Elefterios Wenizelos

Elefterios Wenizelos był najwybitniejszym greckim politykiem pierwszej połowy XX wieku i jednym z najzręczniejszych dyplomatów konferencji pokojowej w Paryżu. Kreteński adwokat i powstaniec, w 1910 roku przyszedł do Aten jako człowiek z zewnątrz i w ciągu kilku lat zmodernizował państwo, poprowadził je przez zwycięskie wojny bałkańskie i niemal podwoił jego terytorium. W czasie wielkiej wojny, wbrew królowi, wprowadził Grecję do obozu Ententy, a w 1919 roku uzyskał od mocarstw zgodę na desant w Smyrnie, który miał spełnić marzenie o „Wielkiej Grecji” na dwóch kontynentach. Desant zapoczątkował wojnę z Turcją zakończoną katastrofą, ale to Wenizelos zawarł później pokój i przyjaźń z jej zwycięzcą, Mustafą Kemalem. Spór między jego zwolennikami a monarchistami, tak zwana schizma narodowa, dzielił Grecję przez całe dwudziestolecie i utorował drogę dyktaturze, z którą kraj wszedł w drugą wojnę światową.

Kreta

Urodził się 23 sierpnia 1864 roku (11 sierpnia według kalendarza juliańskiego) w Murnies koło Chanii, na Krecie, która wciąż należała do Imperium Osmańskiego. Ojciec, Kiriakos, był kupcem i uczestnikiem antytureckich powstań, za co rodzina musiała na kilka lat uciekać na wyspę Syros. Elefterios ukończył szkołę średnią na Syrosie i studiował prawo na uniwersytecie w Atenach. Po powrocie na Kretę otworzył kancelarię adwokacką w Chanii, pisał do miejscowych gazet i w 1889 roku został wybrany do kreteńskiego zgromadzenia. W 1891 roku ożenił się z Marią Katelouzu. Urodziła mu dwóch synów, Kiriakosa i Sofoklisa, ale zmarła w 1894 roku, wkrótce po narodzinach młodszego. Wenizelos długo nie mógł się po tej stracie otrząsnąć.

W 1897 roku na Krecie wybuchło kolejne powstanie, a Wenizelos stanął na czele powstańców na półwyspie Akrotiri koło Chanii. Grecja przystąpiła do walki o wyspę i przegrała z Turcją krótką wojnę 1897 roku, ale wielkie mocarstwa narzuciły sułtanowi autonomię Krety. Powstało Państwo Kreteńskie pod formalnym zwierzchnictwem osmańskim, z wysokim komisarzem w osobie greckiego księcia Jerzego, syna króla. Wenizelos został jego ministrem sprawiedliwości, ale szybko popadł w konflikt z księciem, który rządził samowładnie i odkładał sprawę zjednoczenia z Grecją. W 1901 roku stracił urząd. W marcu 1905 roku zebrał zwolenników w górskiej wsi Theriso i ogłosił tam polityczne zjednoczenie Krety z Grecją. Powstanie theriskie nie przyniosło zjednoczenia, ale zmusiło księcia Jerzego do ustąpienia w 1906 roku, a Wenizelos stał się najsilniejszym politykiem wyspy.

Ateny i wojny bałkańskie

W sierpniu 1909 roku grupa oficerów zebranych w Lidze Wojskowej przeprowadziła w Atenach przewrót w koszarach Gudi. Domagali się reformy armii i państwa, upokorzonych klęską 1897 roku i bezsilnością wobec Turcji. Nie mieli jednak własnego programu politycznego, więc zaprosili jako doradcę Wenizelosa, który zjednał ich i namówił do oddania władzy zgromadzeniu wybranemu w wyborach. W 1910 roku został posłem, założył Partię Liberalną i w październiku stanął na czele rządu, a grudniowe wybory dały liberałom ogromną większość.

Pierwsze lata jego rządów były dla Grecji okresem przyspieszonej modernizacji. Zrewidował konstytucję, wzmocnił niezależność sądów i administracji, przeprowadził reformę rolną w Tesalii, wprowadził pierwsze ustawy chroniące pracowników. Armię zreorganizowała misja francuska, flotę brytyjska. Jednocześnie Wenizelos wszedł w porozumienie z sąsiadami przeciw Turcji: w 1912 roku Grecja zawarła sojusz z Bułgarią i stała się częścią Ligi Bałkańskiej. W pierwszej wojnie bałkańskiej armia grecka zajęła Saloniki, tuż przed Bułgarami, a potem Janinę w Epirze, a flota opanowała wyspy na Morzu Egejskim. W marcu 1913 roku w Salonikach zamordowano króla Jerzego I, a tron objął jego syn Konstantyn I, popularny jako zwycięski wódz. Spór o Macedonię doprowadził do drugiej wojny bałkańskiej, w której Grecja i Serbia pokonały Bułgarię. Pokój w Bukareszcie w sierpniu 1913 roku potwierdził greckie zdobycze: południową Macedonię z Salonikami i Kawalą, południowy Epir, Kretę i większość wysp egejskich. Terytorium i ludność państwa wzrosły niemal dwukrotnie.

Schizma narodowa

Gdy w 1914 roku wybuchła wielka wojna, Wenizelos był przekonany, że przyszłość Grecji leży po stronie Ententy, która panowała na morzu i mogła dać Grecji ziemie w Azji Mniejszej. Król Konstantyn, szwagier cesarza Wilhelma II i wychowanek pruskiej szkoły wojskowej, uważał, że Niemcy zwyciężą, i chciał zachować neutralność. Na początku 1915 roku Wenizelos chciał posłać greckie wojsko do udziału w operacji Ententy w Dardanelach. Król i sztab odmówili, a premier podał się do dymisji. Wygrał latem wybory i wrócił do władzy, a gdy jesienią Bułgaria przystąpiła do wojny po stronie państw centralnych, zgodził się na wylądowanie wojsk sprzymierzonych w Salonikach. Konstantyn ponownie go zdymisjonował.

Konflikt premiera z królem rozbił kraj na dwa obozy. Grecy nazywają go schizmą narodową. W sierpniu 1916 roku oficerowie przychylni Entencie zbuntowali się w Salonikach, a Wenizelos przybył tam z Krety i utworzył rząd tymczasowy obrony narodowej, który wypowiedział wojnę Niemcom i Bułgarii i wystawił własne oddziały na froncie salonickim. Grecja miała dwa rządy: rojalistyczny w Atenach i wenizelistowski w Salonikach. W czerwcu 1917 roku Francja i Wielka Brytania zmusiły Konstantyna do opuszczenia kraju bez formalnej abdykacji. Królem został jego młodszy syn Aleksander, a Wenizelos wrócił do Aten jako premier całego państwa i formalnie wprowadził Grecję do wojny. Rozprawił się przy tym z przeciwnikami: rojalistów usuwano z armii i urzędów, część zesłano. Te represje rojaliści pamiętali mu długo. W 1918 roku dywizje greckie walczyły w Macedonii, a we wrześniu wzięły udział w ofensywie, która wyrzuciła Bułgarię z wojny.

Paryż i Smyrna

Na konferencji pokojowej w Paryżu Wenizelos był jedną z gwiazd. Uprzejmy, znający języki, umiejący przekonywać, zyskał zaufanie przede wszystkim Davida Lloyda George’a, ale także Woodrowa Wilsona i Georges’a Clemenceau. Przedstawił roszczenia do Tracji, Epiru Północnego, Dodekanezu i zachodniej Anatolii z Smyrną, powołując się na prawo Greków do samostanowienia. Był orędownikiem Megali Idei, wizji państwa obejmującego wszystkie ziemie zamieszkane przez Greków, z Konstantynopolem jako symbolicznym centrum.

6 maja 1919 roku Lloyd George, Wilson i Clemenceau, korzystając z nieobecności Włochów, zgodzili się na wysłanie greckiego wojska do Smyrny. Wenizelos zapewniał ich, że może od razu wysłać dywizję z Macedonii, i przekonywał, że tamtejsi Grecy są w niebezpieczeństwie. 15 maja oddziały greckie wylądowały w porcie. Desant, w którym od pierwszego dnia zginęło kilkuset Turków, wywołał w Turcji wybuch oporu i stał się początkiem wojny grecko-tureckiej. Wenizelos powierzył zarząd strefy swojemu zaufanemu Kreteńczykowi, Aristidisowi Stergiadisowi, i bronił go przed atakami greckich wojskowych i duchownych.

Na papierze program Wenizelosa się ziścił. Traktat w Neuilly, podpisany z Bułgarią 27 listopada 1919 roku, odebrał jej Trację Zachodnią, którą mocarstwa przekazały wkrótce Grecji. 10 sierpnia 1920 roku Wenizelos podpisał traktat w Sèvres, który dawał Grecji Trację Wschodnią prawie po Konstantynopol, wyspy Imbros i Tenedos oraz administrację w okręgu Smyrny z perspektywą przyłączenia po pięciu latach. Grecja „dwóch kontynentów i pięciu mórz” była na wyciągnięcie ręki. Dwa dni później, 12 sierpnia, na dworcu Gare de Lyon w Paryżu dwaj greccy oficerowie rojaliści strzelili do niego i ranili go. W Atenach wenizeliści w odwecie zamordowali znanego przeciwnika premiera, pisarza i polityka Iona Dragumisa.

Klęska i Lozanna

W październiku 1920 roku zmarł niespodziewanie król Aleksander, ukąszony przez małpę w pałacowym ogrodzie. Wybory w listopadzie stały się plebiscytem między Wenizelosem a Konstantynem. Zmęczeni ośmioma latami wojen i rozgoryczeni represjami Grecy wybrali opozycję. Liberałowie przegrali, a sam Wenizelos stracił mandat. Wyjechał z kraju, a w grudniu Konstantyn wrócił na tron. Francja i Włochy wykorzystały powrót króla, którego uważały za germanofila, by wycofać poparcie dla Grecji i porozumieć się z Mustafą Kemalem. Rojalistyczne rządy kontynuowały jednak wojnę w Anatolii, zaczętą przez Wenizelosa. W sierpniu 1922 roku armia grecka została rozbita, a we wrześniu Turcy zajęli Smyrnę, którą strawił wielki pożar. We wrześniu 1921 roku Wenizelos ożenił się w Londynie powtórnie, z zamożną Heleną Schilizzi, i żył na emigracji w Paryżu i Nicei.

Po klęsce oficerowie pod wodzą Nikolaosa Plastirasa zmusili Konstantyna do abdykacji, a sześciu polityków i generałów, wśród nich byłego premiera Dimitriosa Gunarisa, rozstrzelano jako winnych katastrofy. Wenizelos nie miał udziału w tym procesie, ale nowe władze powierzyły mu reprezentowanie Grecji na konferencji w Lozannie. Jego przeciwnikiem był İsmet Pasza, późniejszy İnönü. Wenizelos zgodził się na oddanie Turcji Tracji Wschodniej i na przymusową wymianę ludności, która przesiedliła ponad milion prawosławnych z Anatolii do Grecji i setki tysięcy muzułmanów do Turcji. Utrzymał natomiast dla Grecji Trację Zachodnią. Gdy w maju 1923 roku rozmowy groziły zerwaniem, a nad Ewrosem stała gotowa do marszu odbudowana armia grecka, zgodził się oddać Turcji Karaağaç pod Adrianopolem w zamian za jej rezygnację z odszkodowań wojennych. Kompromis oddalił groźbę nowej wojny. Traktat w Lozannie, podpisany 24 lipca 1923 roku, był dla Grecji gorzki, ale zakończył dziesięć lat wojen.

Republika i pojednanie z Turcją

W styczniu 1924 roku wrócił na krótko do Aten i stanął na czele rządu, ale nie potrafił pogodzić skrajnych republikanów z umiarkowanymi i po kilku tygodniach znów wyjechał. W marcu Grecja została republiką. Lata dwudzieste przyniosły zamachy stanu i dyktaturę generała Teodorosa Pangalosa. W 1928 roku Wenizelos powrócił do polityki i w sierpniowych wyborach jego liberałowie zdobyli zdecydowaną większość. Rządził do 1932 roku, najdłużej spośród wszystkich greckich premierów okresu międzywojennego. Budował szkoły i drogi, osuszał bagna w Macedonii, osiedlał uchodźców z Azji Mniejszej.

Najważniejszym dziełem tych lat było pojednanie z Turcją. W czerwcu 1930 roku obie strony uregulowały spory majątkowe po wymianie ludności, a w październiku Wenizelos pojechał do Ankary i podpisał z Atatürkiem i premierem İnönü traktat o przyjaźni, neutralności i arbitrażu. Człowiek, który w 1919 roku wysłał wojsko do Smyrny, w 1934 roku zgłosił kandydaturę Atatürka do Pokojowej Nagrody Nobla. Zbliżenie z Turcją, umowy z Włochami Benita Mussoliniego i z Jugosławią miały zapewnić Grecji bezpieczeństwo. Ich zwieńczeniem, już po odejściu Wenizelosa, była Ententa Bałkańska z 1934 roku.

Wielki kryzys zniszczył jednak grecką gospodarkę. W 1932 roku państwo przestało spłacać długi zagraniczne, a wybory w tym roku i w marcu 1933 roku wygrali monarchiści z Partii Ludowej. W nocy po wyborach 1933 roku generał Plastiras próbował przewrotu, by nie dopuścić ich do władzy. Nieudany pucz obciążył Wenizelosa, choć jego udział nie został dowiedziony. W czerwcu 1933 roku pod Atenami zamachowcy ostrzelali jego samochód. On sam wyszedł bez szwanku, ale jego żona została ranna.

Ostatni pucz i śmierć

1 marca 1935 roku wenizelistowscy oficerowie podjęli kolejną próbę przewrotu, wymierzoną w zapowiadany powrót monarchii. Wenizelos poparł ich i stanął na czele buntu na Krecie. Po kilkunastu dniach rząd stłumił rebelię, a Wenizelos uciekł na należące do Włoch wyspy Dodekanezu, a stamtąd do Francji. Sąd skazał go zaocznie na śmierć. Pucz dał rojalistom pretekst do czystki w armii, a w listopadzie 1935 roku w wątpliwym plebiscycie przywrócono monarchię i na tron wrócił Jerzy II. Z Paryża Wenizelos wezwał swoich zwolenników do pogodzenia się z królem, który ogłosił amnestię. Zmarł w Paryżu 18 marca 1936 roku. Jego ciało przewieziono na Kretę i pochowano na wzgórzu na półwyspie Akrotiri, z widokiem na Chanię.

Dziedzictwo

Kilka miesięcy po jego śmierci, 4 sierpnia 1936 roku, generał Joanis Metaksas za zgodą króla zawiesił konstytucję i wprowadził dyktaturę, nazywaną reżimem 4 sierpnia. Wieloletni spór wenizelistów z rojalistami, czystki w wojsku i nieustanne pucze, w których obóz Wenizelosa miał duży udział, osłabiły grecką demokrację na tyle, że upadła bez oporu. Z tą dyktaturą Grecja weszła w drugą wojnę światową. 28 października 1940 roku Metaksas odrzucił włoskie ultimatum, a armia grecka w wojnie z Włochami odniosła pierwsze zwycięstwa nad państwami Osi. Wiosną 1941 roku Grecję zajęli Niemcy. Syn Wenizelosa, Sofoklis, był w czasie wojny jednym z premierów rządu na emigracji. Pojednanie z Turcją, które Wenizelos zawarł w 1930 roku, przetrwało: Turcja nie wykorzystała klęski Grecji i do 1945 roku pozostała neutralna.

Grecy do dziś spierają się o Wenizelosa. Dla jednych jest twórcą nowoczesnej Grecji, który dał jej Saloniki, Kretę i Epir. Dla drugich politykiem, który rozbił naród, wciągnął kraj w wojnę wbrew woli króla i posłał armię do Azji Mniejszej, skąd wróciła w klęsce, a za nią ponad milion uchodźców. Jego kariera skupia jak w soczewce dylematy powojennego ładu: zwycięzcy w Paryżu chętnie rozdawali ziemie słabszym sojusznikom, ale nie byli gotowi ich bronić. Smyrna pokazała, że traktat, za którym nie stoi siła, można obalić, a zwycięstwo Kemala stało się dla rewizjonistów lat dwudziestych i trzydziestych dowodem, że powojenny ład nie jest nienaruszalny.