu 1931 roku wysadzili tory kolei pod Mukdenem, a incydent mukdeński posłużył za pretekst do podboju całej Mandżurii i utworzenia marionetkowego państwa Mandżukuo. Japońscy wojskowi przedstawiali Mandżurię jako ziemię „zdobytą krwią stu tysięcy poległych” w wojnie z Rosją, której nie wolno oddać.

Zwycięstwo umocniło w Japonii prestiż armii i floty i przekonanie, że wojnę z silniejszym przeciwnikiem można wygrać niespodziewanym pierwszym ciosem i jedną wielką, rozstrzygającą bitwą. Na tym przekonaniu marynarka japońska oparła przez następne dziesięciolecia swoją doktrynę. W grudniu 1941 roku na pokładzie lotniskowca, z którego startowały samoloty do ataku na Pearl Harbor, znów podniesiono flagę „Z”, a plan uderzenia przygotował admirał Isoroku Yamamoto, który jako młody oficer został ranny pod Cuszimą. Rachunek z 1905 roku pamiętali też Rosjanie. W 1939 roku Armia Czerwona pobiła Japończyków nad Chałchin-Goł, a w sierpniu 1945 roku zajęła Mandżurię, południowy Sachalin i Port Artur. 2 września 1945 roku Józef Stalin w orędziu z okazji kapitulacji Japonii przypomniał klęskę z 1904 roku jako „czarną plamę” na honorze kraju i ogłosił, że ludzie starszego pokolenia czekali na ten dzień czterdzieści lat.