Sydney Fremantle

Sir Sydney Robert Fremantle był brytyjskim admirałem z rodziny, która od czasów Nelsona dawała Royal Navy kolejnych admirałów. Przez większość kariery był oficerem sztabowym i specjalistą od łączności, a w czasie pierwszej wojny światowej dowodził zespołami okrętów na Morzu Śródziemnym i był zastępcą szefa sztabu marynarki. Do historii przeszedł jednak przez jeden dzień, w którym go nie było na miejscu. Jako dowódca eskadry pilnującej internowanej floty niemieckiej w Scapa Flow wyszedł 21 czerwca 1919 roku na ćwiczenia, a w tym czasie Niemcy zatopili 52 okręty. Jego przemówienie do jeńców, w którym zarzucił im złamanie słowa i honoru, należy do najczęściej cytowanych tekstów tamtego dnia.

Rodzina admirałów

Urodził się 16 listopada 1867 roku jako najstarszy syn oficera marynarki Edmunda Fremantle’a (1836–1929), który dosłużył się stopnia admirała i dowodził między innymi brytyjską eskadrą na wodach Chin. Ród Fremantle’ów, związany z wsią Swanbourne w hrabstwie Buckingham, miał w marynarce długą tradycję. Pradziadek Sydneya, Thomas Fremantle, był jednym z kapitanów Horatio Nelsona i dowodził okrętem liniowym Neptune w bitwie pod Trafalgarem. Jego syn Charles Fremantle w 1829 roku objął w imieniu Korony zachodnie wybrzeże Australii, a jego nazwisko nosi do dziś miasto portowe Fremantle koło Perth. Sydney był czwartym admirałem w rodzinie.

W 1881 roku wstąpił na okręt szkolny Britannia, kuźnię oficerów Royal Navy. W 1883 roku jako midszypmen zaokrętował na pancerniku Alexandra, okręcie flagowym Floty Śródziemnomorskiej. W 1887 roku awansował na porucznika, w 1899 roku na komandora porucznika, a w 1903 roku na komandora. W 1896 roku poślubił Lelię Hope. Mieli czworo dzieci, a syn Edmund został oficerem marynarki i w czasie drugiej wojny światowej dostał order DSO.

Sztabowiec i specjalista od łączności

Jako komandor dowodził pancernikiem Albion, a w 1908 roku krążownikiem pancernym Lancaster we Flocie Śródziemnomorskiej. W latach 1910–1914 pracował w Admiralicji. Kierował wydziałem wojennym, który opracowywał plany wojny z Niemcami, a jako przewodniczący komitetu sygnałowego przebudował system łączności floty tak, by uwzględniał szybki rozwój radiotelegrafii. W 1911 roku krótko dowodził pancernikiem Dreadnought, okrętem, od którego nazwę wzięła cała epoka pancerników. Według jego biografów nowe metody sygnalizacji nie zdążyły się przed wojną w pełni przyjąć, a wojna utrudniła ich wprowadzenie. W 1913 roku awansował na kontradmirała.

Pierwsza wojna światowa

W 1915 roku Fremantle został zastępcą dowódcy 3 Eskadry Pancerników, złożonej ze starszych pancerników. Pod koniec roku wysłano go z częścią eskadry na Morze Śródziemne, gdzie wspierała końcową fazę walk o Dardanele i Gallipoli. 27 kwietnia 1916 roku pancernik Russell, na którym płynął, wszedł na miny u wybrzeży Malty i zatonął. Zginęło ponad sto osób. Fremantle przeżył ze złamanymi kośćmi stopy. W 1916 roku dowodził 9 Eskadrą Krążowników na Atlantyku, a potem znów służył na Morzu Śródziemnym, gdzie blokował wyjście z Dardaneli i osłaniał front w rejonie Salonik. W sierpniu 1917 roku objął dowództwo brytyjskiej eskadry na Morzu Egejskim.

W styczniu 1918 roku wrócił do Londynu jako zastępca szefa sztabu marynarki u boku pierwszego lorda morskiego admirała Rosslyna Wemyssa, w stopniu wiceadmirała (niektóre opracowania podają, że awans ten otrzymał dopiero w 1919 roku). Gdy w Admiralicji ustalano morskie warunki rozejmu, opowiadał się za tym, by Niemcy musieli wydać swoją flotę. Sprzymierzeni zdecydowali ostatecznie, że okręty niemieckie zostaną internowane, a gdy żaden kraj neutralny nie chciał ich przyjąć, trafiły pod brytyjską straż do Scapa Flow. Warunki te weszły do rozejmu w Compiègne.

Scapa Flow

18 maja 1919 roku Fremantle ze swoją 1 Eskadrą Pancerników Floty Atlantyckiej, na czele z flagowym pancernikiem Revenge i z pancernikiem Royal Oak w składzie, przejął straż nad 74 internowanymi okrętami niemieckimi. Dowodził nimi kontradmirał Ludwig von Reuter. Brytyjczycy spodziewali się, że Niemcy mogą spróbować zatopić okręty, gdy konferencja pokojowa w Paryżu zdecyduje o ich wydaniu. 16 czerwca Fremantle przedstawił swojemu przełożonemu, admirałowi Charlesowi Maddenowi, plan opanowania okrętów o północy z 21 na 22 czerwca, po upływie terminu alianckiego ultimatum wobec Niemiec. Gdy dowiedział się z gazet, że termin przedłużono do wieczora 23 czerwca, odłożył akcję. Madden nie zawiadomił go o tym oficjalnie.

Rano 21 czerwca, przy dobrej pogodzie, Fremantle wyprowadził eskadrę w morze na zaległe ćwiczenia z odpierania ataków torpedowych. W bazie zostały tylko trzy niszczyciele i kilka mniejszych jednostek. Około 11.20 Reuter dał sygnał do zatopienia. Fremantle dowiedział się o tym o 12.20, przerwał ćwiczenia i pełną mocą zawrócił, rozkazując przez radio holować tonące okręty na płyciznę. Gdy wrócił około 14.30, na powierzchni były już tylko największe okręty. Uratowano pancernik Baden, trzy lekkie krążowniki i część niszczycieli, ale samozatopienie floty niemieckiej pochłonęło 52 jednostki. Brytyjscy wartownicy zastrzelili dziewięciu Niemców.

Wieczorem Fremantle kazał przyprowadzić Reutera i jego oficerów na pokład rufowy Revenge i przez tłumacza wygłosił do nich przemówienie. Powiedział, że w czasie obowiązującego rozejmu podjęli działania wojenne bez uprzedzenia, że nie mieli żadnych podstaw, by sądzić, że rozejm wygasł, i że gdyby tak się stało, on sam by ich o tym zawiadomił, bo listy w tej sprawie były już napisane. Zapytał, czy mogą przypuszczać, że jego eskadra byłaby poza portem w chwili wygaśnięcia rozejmu. Oświadczył, że swoim postępowaniem dodali jeszcze jedno złamanie słowa i honoru do tych, których Niemcy dopuściły się w tej wojnie, począwszy od napaści na Belgię, i że słowu nowych Niemiec można ufać nie bardziej niż słowu starych. Na koniec przekazał ich władzom wojskowym jako jeńców wojennych. Prywatnie przyznał później, że nie mógł się oprzeć pewnej sympatii dla Reutera, który zachował godność w niezwykle przykrym położeniu, w które postawiono go wbrew jego woli.

Brytyjska Admiralicja oficjalnie potępiła Niemców, ale nie było tajemnicą, że zatopienie floty rozwiązało jej kłopot. Wemyss pisał, że uważa je za prawdziwe błogosławieństwo, bo kończy spór o podział niemieckich okrętów. Można było jednak pytać, dlaczego w krytycznych dniach eskadra wyszła z bazy i zostawiła okręty niemieckie niemal bez straży. Fremantle podkreślał, że według jego wiedzy rozejm obowiązywał jeszcze przez dwa dni, a plan zajęcia okrętów był gotowy. Twierdził też, że przed wyjściem w morze nieoficjalnie dał Reuterowi do zrozumienia, że rozejm wciąż obowiązuje.

Późniejsze lata

1 Eskadrą Pancerników Fremantle dowodził do 1921 roku. W 1922 lub 1923 roku, według różnych źródeł, awansował na admirała. W latach 1923–1926 był głównodowodzącym w Portsmouth, jednej z najważniejszych baz Royal Navy, z flagą na zabytkowym Victory, okręcie flagowym Nelsona spod Trafalgaru, gdzie jego pradziadek dowodził sąsiednim okrętem. W 1928 roku przeszedł w stan spoczynku. Został odznaczony Krzyżem Wielkim Orderu Łaźni, a za wojnę także amerykańskim Medalem za Wybitną Służbę, francuską Legią Honorową oraz orderami greckimi, japońskimi i włoskimi.

W 1931 roku ożenił się po raz drugi, z Geraldine Cooke-Collis. W 1949 roku wydał wspomnienia „My Naval Career 1880–1928”, w których opisał także Scapa Flow. Swoje papiery, w tym memoriał o wojnie na Morzu Egejskim i notatki z czasów pracy w sztabie marynarki, przekazał do National Maritime Museum w Greenwich i do King’s College London. Zmarł 29 kwietnia 1958 roku w wieku 90 lat.

Znaczenie

Fremantle był typowym przedstawicielem pokolenia admirałów, którzy wygrali pierwszą wojnę światową na morzu bez wielkiego zwycięstwa w bitwie. Wojnę zakończył jako strażnik pokonanej floty, a dzień, w którym ta flota mu się wymknęła, przesłonił resztę jego kariery. Jego przemówienie na pokładzie Revenge wyraża to, jak Brytyjczycy postrzegali Niemcy w 1919 roku: jako państwo, które od napaści na Belgię po Scapa Flow łamało dane słowo. W Niemczech ten sam dzień stał się legendą honoru marynarki, którą kultywowała później Kriegsmarine. W październiku 1939 roku, sześć tygodni po wybuchu drugiej wojny światowej, niemiecki okręt podwodny zatopił w Scapa Flow pancernik Royal Oak, który dwadzieścia lat wcześniej należał do eskadry Fremantle’a. Stary admirał dożył tego, jak los jego dawnej bazy znów stał się symbolem wojny między Wielką Brytanią a Niemcami.