David Kirkwood

David Kirkwood był mechanikiem ze wschodniej części Glasgow, który w czasie wielkiej wojny stał się jednym z najsłynniejszych przywódców robotniczych Wielkiej Brytanii. Jako główny mąż zaufania w kuźni Parkhead, jednym z największych zakładów zbrojeniowych imperium, spierał się z ministrem amunicji Lloydem George’em, a w 1916 roku władze wysiedliły go z rodzinnego miasta. W styczniu 1919 roku należał do przywódców strajku o 40-godzinny tydzień pracy. W czasie bitwy na George Square policjant powalił go uderzeniem pałki, a zdjęcie leżącego na bruku Kirkwooda stało się jednym z symboli tego dnia. Uniewinniony w procesie przywódców strajku, przez prawie trzydzieści lat zasiadał w Izbie Gmin. Jego droga, od radykała podejrzewanego o rewolucyjne zamiary do parlamentarzysty, który walczył o miejsca pracy w stoczniach nad Clyde, a w końcu do członka Izby Lordów, dobrze pokazuje, czym naprawdę był „czerwony Clydeside”.

Mechanik z Parkhead

Urodził się 8 lipca 1872 roku w Parkhead, robotniczej dzielnicy na wschodnim krańcu Glasgow, jako syn robotnika Johna Kirkwooda i jego żony Jean. Chodził do miejscowej szkoły publicznej, ale opuścił ją w wieku dwunastu lat. Był chłopcem na posyłki w drukarni, a potem terminował jako mechanik. Jak wspominał, socjalistą został na początku lat dziewięćdziesiątych XIX wieku pod wpływem utopijnej powieści Edwarda Bellamy’ego „Looking Backward”, opisującej sprawiedliwe społeczeństwo przyszłości. W wieku dwudziestu lat wstąpił do Zjednoczonego Stowarzyszenia Mechaników (Amalgamated Society of Engineers), jednego z najsilniejszych związków zawodowych wykwalifikowanych robotników. Należał do marksistowskiej Socjalistycznej Partii Pracy, którą w 1914 roku opuścił, by przejść do Niezależnej Partii Pracy. Zasiadał w Radzie Związków Zawodowych w Glasgow.

Kuźnia Parkhead i Lloyd George

Kuźnia Parkhead należała do koncernu William Beardmore and Company, który produkował stal pancerną, działa i okręty. W czasie wojny Kirkwood był w niej głównym mężem zaufania, a jednocześnie jednym z czołowych działaczy Komitetu Robotników Clyde, którym kierował William Gallacher. Komitet sprzeciwiał się ustawie o amunicji z 1915 roku, która zabraniała robotnikom zmieniać pracę bez zgody pracodawcy, i wprowadzaniu do zakładów niewykwalifikowanych robotników na miejsce fachowców, co nazywano „rozwadnianiem” zawodu.

W Boże Narodzenie 1915 roku do Glasgow przyjechał minister amunicji David Lloyd George, by przekonać robotników do swojej polityki. Odwiedził także kuźnię Parkhead, gdzie Kirkwood, jak sam wspominał, przyjął go chłodno i oświadczył, że robotnicy patrzą na niego z nieufnością. Rozmowy nie przyniosły porozumienia z komitetem, ale w styczniu 1916 roku Kirkwood pomógł wynegocjować w Parkhead porozumienie w sprawie wprowadzania nowych robotników, które dawało mężom zaufania pewien wpływ na ten proces. Gdy w marcu dyrekcja ograniczyła jego swobodę poruszania się po zakładzie, wybuchł strajk. 25 marca 1916 roku władze wojskowe na podstawie wojennej ustawy o obronie królestwa aresztowały go i kilku innych przywódców, a następnie wysiedliły z Glasgow do Edynburga. Kirkwood przez wiele miesięcy odmawiał podpisania zobowiązania do „dobrego sprawowania”, od którego zależał jego powrót. Do Glasgow wrócił w 1917 roku. Zatrudnił się jako brygadzista w fabryce pocisków w Mile End, gdzie według jego wspomnień zespół osiągał rekordową wydajność. Chciał w ten sposób pokazać, że jego sprzeciw dotyczył praw robotników, a nie samej produkcji zbrojeniowej.

George Square

Gdy wojna się skończyła, na Clydeside zapanował strach przed bezrobociem. Kirkwood był jednym z przywódców ruchu na rzecz 40-godzinnego tygodnia pracy, który miał pozwolić znaleźć zatrudnienie dla wracających z wojska żołnierzy. Strajk zaczął się 27 stycznia 1919 roku. 31 stycznia Kirkwood wraz z Emanuelem Shinwellem i innymi członkami delegacji czekał w ratuszu na rozmowę z burmistrzem, gdy na placu przed budynkiem policja zaatakowała tłum. Przywódcy wybiegli na zewnątrz. Kirkwood dostał pałką od tyłu i upadł nieprzytomny, a potem został aresztowany. Tego samego dnia szeryf odczytał akt o zamieszkach i wezwał na pomoc wojsko, które wieczorem zaczęło przyjeżdżać do miasta.

W kwietniu 1919 roku Kirkwood stanął wraz z jedenastoma innymi oskarżonymi przed Wysokim Trybunałem w Edynburgu. Zarzucano mu podżeganie do zamieszek. Obrona przedstawiła fotografię, na której było widać, jak policjant uderza go z tyłu, bez żadnej prowokacji. Sąd przysięgłych uniewinnił go, podczas gdy Shinwella i Gallachera skazano na kilka miesięcy więzienia. Kirkwood wyszedł z tej sprawy jako ofiara przemocy policji, co tylko umocniło jego popularność. Przed wejściem do parlamentu przez cztery lata zasiadał w radzie miejskiej Glasgow.

Clydesider w Izbie Gmin

W wyborach w listopadzie 1922 roku zdobył mandat w okręgu Dumbarton Burghs, obejmującym między innymi stoczniowe miasto Clydebank. Należał do grupy „Clydesiders” z Niezależnej Partii Pracy, w której obok Shinwella byli James Maxton i John Wheatley. Wnieśli oni do Westminsteru zupełnie nowy styl: gwałtowne przemówienia, otwartą pogardę dla parlamentarnych zwyczajów i skandale na sali obrad. W maju 1924 roku Kirkwood i Maxton wywołali taką wrzawę, gdy przeciwnicy zablokowali projekt ustawy o autonomii Szkocji, że przewodniczący musiał przerwać posiedzenie. Kirkwood był gorącym zwolennikiem autonomii Szkocji w ramach Wielkiej Brytanii.

Z czasem Niezależna Partia Pracy coraz ostrzej spierała się z Partią Pracy, której rządy Ramsaya MacDonalda uważała za zbyt umiarkowane. W wyborach w 1931 roku Kirkwood był jednym z pięciu posłów tej partii wybranych bez poparcia laburzystów. Gdy jednak w 1932 roku Niezależna Partia Pracy pod wodzą Maxtona zerwała z Partią Pracy, dla Kirkwooda był to krok za daleko. Opuścił ją i wrócił do klubu laburzystów.

Queen Mary

Najbardziej znanym dziełem Kirkwooda w latach wielkiego kryzysu była walka o statek. Na przełomie 1930 i 1931 roku w stoczni John Brown w Clydebank założono stępkę pod wielki transatlantyk dla linii Cunard, znany pod numerem budowy 534. W grudniu 1931 roku, w czasie wielkiego kryzysu, prace wstrzymano z braku pieniędzy, a tysiące robotników straciło pracę. Niedokończony kadłub stał na pochylni ponad dwa lata jako symbol upadku Clydeside. Kirkwood przez cały 1932 rok zabiegał o wznowienie budowy, przekonywał rząd i zjednał sobie poparcie następcy tronu, księcia Walii, późniejszego Edwarda VIII. W 1934 roku parlament uchwalił ustawę, która dawała Cunardowi rządową pożyczkę, pod warunkiem połączenia z linią White Star. Prace wznowiono, a we wrześniu 1934 roku statek zwodowano jako RMS Queen Mary. Część pożyczki przeznaczono na drugi statek, RMS Queen Elizabeth. Prezes Cunarda Percy Bates napisał do Kirkwooda, że rząd mógłby nie odważyć się na pożyczkę, gdyby nie jego wiara w ludzi znad Clyde. Oba statki w czasie drugiej wojny światowej służyły jako transportowce wojska i przewiozły setki tysięcy żołnierzy.

W 1935 roku Kirkwood wydał autobiografię „My Life of Revolt”. Przedmowy napisali do niej przywódca Partii Pracy George Lansbury i Winston Churchill, wtedy polityk na marginesie Partii Konserwatywnej. Churchill nazwał go i ludzi jego pokroju „naturalnymi wrogami tyranii”. Jak na ironię, to właśnie Churchillowi szkocka legenda przypisuje później wysłanie wojska i czołgów do Glasgow w 1919 roku, choć dokumenty nie potwierdzają, by to on o tym zdecydował.

Wojna i ostatnie lata

W czasie drugiej wojny światowej Kirkwood nadal reprezentował Dumbarton Burghs. W marcu 1941 roku niemieckie lotnictwo przeprowadziło dwa nocne naloty na Clydebank, ośrodek przemysłu stoczniowego i zbrojeniowego. Zginęło kilkuset ludzi, a większość domów w mieście została zniszczona lub uszkodzona. Było to jedno z najcięższych bombardowań, jakie spotkały Szkocję w czasie wojny.

W 1948 roku Kirkwood został członkiem Tajnej Rady. Gdy jego okręg zlikwidowano przy zmianie granic, w 1950 roku zdobył mandat w nowym okręgu East Dunbartonshire. Z Izby Gmin odszedł w 1951 roku, a w grudniu tego roku otrzymał tytuł barona Kirkwood z Bearsden i zasiadł w Izbie Lordów. Zmarł 16 kwietnia 1955 roku w wieku 82 lat.

Znaczenie

Kirkwood był dla brytyjskich władz w 1916 i 1919 roku uosobieniem groźnego radykalizmu znad Clyde. W styczniu 1919 roku, gdy w Berlinie tłumiono powstanie spartakusowców, a w Rosji trwała wojna domowa, ministrowie w Londynie widzieli w strajku w Glasgow „powstanie bolszewickie”. Życie Kirkwooda pokazuje, jak daleka od prawdy była ta ocena. Nigdy nie był komunistą, a jego radykalizm wyrastał z obrony praw wykwalifikowanych robotników i z przywiązania do Szkocji, a nie z doktryny rewolucyjnej. Większość jego energii jako posła poszła na walkę o miejsca pracy w stoczniach nad Clyde. Szacunek, jakim darzył go nawet Churchill, świadczy o tym, że brytyjski system polityczny potrafił wchłonąć radykałów z Clydeside, a nie zepchnąć ich na drogę rewolucji, jak stało się w wielu krajach Europy po pierwszej wojnie światowej.