Hasan Tahsin

Hasan Tahsin, a właściwie Osman Nevres, był młodym tureckim dziennikarzem i działaczem politycznym, którego imię Turcy łączą z pierwszym strzałem wojny o niepodległość. Rankiem 15 maja 1919 roku, gdy żołnierze greccy lądowali w Smyrnie, miał wystrzelić z rewolweru do maszerującej nabrzeżem kolumny i zabić niosącego sztandar żołnierza, po czym sam zginął od kul i bagnetów. W Turcji nazywa się go autorem „pierwszej kuli” (ilk kurşun) wystrzelonej w obronie ojczyzny, a jego pomnik stoi w centrum Izmiru. Historycy spierają się, czy to on rzeczywiście oddał pierwszy strzał, ale jego legenda stała się częścią mitu założycielskiego Republiki Tureckiej. Jego życie, krótkie i burzliwe, prowadzi przez świat młodotureckich spisków, wojen bałkańskich i upadku imperium, z którego wyrosły nowoczesna Turcja i jej konflikt z Grecją.

Saloniki

Urodził się w 1888 roku w Salonikach, wielonarodowym porcie osmańskiej Macedonii, w którym mieszkali obok siebie Żydzi, Turcy, Grecy, Bułgarzy i Albańczycy. W tym samym mieście siedem lat wcześniej urodził się Mustafa Kemal. Według tureckich biografów obaj zaczynali naukę w tej samej szkole Şemsiego Efendiego, jednej z pierwszych nowoczesnych szkół w mieście, choć Kemal był starszy i nie byli rówieśnikami. Część źródeł podaje, że rodzina Osmana Nevresa należała do dönme, potomków żydowskich wyznawców Sabataja Cwi, którzy w XVII wieku przeszli na islam i w Salonikach tworzyli zamożną, wykształconą społeczność, mocno związaną z ruchem młodotureckim.

Saloniki były kolebką Komitetu Jedności i Postępu, tajnej organizacji młodych oficerów i urzędników, która w 1908 roku zmusiła sułtana do przywrócenia konstytucji, a od 1913 roku rządziła imperium. Osman Nevres wyrósł w tym środowisku. Według tureckich opracowań Komitet ufundował mu stypendium na studia nauk politycznych w Paryżu. W 1912 roku, w czasie pierwszej wojny bałkańskiej, Saloniki zajęła armia grecka. Miasto jego dzieciństwa przestało należeć do imperium, a dla wielu tamtejszych muzułmanów zaczęła się emigracja do Anatolii. To doświadczenie, wspólne całemu pokoleniu młodotureckich działaczy z Bałkanów, wyjaśnia wiele z ich późniejszego nacjonalizmu.

Zamach w Bukareszcie

Osman Nevres był członkiem Komitetu, a według tureckich źródeł także Organizacji Specjalnej (Teşkilât-ı Mahsusa), tajnej formacji podległej przywódcom młodotureckim, która prowadziła działania wywiadowcze, dywersyjne i partyzanckie, a w latach wojny odegrała zasadniczą rolę w ludobójstwie Ormian. O jego udziale w tych zbrodniach źródła nic nie mówią.

Najgłośniejszym jego czynem przed 1919 rokiem był zamach w Bukareszcie. Jesienią 1914 roku przebywali tam dwaj brytyjscy politycy liberalni, bracia Noel Buxton i Charles Roden Buxton, którzy jeździli po Bałkanach z misją polityczną: chcieli zapewnić neutralność Bułgarii i zbliżyć ją do Ententy. W październiku 1914 roku, gdy Imperium Osmańskie lada dzień miało przystąpić do wojny po stronie Niemiec, młody Turek strzelił do nich i ranił obu, Charlesa ciężko, w płuco. Obaj wyzdrowieli. Zamachowcem był, jak ustalono, Hasan Tahsin, bo pod tym nazwiskiem działał Osman Nevres. Rumuński sąd skazał go na kilka lat więzienia, według różnych źródeł na pięć albo na dziesięć lat. Wyszedł na wolność, gdy w grudniu 1916 roku wojska państw centralnych zajęły Bukareszt.

Smyrna

Po rozejmie w Mudros, który w październiku 1918 roku zakończył wojnę dla Imperium Osmańskiego, przywódcy Komitetu uciekli z kraju, a jego działacze zeszli do podziemia lub szukali nowych form działania. W Smyrnie, największym porcie zachodniej Anatolii, Grecy stanowili liczną i zamożną społeczność, a po rozejmie wielu z nich otwarcie oczekiwało przyłączenia miasta do Grecji. Turcy obawiali się, że podzielą los muzułmanów z Macedonii i Krety, którzy po przejściu tych ziem pod grecką władzę w znacznej części wyemigrowali. Hasan Tahsin osiadł w Smyrnie, gdzie zaczął wydawać gazetę „Hukuk-u Beşer” („Prawa Człowieka”). W mieście, w którym Grecy jawnie oczekiwali przyłączenia do Grecji, a okręty sprzymierzonych stały w zatoce, gazeta broniła praw ludności tureckiej i protestowała przeciw planom podziału Anatolii.

Gdy 14 maja 1919 roku dotarła wiadomość, że następnego dnia wylądują wojska greckie, w nocy na dawnym cmentarzu żydowskim Maşatlık zebrało się kilka tysięcy Turków. Powstało tam Stowarzyszenie Odrzucenia Aneksji (Redd-i İlhak). Według tureckich relacji Hasan Tahsin był wśród mówców i organizatorów wiecu. Władze osmańskie nakazały garnizonowi nie stawiać oporu, ale część młodych działaczy była gotowa działać na własną rękę.

Pierwszy strzał

Rano 15 maja 1919 roku batalion ewzonów, wysadzony na ląd zbyt daleko na północ, maszerował nabrzeżem obok konaku, siedziby gubernatora, i tureckich koszar, przez tłum Greków witających żołnierzy. Według tureckiej tradycji Hasan Tahsin stał w pobliżu konaku i wystrzelił z rewolweru do kolumny, zabijając żołnierza niosącego sztandar. Niektóre tureckie źródła wymieniają z nazwiska dwóch zabitych Greków. Opróżnił bęben, zanim dosięgły go kule i bagnety żołnierzy. Zginął na miejscu. Miał około trzydziestu lat.

Strzał, ktokolwiek go oddał, wywołał masakrę. Ewzoni otworzyli ogień do konaku i koszar, a po kapitulacji tureckich żołnierzy greccy żołnierze i cywile mordowali jeńców i przechodniów. Według ówczesnych szacunków sprzymierzonych zginęło lub zostało rannych kilkuset Turków. Kilka dni później Elefterios Wenizelos wysłał do Smyrny wysokiego komisarza Aristidisa Stergiadisa, który postawił winnych przemocy przed sądem.

Spór o legendę

Międzysojusznicza komisja śledcza, która badała wydarzenia z 15 maja, nie ustaliła, kto strzelał pierwszy. Część relacji mówi o strzałach z kilku miejsc naraz. Turecki publicysta i historyk Yalçın Küçük twierdził, że nazwisko Hasana Tahsina nie pojawia się w źródłach sprzed lat siedemdziesiątych w związku z pierwszym strzałem, i zakwestionował całą opowieść. Inni historycy tureccy uważają tradycję za wiarygodną. Pewne jest, że zginął 15 maja na nabrzeżu w Smyrnie. Czy oddał pierwszy strzał i czy kogoś zabił, nie da się dziś rozstrzygnąć.

Pamięć

W Republice Tureckiej Hasan Tahsin stał się bohaterem narodowym. W 1973 roku przy nabrzeżu w Izmirze, w miejscu, gdzie miał zginąć, stanął Pomnik Pierwszej Kuli. Co roku 15 maja odbywają się tam uroczystości, a stowarzyszenie dziennikarzy z Izmiru przyznaje nagrodę jego imienia. Jego nazwisko nosi także jedna z instytucji tureckiego sztabu generalnego. Dla Turków jego czyn jest symbolem tego, że opór zaczął się w dniu desantu, zanim jeszcze Mustafa Kemal 19 maja wylądował w Samsunie.

Krótkie życie Hasana Tahsina streszcza drogę, którą przeszło jego pokolenie: od młodotureckiej rewolucji w Salonikach przez klęski bałkańskie, spiski i wojnę światową po walkę o resztki imperium w Anatolii. Desant w Smyrnie, przeciw któremu wystąpił, obudził turecki ruch narodowy, który w ciągu trzech lat wyparł Greków z Azji Mniejszej i obalił narzucony Turcji pokój. Zwycięstwo Kemala było pierwszym udanym zerwaniem paryskiego ładu, a w latach dwudziestych i trzydziestych rewizjoniści w innych krajach, przede wszystkim w Niemczech, przyglądali mu się z uwagą.