Mustafa Kemal Atatürk

Mustafa Kemal, od 1934 roku Atatürk, był oficerem osmańskim, który wsławił się w obronie Gallipoli, a po klęsce Imperium Osmańskiego w pierwszej wojnie światowej stanął na czele tureckiego ruchu narodowego. W latach 1919–1922 zbudował w Ankarze nową władzę i nową armię, pokonał Greków w wojnie grecko-tureckiej i zmusił zwycięskie mocarstwa do zastąpienia traktatu z Sèvres traktatem w Lozannie. Turcja była jedynym pokonanym państwem wielkiej wojny, które siłą obaliło narzucony mu pokój, i ten przykład uważnie śledzili niemieccy nacjonaliści, w tym Adolf Hitler. Jako pierwszy prezydent Republiki Tureckiej Kemal przez piętnaście lat rządził autorytarnie i narzucił krajowi radykalną westernizację: zniósł kalifat, wprowadził świeckie prawo i alfabet łaciński, dał kobietom prawa wyborcze. Zarazem jego państwo budowało jednolity naród turecki kosztem mniejszości, a jego władza opierała się na jednej partii i na represjach. Zmarł niespełna rok przed wybuchem drugiej wojny światowej, zostawiając następcy, İsmetowi İnönü, państwo, które zdołało przez nią przejść jako neutralne.

Saloniki i szkoły wojskowe

Urodził się w 1881 roku w Salonikach, wielonarodowym portowym mieście osmańskiej Macedonii, w muzułmańskiej, mówiącej po turecku rodzinie drobnego urzędnika i kupca drzewnego Alego Rızy i jego żony Zübeyde. Dokładna data urodzin nie jest znana. Później jako swój symboliczny dzień urodzin wskazywał 19 maja, rocznicę lądowania w Samsunie w 1919 roku. Ojciec zmarł, gdy Mustafa miał kilka lat. Wbrew woli matki chłopiec zdał w 1893 roku do wojskowej szkoły średniej w Salonikach. Według tradycji to tam nauczyciel matematyki dodał mu drugie imię Kemal, czyli „doskonałość”. Potem uczył się w szkole wojskowej w Monastyrze (Bitola), w szkole wojennej w Stambule i w akademii sztabu generalnego, którą ukończył w styczniu 1905 roku w stopniu kapitana sztabu.

Jak wielu młodych oficerów tego pokolenia, chłonął idee patriotyczne i konstytucyjne, wymierzone w absolutyzm sułtana Abdülhamida II. Za działalność w konspiracyjnym kółku został na krótko aresztowany, a potem skierowany do Damaszku. Wstąpił do Komitetu Jedności i Postępu, który w 1908 roku przeprowadził rewolucję młodoturecką, ale nie należał do jego ścisłego kierownictwa. Krytykował mieszanie armii do polityki i szybko popadł w niełaskę przywódców komitetu, zwłaszcza ambitnego Envera, z którym rywalizował przez całą karierę.

Libia, Bałkany i Gallipoli

W 1911 roku pojechał jako ochotnik do Libii, gdzie w czasie wojny włosko-tureckiej organizował opór Arabów przeciw Włochom pod Tobrukiem i Derną i został ranny w oko. W wojnach bałkańskich walczył na półwyspie Gallipoli, a w 1913 roku brał udział w odzyskaniu Adrianopola (Edirne) od Bułgarów. Następnie był attaché wojskowym w Sofii.

Imperium Osmańskie przystąpiło do pierwszej wojny światowej po stronie Niemiec w listopadzie 1914 roku, wbrew jego przekonaniu, że to błąd. Sławę zdobył w bitwie o Gallipoli. 25 kwietnia 1915 roku, gdy na półwyspie wylądowały wojska australijskie i nowozelandzkie, podpułkownik Kemal, dowódca 19 Dywizji, z własnej inicjatywy rzucił swoje oddziały do kontrataku i zatrzymał je na wzgórzach nad plażą. Przypisuje mu się słowa wypowiedziane wtedy do żołnierzy: „Nie rozkazuję wam atakować, rozkazuję wam umrzeć”. W sierpniu, gdy Brytyjczycy wylądowali w zatoce Suvla, dowodził całym zagrożonym odcinkiem i znów ich powstrzymał. Gallipoli uczyniło go bohaterem narodowym, choć propaganda w Stambule wolała chwalić Envera i niemieckiego dowódcę Ottona Limana von Sandersa.

W 1916 roku, już jako generał, czyli pasza, dowodził korpusem na froncie kaukaskim i odbił z rąk rosyjskich Muş i Bitlis. W 1917 roku objął dowództwo 7 Armii na froncie syryjsko-palestyńskim, ale pokłócił się z niemieckim dowódcą Erichem von Falkenhaynem i podał się do dymisji. Na przełomie 1917 i 1918 roku towarzyszył następcy tronu Mehmedowi Vahideddinowi, przyszłemu sułtanowi Mehmedowi VI, w podróży do Niemiec, gdzie spotkał cesarza Wilhelma II i Paula von Hindenburga. Po wizycie na froncie zachodnim przekonywał gospodarzy, że wojna jest przegrana. Jesienią 1918 roku znów dowodził 7 Armią w Palestynie. Po brytyjskim przełamaniu pod Megiddo wyprowadził resztki wojsk na północ i utworzył linię obrony pod Aleppo, na której zastał go rozejm w Mudros z 30 października 1918 roku. 13 listopada wrócił do Stambułu, tego samego dnia, w którym pod Stambuł wpłynęła flota aliantów.

Samsun i Ankara

Zwycięzcy przystępowali do podziału imperium. Brytyjczycy zajęli Mosul, Francuzi Cylicję, Włosi Antalyę, a 15 maja 1919 roku, za zgodą konferencji pokojowej w Paryżu, wojska greckie wylądowały w Smyrnie. Rząd sułtana Mehmeda VI mianował tymczasem Kemala inspektorem armii w Anatolii, z zadaniem rozbrojenia resztek wojska i przywrócenia porządku. 19 maja 1919 roku Kemal wylądował w Samsunie i zrobił coś dokładnie odwrotnego. W okólniku z Amasyi w czerwcu ogłosił, że niepodległość narodu jest zagrożona i tylko naród może ją ocalić. W lipcu odszedł z armii, a kongresy w Erzurum i Sivas wybrały go na przewodniczącego Komitetu Przedstawicielskiego ruchu narodowego. Jego program, przyjęty w styczniu 1920 roku przez parlament osmański jako Pakt Narodowy, żądał niepodzielności ziem zamieszkanych przez muzułmańską większość.

Gdy w marcu 1920 roku alianci zajęli Stambuł i rozpędzili parlament, Kemal zwołał do Ankary Wielkie Zgromadzenie Narodowe, które zebrało się 23 kwietnia 1920 roku i wybrało go na przewodniczącego. Sułtański sąd wojenny skazał go zaocznie na śmierć. 10 sierpnia 1920 roku rząd sułtana podpisał traktat w Sèvres, który zostawiał Turkom okrojoną Anatolię, a Ankara uznała go za nieważny. Ruch narodowy walczył na trzech frontach. Na wschodzie wojska Kâzıma Karabekira w wojnie z Armenią jesienią 1920 roku odzyskały Kars. Na południu oddziały nieregularne nękały Francuzów w Cylicji. Na zachodzie stali Grecy. Kemal szukał wsparcia u jedynego mocarstwa, które także było wrogiem Wielkiej Brytanii. W kwietniu 1920 roku napisał do Włodzimierza Lenina z prośbą o złoto i broń, a w marcu 1921 roku Ankara podpisała z Rosją Radziecką traktat moskiewski. W kraju komunistów jednak nie tolerował.

Wojna z Grekami

Na froncie greckim pierwsze zwycięstwa odniósł İsmet, którego Kemal postawił na czele frontu zachodniego: w styczniu i marcu 1921 roku pod İnönü odparł greckie natarcia. Latem 1921 roku armia grecka króla Konstantyna I przełamała jednak obronę pod Kütahyą i Eskişehirem. Kemal nakazał odwrót za rzekę Sakarya, zyskując czas kosztem terytorium. 5 sierpnia 1921 roku Zgromadzenie powierzyło mu naczelne dowództwo z pełnią swojej władzy, a szefem sztabu został Fevzi Pasza. W trwającej od 23 sierpnia do 13 września bitwie nad Sakaryą, kierując obroną ze złamanym żebrem, zatrzymał Greków kilkadziesiąt kilometrów od Ankary. Zgromadzenie nadało mu stopień marszałka i tytuł gazi, czyli zwycięzcy. Kemal potrafił wykorzystać to zwycięstwo dyplomatycznie: Francja w październiku 1921 roku zawarła z Ankarą układ i wycofała się z Cylicji, a Włosi wycofywali się z okolic Antalyi. Grecja, wspierana już tylko przez Davida Lloyda George’a, została sama.

Przez rok Kemal przygotowywał armię do natarcia, opierając się naciskom, by uderzyć wcześniej. 26 sierpnia 1922 roku ze wzgórza Kocatepe pod Afyonem rozpoczął wielką ofensywę, która w kilka dni rozbiła armię grecką pod Dumlupınarem. 1 września wydał rozkaz: „Armie, waszym pierwszym celem jest Morze Śródziemne. Naprzód!”. 9 września turecka kawaleria weszła do Smyrny, a następnego dnia przybył do niej Kemal. W ciągu kolejnych dni metropolitę Chryzostoma zamordował tłum, w dzielnicy ormiańskiej doszło do rzezi, a od 13 września wielki pożar zniszczył dzielnice chrześcijańskie. Większość historyków obarcza odpowiedzialnością za podpalenie żołnierzy tureckich, Kemal i władze tureckie winili Ormian i Greków. Gdy armia turecka podeszła do cieśnin, wywołując kryzys z Wielką Brytanią, Kemal zgodził się na rokowania, które 11 października 1922 roku zakończył rozejm w Mudanii.

Sprawą, której nie da się pominąć, jest stosunek ruchu narodowego do chrześcijan Anatolii. Kemal nie brał bezpośredniego udziału w ludobójstwie Ormian z lat 1915–1916, ale jego ruch opierał się na kadrach i strukturach Komitetu Jedności i Postępu, w tym na ludziach odpowiedzialnych za deportacje i rzezie. Ocaleni Ormianie nie mogli wrócić do domów, a w latach 1919–1923 wojska tureckie i oddziały nieregularne mordowały i deportowały Greków w Poncie i w głębi Anatolii. Według niektórych relacji w rozmowach z cudzoziemcami Kemal potępiał zbrodnie z 1915 roku, ale w kraju przedstawiał Turków jako ofiary. Wymiana ludności z Grecją, uzgodniona w 1923 roku, ostatecznie zamknęła historię prawosławnych społeczności Anatolii.

Republika

1 listopada 1922 roku Zgromadzenie zniosło sułtanat, a ostatni sułtan opuścił Stambuł na brytyjskim okręcie. Na konferencji w Lozannie İsmet wywalczył uznanie pełnej suwerenności Turcji w traktacie podpisanym 24 lipca 1923 roku. 13 października stolicą została Ankara, a 29 października 1923 roku proklamowano Republikę Turecką z Kemalem jako prezydentem i İsmetem jako premierem. W tym samym roku Kemal ożenił się z Latife Uşaklıgil, wykształconą córką kupca ze Smyrny. Małżeństwo rozpadło się po dwóch latach.

W kolejnych latach Kemal przeprowadził jedną z najbardziej radykalnych przebudów państwa i społeczeństwa w XX wieku. 3 marca 1924 roku zniesiono kalifat i wygnano z kraju dynastię osmańską. W 1925 roku zakazano noszenia fezu i zamknięto bractwa derwiszy, w 1926 roku wprowadzono kodeks cywilny wzorowany na szwajcarskim, który zakazał poligamii i dał kobietom prawo do rozwodu i dziedziczenia, a także kalendarz gregoriański. W 1928 roku z konstytucji usunięto zapis o islamie jako religii państwowej, a 1 listopada wprowadzono alfabet łaciński w miejsce arabskiego. Kemal sam jeździł po kraju z tablicą i kredą, ucząc nowych liter. Kobiety otrzymały prawo głosu w wyborach lokalnych w 1930 roku, a w parlamentarnych w 1934 roku, wcześniej niż we Francji czy Włoszech. W 1934 roku ustawa nakazała wszystkim obywatelom przyjęcie nazwisk, a Zgromadzenie nadało prezydentowi nazwisko Atatürk, czyli „ojciec Turków”. Ideologię państwa, zwaną kemalizmem, opisywało sześć „strzał”: republikanizm, nacjonalizm, ludowość, etatyzm, laicyzm i rewolucyjność.

Reformy przeprowadzano odgórnie, a opór łamano siłą. Kemal rządził przez Republikańską Partię Ludową, jedyną legalną partię przez większość jego rządów. Opozycyjną Postępową Partię Republikańską rozwiązano w 1925 roku, po wybuchu kurdyjskiego powstania szejka Saida, które stłumiono, a jego przywódców powieszono. Ustawa o utrzymaniu porządku i nadzwyczajne trybunały niepodległości posłużyły do rozprawy ze wszystkimi przeciwnikami. Po wykryciu w 1926 roku spisku na życie prezydenta w Izmirze stracono wielu dawnych przywódców unionistów, w tym takich, których udziału w spisku nie dowiedziono. W 1927 roku Kemal przedstawił własną wersję historii wojny o niepodległość w trwającej sześć dni mowie, zwanej Nutuk, która na dziesięciolecia stała się kanonem. Eksperyment z kontrolowaną opozycją, Wolną Partią Republikańską, przerwał już po trzech miesiącach w 1930 roku. Państwo propagowało nacjonalizm, który zakładał, że wszyscy muzułmanie Anatolii są Turkami, oraz pseudonaukowe teorie o tureckim pochodzeniu cywilizacji. Języka i tożsamości kurdyjskiej nie uznawano. W latach 1937–1938 armia krwawo stłumiła powstanie w kurdyjskim regionie Dersim. Zginęło wtedy, według różnych szacunków, od kilkunastu do kilkudziesięciu tysięcy ludzi, a tysiące deportowano.

Polityka zagraniczna

Hasłem polityki zagranicznej Kemala był „pokój w kraju, pokój na świecie”. Turcja, która stoczyła wojny niemal bez przerwy od 1911 do 1922 roku, potrzebowała spokoju do odbudowy. Kemal utrzymywał przyjazne stosunki z ZSRR, a w 1932 roku wprowadził kraj do Ligi Narodów. Pojednał się z dawnym wrogiem: w 1930 roku premier Elefterios Wenizelos przyjechał do Ankary i podpisał traktat o przyjaźni, a w 1934 roku Grecja i Turcja zawarły z Jugosławią i Rumunią Ententę Bałkańską. Wenizelos zgłosił nawet Kemala do Pokojowej Nagrody Nobla.

W latach trzydziestych głównym zagrożeniem stały się dla Turcji faszystowskie Włochy, które z wysp Dodekanezu spoglądały na wybrzeże Anatolii. Kemal odpowiedział dyplomacją. W 1936 roku, kilka miesięcy po tym, jak Hitler jednostronnie wprowadził wojsko do Nadrenii, Turcja uzyskała zgodę mocarstw na rewizję traktatu z Lozanny w drodze rokowań: konwencja z Montreux z 20 lipca 1936 roku przywróciła jej prawo do umocnienia cieśnin. W 1937 roku zawarła z Iranem, Irakiem i Afganistanem pakt z Saadabadu. Ostatnią sprawą Kemala był okręg Aleksandretty w Syrii pod mandatem francuskim. Pod tureckim naciskiem Francja zgodziła się w 1938 roku na utworzenie autonomicznego Państwa Hatay, które w 1939 roku, już po śmierci Kemala, przyłączono do Turcji. Paryż zapłacił tę cenę, by zyskać Turcję jako sojusznika przeciw Niemcom i Włochom.

W Niemczech Kemal miał wielbicieli. Historyk Stefan Ihrig wykazał, że niemiecka prawica w latach dwudziestych przedstawiała Ankarę jako wzór dla kraju, który powinien zrzucić „dyktat” wersalski, a Hitler i propaganda III Rzeszy wielokrotnie wyrażali podziw dla „nowej Turcji” i jej wodza. Sam Kemal trzymał się od Niemiec z daleka i nie dał się wciągnąć w żaden blok.

Śmierć i dziedzictwo

Od 1937 roku Kemal ciężko chorował na marskość wątroby, skutek wieloletniego nadużywania alkoholu. Zmarł 10 listopada 1938 roku o 9.05 w pałacu Dolmabahçe w Stambule. Następnego dnia Zgromadzenie wybrało na prezydenta İsmeta İnönü. W 1953 roku ciało Kemala przeniesiono do monumentalnego mauzoleum w Ankarze.

Atatürk pozostaje w Turcji postacią otoczoną kultem, a obrażanie jego pamięci jest przestępstwem od 1951 roku. Dla wielu narodów kolonialnych i półkolonialnych był przykładem przywódcy, który obronił niepodległość przed europejskimi mocarstwami i zmodernizował kraj. Krytycy wskazują na dyktaturę, represje wobec Kurdów i mniejszości oraz na to, że jego ruch dokończył usuwanie chrześcijan z Anatolii. Dla dziejów drogi do drugiej wojny światowej najważniejsze jest to, że Kemal jako pierwszy pokazał, iż porządek ustanowiony po 1918 roku można obalić siłą, a potem, inaczej niż jego niemieccy wielbiciele, poprzestał na tym, co zdobył. Państwo, które zostawił, miało ustalone granice, armię zdolną do obrony i politykę zagraniczną nastawioną na unikanie wojny. Dzięki temu Turcja przetrwała drugą wojnę światową jako kraj neutralny, przystępując do niej formalnie po stronie aliantów dopiero w lutym 1945 roku.