Wojna grecko-turecka

Wojna grecko-turecka była ostatnią wojną, która wyrosła bezpośrednio z rozbioru Imperium Osmańskiego po pierwszej wojnie światowej, i jedyną, w której pokonany zdołał zbrojnie obalić narzucony mu pokój. Zaczęła się 15 maja 1919 roku, gdy za zgodą przywódców konferencji pokojowej w Paryżu wojska greckie wylądowały w Smyrnie (Izmirze), największym mieście zachodniej Anatolii. Grecja premiera Elefteriosa Wenizelosa widziała w tym pierwszy krok do urzeczywistnienia Wielkiej Idei, czyli zjednoczenia wszystkich Greków w jednym państwie. Turcy uznali desant za zapowiedź rozbioru ich ziemi i skupili się wokół generała Mustafy Kemala, który w głębi Anatolii zbudował nową władzę i nową armię. Przez dwa lata Grecy posuwali się naprzód i latem 1921 roku stanęli niecałe sto kilometrów od Ankary, ale nad rzeką Sakarya zostali zatrzymani. W sierpniu 1922 roku armia turecka przeszła do natarcia i w dwa tygodnie zepchnęła ich do morza, a Smyrna spłonęła. Rozejm w Mudanii z 11 października 1922 roku zakończył walki, a traktat w Lozannie z 1923 roku dał początek Republice Tureckiej i przypieczętował wymianę ludności, która położyła kres trwającej od starożytności greckiej obecności w Azji Mniejszej.

Nazwa i daty

Grecy nazywają te wydarzenia kampanią małoazjatycką (Μικρασιατική Εκστρατεία), a jej koniec katastrofą małoazjatycką (Μικρασιατική Καταστροφή). Dla Turków walki z Grekami były frontem zachodnim tureckiej wojny o niepodległość (Kurtuluş Savaşı), prowadzonej w tych samych latach także przeciw Armenii na wschodzie i Francji w Cylicji na południu. Polska literatura mówi zwykle o wojnie grecko-tureckiej lat 1919–1922, dla odróżnienia od krótkiej wojny grecko-tureckiej z 1897 roku.

Większość opracowań greckich i zachodnich za początek wojny uznaje 15 maja 1919 roku, dzień desantu w Smyrnie. Historiografia turecka liczy swoją wojnę o niepodległość raczej od 19 maja 1919 roku, gdy Mustafa Kemal wylądował w Samsunie nad Morzem Czarnym. Do jesieni 1920 roku nie było też formalnego stanu wojny: Grecy zajmowali strefę wokół Smyrny jako mandatariusze zwycięskich mocarstw, a walczyły z nimi przede wszystkim nieregularne oddziały tureckie.

Za koniec wojny przyjmuje się 11 października 1922 roku, gdy w Mudanii nad Morzem Marmara przedstawiciele Wielkiej Brytanii, Francji i Włoch podpisali rozejm z rządem w Ankarze. Grecja przystąpiła do niego dwa–trzy dni później (źródła podają 13 albo 14 października), a rozejm wszedł w życie 15 października, dlatego część opracowań, w tym angielska Wikipedia, kończy wojnę 14 października. Walki w Anatolii ustały już we wrześniu, a pokój podpisano dopiero w Lozannie 24 lipca 1923 roku. Grecja używała do lutego 1923 roku kalendarza juliańskiego, więc greckie źródła podają daty o 13 dni wcześniejsze (desant w Smyrnie to dla nich 2 maja). Daty według kalendarza gregoriańskiego.

Tło

Wielka Idea i schizma narodowa. Od uzyskania niepodległości w 1830 roku greckich polityków prowadziła Megali Idea, marzenie o państwie obejmującym wszystkie ziemie zamieszkane przez Greków, z Konstantynopolem jako stolicą. W wojnach bałkańskich lat 1912–1913 Grecja niemal podwoiła swoje terytorium, ale w Azji Mniejszej, w Smyrnie, nad Morzem Marmara i w Poncie nad Morzem Czarnym, wciąż żyło ponad półtora miliona prawosławnych Greków pod władzą sułtana. W czasie pierwszej wojny światowej kraj rozdarła tak zwana schizma narodowa. Premier Wenizelos chciał przyłączyć się do ententy, która obiecywała mu nabytki w Azji Mniejszej, a król Konstantyn I, szwagier cesarza Wilhelma II, obstawał przy neutralności. W 1917 roku alianci wymusili abdykację króla, a Grecja Wenizelosa przystąpiła do wojny. Spór między wenizelistami a rojalistami przetrwał jednak wojnę i, jak się okazało, zaważył na losach kampanii w Anatolii.

Rozbiór Imperium Osmańskiego. 30 października 1918 roku Turcja podpisała rozejm w Mudros. Jej armię rozbrojono, a artykuł 7 pozwalał aliantom zająć każdy punkt strategiczny, jeśli powstanie zagrożenie dla ich bezpieczeństwa. Floty sprzymierzonych stanęły pod Konstantynopolem, a Włosi w marcu 1919 roku wylądowali w Antalyi. W czasie wojny alianci wielokrotnie obiecywali te same ziemie różnym chętnym: w 1917 roku, w porozumieniu z Saint-Jean-de-Maurienne, przyznali okręg Smyrny Włochom, a Wenizelos uważał, że Smyrna należy się Grecji. Na konferencji pokojowej w Paryżu premier Grecji zyskał gorącego orędownika w osobie brytyjskiego premiera Davida Lloyda George’a, który widział w Grecji przyszłego strażnika brytyjskich interesów we wschodniej części Morza Śródziemnego.

Decyzja o desancie. W kwietniu 1919 roku delegacja włoska z premierem Vittoriem Emanuelem Orlandem opuściła Paryż w proteście przeciw odmowie oddania Włochom Fiume. Lloyd George wykorzystał jej nieobecność. Powołując się na doniesienia o zagrożeniu dla chrześcijan w okolicach Smyrny i chcąc uprzedzić Włochów, którzy zaczynali posuwać się z Antalyi na północ, przekonał prezydenta Stanów Zjednoczonych Woodrowa Wilsona i premiera Francji Georges’a Clemenceau, by na początku maja zgodzili się na wysłanie do Smyrny wojsk greckich. Okupacja miała być tymczasowa i nie przesądzała o suwerenności nad miastem. Włosi, którzy wrócili do Paryża 5 maja, musieli przyjąć fakt dokonany.

Przebieg

1919: desant w Smyrnie i narodziny tureckiego oporu

15 maja 1919 roku pod osłoną okrętów greckich, brytyjskich i francuskich w porcie Smyrny wylądowały pierwsze oddziały greckiej 1 Dywizji Piechoty, według różnych źródeł od kilkunastu do dwudziestu tysięcy żołnierzy. Tłumy miejscowych Greków witały ich jak wyzwolicieli, a metropolita Chryzostom błogosławił żołnierzy na nabrzeżu. Gdy batalion ewzonów maszerował obok siedziby gubernatora i tureckich koszar, padł strzał. Turecka tradycja przypisuje go dziennikarzowi Hasanowi Tahsinowi, który miał w ten sposób zapoczątkować opór, choć badacze do dziś nie są zgodni, kto strzelał. Grecy otworzyli ogień do koszar, tureccy żołnierze się poddali, a w czasie marszu jeńców do portu i w rozruchach, które ogarnęły miasto, zginęło według najczęściej przytaczanych szacunków trzysta–czterysta osób po stronie tureckiej i około stu po stronie greckiej. Międzyaliancka komisja śledcza, która badała te wydarzenia latem 1919 roku, obarczyła winą przede wszystkim Greków, a grecki sąd wojenny skazał kilkadziesiąt osób różnych narodowości. Wysoki komisarz Smyrny Aristidis Stergiadis surowo karał przemoc wobec Turków, ale w kolejnych miesiącach do starć i mordów dochodziło po obu stronach, najkrwawiej w Aydınie, który na przełomie czerwca i lipca kilka razy przechodził z rąk do rąk.

Desant zelektryzował Turków. Cztery dni po desancie w Samsunie wylądował generał Mustafa Kemal, bohater obrony Gallipoli, wysłany przez rząd sułtana jako inspektor armii w Anatolii. Zamiast rozbrajać resztki wojska, zaczął organizować opór. Latem odszedł z armii, a kongresy w Erzurum i Sivas uznały go za przywódcę ruchu narodowego. Program tego ruchu, przyjęty w styczniu 1920 roku przez ostatni parlament osmański jako Pakt Narodowy, żądał niepodzielności ziem zamieszkanych przez muzułmańską większość. Gdy w marcu 1920 roku alianci formalnie zajęli Konstantynopol i rozpędzili parlament, Kemal zwołał do Ankary nowe zgromadzenie. 23 kwietnia 1920 roku zebrało się tam Wielkie Zgromadzenie Narodowe, które uznało się za jedynego prawowitego przedstawiciela narodu. Sąd wojenny sułtana skazał Kemala zaocznie na śmierć.

Grecy przez pierwszy rok trzymali się strefy wokół Smyrny, której granicę wyznaczyli alianci, tak zwanej linii Milne’a od nazwiska brytyjskiego generała. Na jej skraju trwała wojna podjazdowa z oddziałami ochotników (Kuva-yi Milliye) i band, które zasilili zdemobilizowani żołnierze.

1920: ofensywa letnia i traktat z Sèvres

Wiosną 1920 roku mocarstwa ustaliły w San Remo warunki pokoju z Turcją. Gdy Ankara je odrzuciła, a oddziały kemalistów zagroziły Brytyjczykom w okolicach Izmitu, Lloyd George zgodził się na grecką ofensywę. 22 czerwca 1920 roku armia grecka ruszyła z linii Milne’a. W ciągu kilku tygodni zajęła Balıkesir i 8 lipca Bursę, dawną stolicę Osmanów, a pod koniec sierpnia Uşak. W lipcu inne oddziały greckie zajęły Trację Wschodnią z Adrianopolem (Edirne). Słabe siły tureckie cofały się, unikając rozstrzygającej bitwy.

10 sierpnia 1920 roku rząd sułtana podpisał traktat w Sèvres. Grecja otrzymywała Trację Wschodnią prawie po Konstantynopol oraz wyspy Imbros i Tenedos u wejścia do Dardaneli. Smyrna z okolicami formalnie pozostawała pod zwierzchnictwem sułtana, ale przechodziła pod grecką administrację, a po pięciu latach jej miejscowy parlament mógł zażądać przyłączenia do Grecji, o czym miał rozstrzygnąć plebiscyt pod nadzorem Ligi Narodów. Cieśniny umiędzynarodowiono, na wschodzie przewidziano wielką Armenię i autonomię Kurdów, a Turcji zostawiono okrojoną Anatolię i armię liczącą nieco ponad 50 tysięcy ludzi. Traktatu nie ratyfikował żaden parlament turecki, a rząd w Ankarze uznał podpisujących za zdrajców. Dla Grecji Wenizelosa, „Grecji dwóch kontynentów i pięciu mórz”, była to chwila największego triumfu.

Jesienią 1920 roku wszystko się odwróciło. Na wschodzie wojska generała Kâzıma Karabekira rozbiły Armenię, która na początku grudnia, gdy do Erywania wkraczała już Armia Czerwona, podpisała traktat w Aleksandropolu i oddała Turcji Kars. Kemal od wiosny 1920 roku zabiegał o pomoc bolszewików i od jesieni dostawał z Rosji Radzieckiej złoto i broń. W Atenach 25 października 1920 roku zmarł młody król Aleksander, ugryziony przez małpę w królewskim ogrodzie. Wybory 14 listopada, które Wenizelos przedstawiał jako plebiscyt nad swoją polityką, wygrali rojaliści, obiecujący zmęczonym wojną Grekom rychły pokój. Sam Wenizelos nie zdobył nawet mandatu i wyjechał z kraju. W grudniu, po referendum o zdumiewająco jednostronnym wyniku, do Aten wrócił Konstantyn I. Dla Francji i Włoch, które od dawna nie ufały germanofilskiemu królowi, był to pretekst do zerwania z polityką greckiej ekspansji. Nowy rząd Dimitriosa Gunarisa zwolnił setki oficerów wenizelistów, a dowództwo Armii Azji Mniejszej objął wierny monarchii generał Anastasios Papulas. Rojaliści, którzy obiecywali pokój, prowadzili jednak wojnę dalej, licząc na zwycięstwo, które pogodzi z nimi aliantów.

Styczeń–kwiecień 1921: bitwy pod İnönü

Ankara zastępowała tymczasem oddziały ochotników regularną armią. Dowództwo frontu zachodniego, początkowo tylko jego północnej części, objął pułkownik İsmet, późniejszy İsmet Pasza, a od 1934 roku İnönü, który od maja 1920 roku był też szefem sztabu generalnego armii Zgromadzenia. Rozprawił się on także z niesfornym przywódcą partyzantów Çerkezem Ethemem. 6 stycznia 1921 roku dwie greckie kolumny ruszyły z okolic Bursy i Uşaku w kierunku Eskişehiru, by rozpoznać siły przeciwnika. 10 i 11 stycznia pod wsią İnönü, na przełęczy prowadzącej do Eskişehiru, natknęły się na tureckie pozycje i po dwóch dniach walk zawróciły. Starcie było niewielkie, ale ruch narodowy miał swoje pierwsze zwycięstwo regularnej armii. İsmet dostał awans na generała, a alianci zaprosili do Londynu, na konferencję o rewizji traktatu z Sèvres, obok delegacji sułtana także delegację Ankary. Rozmowy nic nie dały.

23 marca 1921 roku Grecy uderzyli znowu, tym razem znacznie większymi siłami. Na południu zdobyli Afyonkarahisar, ale na północy, pod İnönü, natrafili na umocnioną obronę. Po kilku dniach zażartych walk i tureckim kontrataku 31 marca musieli się wycofać, a w ślad za nimi z Afyonu odeszło skrzydło południowe. 1 kwietnia Kemal odpowiedział na meldunek İsmeta słynnym telegramem, w którym pisał, że jego żołnierze pokonali nie tylko wroga, ale i „nieszczęsny los narodu”. Dwa tygodnie wcześniej, 16 marca, przedstawiciele Ankary podpisali w Moskwie traktat o przyjaźni z Rosją Radziecką, która uznała ich rząd i obiecała dalszą pomoc. Rząd Włodzimierza Lenina widział w Kemalu sojusznika przeciw brytyjskiemu imperializmowi, a kemaliści w bolszewikach jedyne źródło broni.

Lipiec–wrzesień 1921: Kütahya, Eskişehir i Sakarya

Latem 1921 roku Grecja zebrała w Anatolii największą armię w swojej historii, dziewięć–jedenaście dywizji, ponad sto tysięcy żołnierzy na linii frontu. Do Smyrny przyjechał król Konstantyn, który objął nominalne naczelne dowództwo. 10 lipca ruszyła ofensywa, której celem było przecięcie Anatolii wzdłuż linii kolejowej Afyon – Kütahya – Eskişehir i zniszczenie armii tureckiej. Tym razem Grecy nie uderzyli czołowo pod İnönü, lecz obeszli Turków od południa. 13 lipca padł Afyon, 17 lipca Kütahya, a 19–20 lipca Eskişehir. Bitwa pod Kütahyą i Eskişehirem była najcięższą klęską armii tureckiej w tej wojnie. Mustafa Kemal, który przyjechał na front, uznał, że wojsko trzeba ratować przed okrążeniem, i nakazał odwrót na wschodni brzeg rzeki Sakarya, kilkadziesiąt kilometrów od Ankary, nawet za cenę oddania przeciwnikowi ogromnego terytorium. Grecy nie zdołali go przechwycić.

W Ankarze zawrzało. Część posłów domagała się przeniesienia rządu do Kayseri. Na początku sierpnia Zgromadzenie odwołało İsmeta ze stanowiska szefa sztabu generalnego i powierzyło je Fevziemu Paszy, który był już premierem i ministrem obrony. 5 sierpnia uchwaliło ustawę, na mocy której Mustafa Kemal na trzy miesiące objął naczelne dowództwo z pełnią władzy Zgromadzenia. İsmet pozostał dowódcą frontu zachodniego. Na mocy rozkazów Kemala każde gospodarstwo musiało oddać armii część zboża, odzieży i zwierząt pociągowych.

Grecy tymczasem się wahali. Na naradzie w Kütahyi król, premier Gunaris i Papulas postanowili iść na Ankarę i zniszczyć armię turecką na jej ostatniej linii obrony. Papulas miał wątpliwości, ale nie sprzeciwił się politykom. Po prawie miesiącu przygotowań, które dały Turkom czas na umocnienie się, siedem greckich dywizji wyruszyło w połowie sierpnia na wschód, maszerując przez ponad tydzień przez wyschnięty, niemal bezludny step. 23 sierpnia 1921 roku zaczęła się bitwa nad Sakaryą, jedna z najdłuższych bitew tamtych lat. Na froncie długości około stu kilometrów, na wzgórzach na wschód od rzeki i jej dopływu Gök, przez trzy tygodnie trwały natarcia i kontrnatarcia. Kemal, który na początku sierpnia złamał żebro, upadając z konia, kierował bitwą z kwatery pod Polatlı. Jego rozkaz głosił, że nie ma linii obrony, jest tylko obszar obrony, a tym obszarem jest cała ojczyzna: każdy oddział wyparty z pozycji miał się zatrzymać w pierwszym możliwym miejscu i walczyć dalej. Na początku września Grecy zdobyli kluczową górę Çal i w kilku miejscach doszli na mniej niż pięćdziesiąt kilometrów od Ankary, gdzie słychać było huk dział. Brakowało im jednak amunicji i żywności, bo turecka kawaleria przecinała ich linie zaopatrzenia, a ich siły się wyczerpały. Po tureckim kontrnatarciu z 8–10 września Papulas wydał rozkaz odwrotu i 13 września 1921 roku armia grecka wycofała się za Sakaryę, a potem na linię Afyon – Eskişehir, wysadzając za sobą mosty i tory i paląc wsie. Turcy nazywają tę bitwę bitwą oficerów, bo zginęła w niej lub odniosła rany ogromna część kadry dowódczej.

19 września 1921 roku Wielkie Zgromadzenie Narodowe nadało Mustafie Kemalowi stopień marszałka (müşir) i tytuł gazi, czyli zwycięzcy w walce za wiarę. Zwycięstwo nad Sakaryą zmieniło układ sił dyplomatycznych. 13 października 1921 roku Ankara podpisała z republikami zakaukaskimi i Rosją Radziecką traktat w Karsie, który ustalił jej wschodnią granicę, a 20 października z wysłannikiem Francji Henrim Franklin-Bouillonem układ, na mocy którego Francuzi opuścili Cylicję i zostawili w niej Turkom znaczną część broni. Włosi wycofywali się już wcześniej z okolic Antalyi i, podobnie jak Francuzi, sprzedawali kemalistom uzbrojenie. Grecja została w praktyce sama, wspierana tylko słowami Lloyda George’a.

Wrzesień 1921 – sierpień 1922: rok wyczekiwania

Front zastygł na łuku długości ponad 700 kilometrów, od Izmitu nad Morzem Marmara przez Eskişehir po Afyonkarahisar i dalej na południe. Grecja, wyczerpana finansowo i politycznie, nie miała sił na nowe natarcie ani odwagi, by się wycofać. W marcu 1922 roku mocarstwa zaproponowały zawieszenie broni i plan, który oddawał Turcji Smyrnę i część Tracji. Ateny go przyjęły, ale Kemal odrzucił każdy układ, dopóki Grecy pozostają w Anatolii. Wiosną 1922 roku Papulas, który nie zgadzał się z rządem co do prowadzenia wojny, podał się do dymisji, a jego następcą został generał Jeorjos Chadzianestis, oficer o opinii ekscentryka. W lipcu Ateny przerzuciły część wojsk z Anatolii do Tracji i zażądały od aliantów zgody na zajęcie Konstantynopola. Mocarstwa odmówiły, a jedynym skutkiem tej demonstracji było osłabienie frontu w Azji Mniejszej. Armia, która od lat nie widziała domu, traciła wiarę w sens wojny.

Turcy przez ten rok zmobilizowali wszystko, co mieli. Do sierpnia 1922 roku armia frontu zachodniego liczyła blisko dwieście tysięcy ludzi, mniej więcej tyle, ile miała armia grecka, choć wciąż słabiej uzbrojonych. Kemal przyjął plan, który zakładał uderzenie w najbardziej wysunięty punkt greckiego frontu, wokół Afyonu, siłami skoncentrowanymi w tajemnicy na południu. O dacie natarcia wiedziało tylko kilku dowódców.

26 sierpnia – 18 września 1922: wielka ofensywa

Rankiem 26 sierpnia 1922 roku z kwatery na wzgórzu Kocatepe pod Afyonem Mustafa Kemal dał sygnał do natarcia, które Turcy nazywają Büyük Taarruz, wielką ofensywą. Pierwsza Armia generała Nureddina Paszy przełamała pozycje greckiego I Korpusu na południowy zachód od Afyonu, a kawaleria weszła na tyły przez słabo strzeżoną dolinę. 27 sierpnia Grecy opuścili Afyon. Główna grupa greckich dywizji, cofająca się na zachód, została 29 i 30 sierpnia otoczona w rejonie Dumlupınaru i rozbita w bitwie, którą Turcy nazywają bitwą naczelnego wodza. 30 sierpnia jest dziś w Turcji świętem zwycięstwa, a dzień później Fevzi Pasza otrzymał stopień marszałka, a İsmet awans na generała dywizji. Na przełomie sierpnia i września (greckie i tureckie źródła podają różne dni) do niewoli dostali się dowódcy korpusów, generałowie Nikolaos Trikupis i Kimon Digenis. Trikupis dowiedział się w niewoli, że rząd właśnie mianował go naczelnym dowódcą w miejsce Chadzianestisa, który przez cały czas przebywał w Smyrnie i nie panował nad sytuacją.

1 września Kemal wydał rozkaz: „Armie, waszym pierwszym celem jest Morze Śródziemne. Naprzód!”. Grecka armia w nieładzie cofała się ku wybrzeżu, paląc po drodze miasta i wsie, takie jak Uşak, Alaşehir i Manisa. Razem z nią uciekali miejscowi Grecy, a tureccy żołnierze i nieregularne oddziały mściły się na tych, którzy zostali. 2 września Turcy wkroczyli do Eskişehiru, 8 września do Manisy. Grecki rząd poprosił Wielką Brytanię o pośrednictwo w zawarciu rozejmu, ale Kemal nie chciał nawet słyszeć o greckiej obecności w Smyrnie. Stergiadis opuścił miasto 8 września na brytyjskim okręcie.

9 września 1922 roku do Smyrny wjechała turecka kawaleria, a następnego dnia przybył do niej Mustafa Kemal. W mieście zgromadziły się dziesiątki tysięcy greckich i ormiańskich uchodźców. Prawosławnego metropolitę Chryzostoma, tego samego, który w 1919 roku błogosławił greckich żołnierzy, wydano tłumowi, który go zamordował. Żołnierze i miejscowi rabowali dzielnicę ormiańską i zabijali jej mieszkańców. 13 września w dzielnicy ormiańskiej wybuchł pożar, który w ciągu kilku dni, przy silnym wietrze, zniszczył dzielnice ormiańską, grecką i europejską, oszczędzając muzułmańską i żydowską. Dziesiątki, a według niektórych relacji setki tysięcy ludzi stłoczonych na nabrzeżu czekały na ratunek, a stojące w porcie okręty mocarstw przez wiele dni nie wtrącały się, zasłaniając się neutralnością. Liczba ofiar wielkiego pożaru Smyrny i towarzyszących mu mordów jest sporna: szacunki wahają się od dziesięciu do ponad stu tysięcy. Większość historyków i świadków obarcza odpowiedzialnością za podpalenie żołnierzy tureckich, tureckie źródła oskarżały Ormian i Greków. Mężczyzn w wieku od 18 do 45 lat, którzy nie zdążyli uciec, Turcy zatrzymali i wysłali do batalionów pracy w głąb Anatolii, z których wielu nie wróciło. 18 września Anatolię opuściły ostatnie oddziały greckie.

Wrzesień–październik 1922: kryzys w Çanakkale i rozejm w Mudanii

Zwycięska armia ruszyła na północ, ku cieśninom i Konstantynopolowi, gdzie stały garnizony alianckie, a za cieśninami, w Tracji Wschodniej, wciąż byli Grecy. 15 września Kemal powiedział brytyjskiemu dziennikarzowi, że Turcja żąda Azji Mniejszej, Tracji po Marycę i Konstantynopola, i że wolałby uzyskać je w rokowaniach, ale nie będzie czekał w nieskończoność. Rząd Lloyda George’a postanowił bronić strefy neutralnej przy cieśninach i wezwał dominia do udziału w wojnie. Kanada odmówiła, inne dominia odpowiedziały chłodno lub wymijająco, a jednoznacznie poparła Londyn tylko Nowa Zelandia. Francja i Włochy wycofały swoje oddziały spod Çanakkale (Chanak) na azjatyckim brzegu Dardaneli. Pod koniec września tureckie oddziały weszły do strefy neutralnej i stanęły naprzeciw brytyjskich drutów kolczastych. Brytyjski gabinet wysłał ultimatum, ale dowodzący w Konstantynopolu generał Charles Harington postanowił go nie doręczać i porozumiał się z Turkami. Do wojny nie doszło.

3 października w Mudanii zaczęły się rokowania. Turcję reprezentował İsmet Pasza, aliantów generałowie brytyjski, francuski i włoski. 11 października podpisano rozejm. Grecy mieli w ciągu piętnastu dni wycofać się z Tracji Wschodniej za rzekę Marycę, a władzę cywilną w tym kraju miały w ciągu miesiąca przejąć tureckie władze. Z Tracji Wschodniej, którą Grecja zajmowała od 1920 roku, wraz z wojskiem odeszło w kilka tygodni, według współczesnych szacunków, ponad dwieście tysięcy greckich cywilów.

Następstwa

Klęska wywołała w Grecji przewrót. 24 września 1922 roku (11 września według kalendarza juliańskiego) oficerowie wojsk ewakuowanych na Chios i Lesbos, z pułkownikiem Nikolaosem Plastirasem na czele, zażądali abdykacji króla. Konstantyn I abdykował 27 września na rzecz syna Jerzego II i wyjechał na wygnanie, gdzie zmarł w styczniu 1923 roku. Nadzwyczajny trybunał wojskowy skazał na śmierć za zdradę stanu pięciu polityków, w tym byłego premiera Gunarisa, i generała Chadzianestisa. Rozstrzelano ich 28 listopada 1922 roku. Grecki Sąd Najwyższy uchylił te wyroki w 2010 roku.

W Turcji Zgromadzenie Narodowe 1 listopada 1922 roku zniosło sułtanat. Na konferencji pokojowej w Lozannie, trwającej z przerwą od listopada 1922 do lipca 1923 roku, İsmet Pasza wywalczył uznanie pełnej suwerenności Turcji. Traktat w Lozannie, podpisany 24 lipca 1923 roku, oddał jej Trację Wschodnią po Marycę, Imbros i Tenedos, zniósł kapitulacje, czyli przywileje cudzoziemców, i zastąpił umiędzynarodowienie cieśnin ich demilitaryzacją pod międzynarodowym nadzorem. 29 października 1923 roku proklamowano Republikę Turecką ze stolicą w Ankarze i Mustafą Kemalem jako prezydentem.

Już 30 stycznia 1923 roku Grecja i Turcja podpisały w Lozannie konwencję o przymusowej wymianie ludności. O jej przygotowanie Wenizelos, który reprezentował Grecję na konferencji, poprosił Ligę Narodów już w październiku 1922 roku, a Ankara od dawna chciała pozbyć się prawosławnych mieszkańców Anatolii. Kryterium była religia, a nie język: prawosławni obywatele Turcji, nawet ci, którzy mówili tylko po turecku, mieli wyjechać do Grecji, a muzułmanie z Grecji, nawet mówiący tylko po grecku, do Turcji. Wymiana objęła około 1,2 miliona prawosławnych, w większości tych, którzy już uciekli w 1922 roku, i około 350–400 tysięcy muzułmanów. Wyłączono z niej tylko Greków z Konstantynopola, Imbros i Tenedos oraz muzułmanów z Tracji Zachodniej.

Straty

Dane o stratach pochodzą przede wszystkim z oficjalnych opracowań obu stron i nie są w pełni porównywalne. Według zestawień greckiego sztabu generalnego armia grecka straciła w latach 1919–1922 ponad 19 tysięcy zabitych i blisko 5 tysięcy zmarłych z innych przyczyn, około 49 tysięcy rannych i ponad 18 tysięcy zaginionych, a w niewoli znalazło się kilkanaście tysięcy żołnierzy, z których wielu nie przeżyło. Według tureckich danych oficjalnych armia turecka na froncie zachodnim straciła około 9 tysięcy zabitych, blisko 2,5 tysiąca zmarłych z ran i chorób oraz około 31 tysięcy rannych. Znacznie trudniejsze do oszacowania są straty wśród ludności cywilnej, która ginęła w masakrach, pacyfikacjach, deportacjach i w czasie ucieczki. Międzyalianckie komisje i obserwatorzy, jak brytyjski historyk Arnold Toynbee, dokumentowali zbrodnie wojsk greckich na półwyspie Yalova–Gemlik w 1921 roku i w czasie odwrotu w 1922 roku, a zarazem mordy i deportacje Greków w Poncie i w głębi Anatolii, w Grecji i na Cyprze uznawane za część ludobójstwa Greków pontyjskich i Greków Anatolii. Szacunki stron, sięgające setek tysięcy ofiar, pozostają sporne.

Znaczenie

Wojna grecko-turecka zakończyła istnienie Imperium Osmańskiego i przyniosła narodziny Republiki Tureckiej. Mustafa Kemal, który zaczynał w 1919 roku jako zbuntowany generał z wyrokiem śmierci, wyszedł z niej jako twórca nowego państwa i do śmierci w 1938 roku przebudowywał je w nowoczesne, świeckie i narodowe. Dla Greków klęska oznaczała koniec Wielkiej Idei. Kraj liczący około pięciu milionów mieszkańców musiał przyjąć ponad milion uchodźców, którzy osiedlili się w nowych dzielnicach Aten i Pireusu oraz w greckiej Macedonii. Wojna pogłębiła przepaść między wenizelistami a rojalistami. W 1924 roku Grecja stała się republiką, a w 1935 roku wróciła do monarchii, by rok później znaleźć się pod dyktaturą generała Joanisa Metaksasa, która rządziła nią w chwili wybuchu drugiej wojny światowej. Mimo to wrogowie z lat 1919–1922 szybko się pogodzili. W 1930 roku Wenizelos pojechał do Ankary, a w 1934 roku Grecja i Turcja zawarły z Jugosławią i Rumunią Ententę Bałkańską.

Wojna miała też skutki daleko poza Bałkanami. Kryzys w Çanakkale pokazał, że brytyjskie dominia nie pójdą już automatycznie na wojnę za Londynem, a jego pierwszą ofiarą był Lloyd George, który stracił władzę 19 października 1922 roku, gdy konserwatyści wypowiedzieli mu poparcie. Przede wszystkim jednak Turcja była jedynym pokonanym państwem pierwszej wojny światowej, które siłą obaliło narzucony mu traktat i wywalczyło nowy. W Niemczech, gdzie nienawidzono traktatu wersalskiego, nacjonaliści uważnie śledzili zwycięstwo Kemala. Historyk Stefan Ihrig opisał, jak prasa prawicowa i naziści przedstawiali Ankarę jako wzór dla Niemiec, a Adolf Hitler jeszcze w latach trzydziestych mówił o Kemalu z podziwem. Niecałe trzy tygodnie po rozejmie w Mudanii Benito Mussolini przejął władzę we Włoszech, a w listopadzie 1923 roku Hitler próbował w Monachium rozpocząć marsz na Berlin. Rewizja ładu powojennego przestała być marzeniem.

Także wymiana ludności miała długie życie. Społeczność międzynarodowa uznała ją za sposób na rozwiązanie sporów narodowościowych i przez następne dwie dekady przywoływano ją jako precedens dla przymusowych przesiedleń. 15 grudnia 1944 roku Winston Churchill, przekonując Izbę Gmin do wysiedlenia Niemców z ziem, które miała otrzymać Polska, mówił, że rozdzielenie ludności Grecji i Turcji po poprzedniej wojnie okazało się pod wieloma względami sukcesem. Lekcje z Anatolii, zarówno ta o skuteczności rewizji traktatów siłą, jak i ta o „porządkowaniu” narodowościowej mapy przez wypędzenia, zostały zapamiętane przez tych, którzy dwadzieścia lat później przebudowywali Europę.