Edward VIII

Edward VIII był najpopularniejszym następcą tronu w dziejach Wielkiej Brytanii i jednym z najkrócej panujących jej królów. W latach dwudziestych, jako czarujący i nowoczesny książę Walii, był najczęściej fotografowanym człowiekiem świata. Na tronie spędził zaledwie 326 dni, od 20 stycznia do 11 grudnia 1936 roku, po czym abdykował, by poślubić dwukrotnie rozwiedzioną Amerykankę Wallis Simpson. W historii epoki ważny jest nie tylko z powodu kryzysu, który wywołał, ale też z powodu swoich sympatii politycznych. Edward podziwiał nowe Niemcy, w 1937 roku jako książę Windsoru odwiedził Hitlera, a w 1940 roku stał się obiektem intryg niemieckiego wywiadu. Historycy do dziś spierają się, jak daleko sięgały jego sympatie do nazizmu, ale nikt nie kwestionuje, że dla Wielkiej Brytanii lepiej się stało, iż w czasie wojny na tronie zasiadał jego brat.

Dzieciństwo i młodość

Edward Albert Chrystian Jerzy Andrzej Patryk Dawid, w rodzinie nazywany Dawidem, urodził się 23 czerwca 1894 roku w White Lodge w Richmond pod Londynem jako najstarszy syn księcia Yorku, przyszłego króla Jerzego V, i Marii Teck. Ostatnie cztery imiona otrzymał na cześć patronów Anglii, Szkocji, Irlandii i Walii. Wychowywały go nianie i surowi guwernerzy, a z ojcem, który wymagał od synów żołnierskiej dyscypliny, nigdy nie znalazł wspólnego języka. Uczył się w szkołach marynarki wojennej w Osborne i Dartmouth. W maju 1910 roku ojciec został królem, a 23 czerwca, w dniu swoich szesnastych urodzin, Edward otrzymał tytuł księcia Walii. Uroczystą inwestyturę zorganizowano w 1911 roku na zamku w Caernarfon z inicjatywy walijskiego polityka Davida Lloyda George’a, który nauczył go kilku zdań po walijsku. Potem książę studiował przez dwa lata w Oksfordzie, nie zdobywając dyplomu.

Wojna i podróże

W czerwcu 1914 roku wstąpił do pułku Grenadier Guards. Chciał walczyć na froncie, ale minister wojny lord Kitchener nie pozwolił na to, bo dostanie się następcy tronu do niewoli byłoby katastrofą. Edward służył w sztabach we Francji, we Włoszech i w Egipcie, ale często odwiedzał okopy pierwszej linii, za co w 1916 roku otrzymał Krzyż Wojskowy. Wojna, w której zginęło wielu jego przyjaciół, ukształtowała jego poglądy: mówił później, że to wspomnienie „niekończących się scen grozy” uczyniło go zwolennikiem pokoju za wszelką cenę.

W latach 1919–1935 odbył szesnaście podróży po imperium i świecie. Odwiedził Kanadę, Stany Zjednoczone, Australię, Indie, Japonię, Afrykę i Amerykę Południową. Wszędzie witały go tłumy, a jego sposób ubierania się naśladowali mężczyźni na całym świecie. Zarazem w listach z podróży dawał wyraz rasistowskim przekonaniom, typowym dla ludzi jego sfery, ale wyrażanym przez niego wyjątkowo dosadnie. Odwiedzał też dotknięte bezrobociem okręgi przemysłowe Anglii i Walii, co przysparzało mu popularności wśród robotników.

Książę i polityka

Ojca martwił tryb życia syna. Edward nie chciał się żenić, a jego kolejnymi partnerkami były mężatki, najdłużej Freda Dudley Ward i Thelma Furness. W 1930 roku zamieszkał w Fort Belvedere w parku windsorskim, a w styczniu 1931 roku Thelma Furness przedstawiła mu swoją przyjaciółkę Wallis Simpson, żonę Ernesta Simpsona. Od 1934 roku byli, jak się powszechnie uważa, kochankami, a Wallis zdobyła nad księciem wpływ, który niepokoił dwór, rząd i policję, która dyskretnie ich obserwowała.

Niepokoiły też jego poglądy. Książę uważał, że Wielka Brytania powinna porozumieć się z Niemcami, a komunizm uważał za większe zagrożenie niż faszyzm. W czerwcu 1935 roku na zjeździe Legionu Brytyjskiego wezwał weteranów do wyciągnięcia ręki do byłych niemieckich przeciwników, za co ojciec udzielił mu reprymendy za mieszanie się do polityki zagranicznej. W Berlinie słowa te przyjęto z radością. Hitler widział w księciu przyszłego sprzymierzeńca, a niemieccy krewni i dyplomaci, wśród nich jego kuzyn, książę Karol Edward z Saksonii-Coburga-Gothy, utwierdzali go w tym przekonaniu.

Król

20 stycznia 1936 roku zmarł Jerzy V i Edward został królem. Od początku łamał zwyczaje: proklamację swojego wstąpienia na tron oglądał z okna Pałacu św. Jakuba razem z Wallis Simpson, a do Londynu przyleciał samolotem jako pierwszy monarcha w historii. Szybko okazało się, że nie ma cierpliwości do codziennej pracy króla. Dokumenty państwowe zalegały w Fort Belvedere i wracały poplamione, a ministrowie podejrzewali, że czytają je goście. Edward nie krył niechęci do sankcji nałożonych na Włochy za wojnę w Etiopii i według części biografów nie chciał przyjąć wygnanego cesarza Hajlego Syllasjego.

W marcu 1936 roku Hitler wprowadził wojsko do Nadrenii. Według powojennych wspomnień Fritza Hessego, pracownika ambasady niemieckiej w Londynie, król miał wtedy powiedzieć ambasadorowi Leopoldowi von Hoeschowi, że wezwał premiera i zagroził abdykacją, jeśli rząd wywoła wojnę. Historycy nie znaleźli potwierdzenia tej relacji w dokumentach brytyjskich i traktują ją jako niepotwierdzoną. Rząd Stanleya Baldwina i tak nie zamierzał zresztą przeciwstawiać się Niemcom zbrojnie.

Latem 1936 roku król odbył z Wallis Simpson rejs jachtem „Nahlin” po Morzu Śródziemnym. 27 października sąd w Ipswich orzekł wstępnie rozwód Simpsonów. 16 listopada Edward oznajmił Baldwinowi, że zamierza ją poślubić. Rząd, Kościół Anglii i premierzy dominiów uznali, że rozwódka z dwoma żyjącymi byłymi mężami nie może zostać królową, i odrzucili także pomysł małżeństwa morganatycznego. W tych samych tygodniach król odwiedził bezrobotnych górników w południowej Walii i powiedział słynne „Coś trzeba zrobić”, co politycy odebrali jako kolejne wkroczenie w ich kompetencje. Na początku grudnia sprawa stała się publiczna. Edward, któremu Baldwin nie pozwolił odwołać się do narodu przez radio, wybrał abdykację. 10 grudnia podpisał akt zrzeczenia się tronu, a 11 grudnia zatwierdził ustawę abdykacyjną. Wieczorem w przemówieniu radiowym powiedział, że nie może sprawować obowiązków króla „bez pomocy i wsparcia kobiety, którą kocha”. Tron objął jego brat jako Jerzy VI.

Książę Windsoru

Nowy król nadał bratu tytuł księcia Windsoru. Edward wyjechał do Austrii, a 3 czerwca 1937 roku poślubił Wallis we Francji, w zamku Candé. Rodzina królewska nie przyjechała na ślub, a Jerzy VI odmówił księżnej tytułu Jej Królewskiej Wysokości. Spory o pieniądze, tytuły i prawo powrotu do kraju zatruły stosunki braci na lata.

W październiku 1937 roku, wbrew radom rządu, książę i księżna odbyli podróż po Niemczech na zaproszenie szefa Niemieckiego Frontu Pracy Roberta Leya. Podróż zorganizował francuski przemysłowiec Charles Bedaux. Oglądali fabryki, w tym zakłady pracujące dla zbrojeń, i osiedla robotnicze, książę wizytował wojsko, gościli u Hermanna Göringa w Carinhall i na kolacji u Rudolfa Heßa, spotkali się z Josephem Goebbelsem i Joachimem von Ribbentropem. 22 października książę rozmawiał z Adolfem Hitlerem w Berghofie. Notatki z tej rozmowy zaginęły w czasie wojny. Niemiecka propaganda pokazywała zdjęcia księcia odpowiadającego na hitlerowskie pozdrowienia. W 1966 roku sam Edward napisał, że Hitler przekonywał go wtedy, iż w interesie Anglii i Europy leży skierowanie Niemiec na wschód, by rozprawiły się z komunizmem, a reszta mogłaby się temu przyglądać z boku. Planowana po wizycie w Niemczech podróż do Stanów Zjednoczonych została odwołana po protestach amerykańskich związków zawodowych.

Windsorowie zamieszkali w Paryżu. W maju 1939 roku książę wygłosił z pola bitwy pod Verdun radiowy apel o pokój, który odebrano jako poparcie dla polityki ustępstw. BBC odmówiła jego nadania.

Wojna

Po wybuchu wojny we wrześniu 1939 roku książę wrócił na krótko do Anglii, a potem jako generał major został przydzielony do brytyjskiej misji wojskowej przy armii francuskiej. Gdy w maju 1940 roku Niemcy zaatakowali Francję, Windsorowie uciekli na południe, a stamtąd do frankistowskiej Hiszpanii i do Portugalii. Niemcy próbowali to wykorzystać. Według ustaleń historyków, opartych na dokumentach niemieckiego MSZ, Ribbentrop zlecił Walterowi Schellenbergowi operację o kryptonimie „Willi”, która miała skłonić księcia do pozostania na Półwyspie Iberyjskim, a w razie potrzeby go uprowadzić. Niemieccy dyplomaci zapewniali w raportach, że książę jest gotów odegrać rolę w zawarciu pokoju. Winston Churchill zagroził Edwardowi sądem wojennym, jeśli nie wróci na brytyjskie terytorium, i mianował go gubernatorem Bahamów. 1 sierpnia 1940 roku Windsorowie odpłynęli z Lizbony.

Na Bahamach Edward urzędował do marca 1945 roku. Mieszkańcy pamiętali jego starania o walkę z biedą, ale także jego rasistowskie i antysemickie wypowiedzi oraz nieudolne śledztwo w sprawie zabójstwa milionera Harry’ego Oakesa w 1943 roku. W wywiadzie dla amerykańskiego magazynu w 1941 roku miał powiedzieć, że Hitler jest „właściwym i logicznym przywódcą narodu niemieckiego”, czemu później zaprzeczał. Zdobyte przez Amerykanów w 1945 roku akta niemieckiego MSZ, tak zwane akta marburskie, z raportami o rozmowach z księciem w 1940 roku, brytyjski rząd przez ponad dekadę starał się utrzymać w tajemnicy. Opublikowano je dopiero pod koniec lat pięćdziesiątych.

Ostatnie lata

Po wojnie Windsorowie wrócili do Francji i prowadzili życie bogatych bywalców salonów Paryża i Nowego Jorku. Edward nie otrzymał już żadnej oficjalnej funkcji. W 1951 roku wydał wspomnienia „A King’s Story”, w których przyznawał, że podziwiał Niemców, ale zaprzeczał, by był nazistą, a Hitlera opisał jako postać „nieco śmieszną”. Prywatnie, według relacji znajomych, potrafił jednak mówić, że Hitler „nie był wcale takim złym człowiekiem”. Z rodziną pogodził się tylko częściowo. W 1952 roku przyjechał na pogrzeb brata, ale nie na koronację bratanicy Elżbiety II. W 1971 roku gościł w Paryżu cesarza Hirohito, którego poznał pół wieku wcześniej. Zmarł na raka gardła 28 maja 1972 roku w swoim domu w Paryżu, dziesięć dni po wizycie królowej. Pochowano go w Windsorze, na cmentarzu królewskim we Frogmore. Wallis zmarła w 1986 roku i spoczęła obok niego.

Znaczenie

Edward VIII przeszedł do historii przede wszystkim jako bohater romansu, który kosztował go koronę. Historycy podkreślają jednak, że abdykacja nie była wyłącznie sprawą moralności. Król, który lekceważył ministrów, mieszał się do polityki i nie krył sympatii do Niemiec, był dla rządu problemem jeszcze przed kryzysem małżeńskim. Nie ma dowodów, że chciał zdradzić swój kraj, a teorie o spisku, który miał go usunąć z tronu z powodów politycznych, są spekulacją. Pewne jest natomiast, że naziści wiązali z nim nadzieje i w 1940 roku próbowali go wykorzystać. Dzięki abdykacji symbolem brytyjskiego oporu w latach wojny został nie on, lecz jego brat Jerzy VI.