Winston Churchill

Winston Leonard Spencer Churchill był przez ponad pół wieku jednym z najbardziej widocznych, a zarazem najbardziej kontrowersyjnych polityków brytyjskich. Żołnierz, korespondent wojenny, pisarz i mówca, dwukrotnie zmieniał partię, kierował Admiralicją na początku obu wojen światowych, a w maju 1940 roku, gdy Francja upadała, stanął na czele rządu i poprowadził Wielką Brytanię przez najtrudniejszy okres jej dziejów. Dla jednych jest symbolem oporu wobec Hitlera, dla innych obrońcą imperium, który nie rozumiał świata po nim. Dla Polaków jego postać ma podwójne oblicze: był sojusznikiem w 1940 roku i zarazem współtwórcą decyzji jałtańskich.

Arystokrata z amerykańską matką

Urodził się 30 listopada 1874 roku w Blenheim Palace, siedzibie książąt Marlborough. Jego ojciec, lord Randolph Churchill, młodszy syn siódmego księcia, był błyskotliwym politykiem konserwatywnym i przez kilka miesięcy kanclerzem skarbu. Matka, Jennie Jerome, była córką nowojorskiego finansisty. Rodzice poświęcali mu niewiele uwagi, a ojciec, który zmarł w 1895 roku, uważał go za mało zdolnego. Churchill uczył się słabo w Harrow School i dopiero za trzecim podejściem dostał się do akademii wojskowej w Sandhurst, którą ukończył w 1894 roku. W 1895 roku wstąpił do 4 Pułku Huzarów.

Szukał sławy, która mogłaby otworzyć mu drogę do polityki. W 1895 roku obserwował walki Hiszpanów z powstańcami na Kubie, w 1897 roku walczył z plemionami pasztuńskimi na pograniczu północno-zachodnim Indii, a 2 września 1898 roku wziął udział w szarży 21 Pułku Ułanów w bitwie pod Omdurmanem w Sudanie. Z każdej kampanii pisał korespondencje i książki. W czasie wojny burskiej jako korespondent dziennika „The Morning Post” dostał się 15 listopada 1899 roku do niewoli, gdy Burowie zaatakowali pociąg pancerny, a w grudniu uciekł z obozu w Pretorii i przedostał się do Mozambiku. Ucieczka uczyniła go w Anglii bohaterem.

Od konserwatystów do liberałów

W 1900 roku został posłem konserwatywnym z Oldham. Szybko popadł w konflikt z własną partią w sprawie ceł ochronnych i w maju 1904 roku przeszedł na ławy liberałów, zwolenników wolnego handlu. W rządach liberalnych był wiceministrem kolonii, a od 1908 roku przewodniczącym Zarządu Handlu, gdzie razem z Davidem Lloydem George’em współtworzył pierwsze reformy socjalne: giełdy pracy i płace minimalne w najgorzej opłacanych zawodach. We wrześniu 1908 roku ożenił się z Clementine Hozier, która przez 56 lat była jego najważniejszą powierniczką. Mieli pięcioro dzieci.

W 1910 roku jako minister spraw wewnętrznych przeprowadził reformę więziennictwa, ale zasłynął przede wszystkim użyciem policji i wojska wobec strajkujących górników w Walii i osobistym udziałem w strzelaninie na Sidney Street w Londynie w styczniu 1911 roku. Ruch robotniczy długo pamiętał mu te wydarzenia, a z czasem przypisywał mu także czyny, których nie popełnił, czego przykładem jest legenda bitwy na George Square w 1919 roku.

Pierwsza wojna światowa

W październiku 1911 roku został pierwszym lordem Admiralicji. Przyspieszył przestawienie floty z węgla na ropę, budowę pancerników z działami 15-calowymi i rozwój lotnictwa morskiego, a w lipcu 1914 roku nie rozpuścił floty po manewrach, dzięki czemu Royal Navy była gotowa do wojny. Wspierał prace nad pierwszymi czołgami. Jego największym przedsięwzięciem okazała się jednak operacja w Dardanelach, która miała otworzyć drogę do Konstantynopola. Atak floty w marcu 1915 roku i desant na Gallipoli zakończyły się klęską. W maju 1915 roku, gdy powstał rząd koalicyjny, konserwatyści zażądali jego odejścia z Admiralicji. Pod koniec roku Churchill ustąpił z rządu i wyjechał na front zachodni, gdzie w 1916 roku przez kilka miesięcy dowodził batalionem szkockich fizylierów.

Lloyd George przywrócił go do rządu w lipcu 1917 roku jako ministra uzbrojenia. Od 1919 roku Churchill był ministrem wojny i lotnictwa. Był najgorętszym zwolennikiem interwencji przeciw bolszewikom w czasie wojny domowej w Rosji i wzywał, by „udusić bolszewizm w kołysce”. Jako minister kolonii w latach 1921–1922 kierował konferencją w Kairze, która ustaliła brytyjską politykę na Bliskim Wschodzie, oraz współtworzył traktat angielsko-irlandzki. Jesienią 1922 roku należał do najostrzejszych zwolenników twardej polityki wobec Turcji w czasie kryzysu w Çanakkale. W wyborach w listopadzie 1922 roku stracił mandat.

Kanclerz skarbu i lata na marginesie

W 1924 roku wrócił do Izby Gmin i do Partii Konserwatywnej. Stanley Baldwin zaskoczył wszystkich, mianując go kanclerzem skarbu. W 1925 roku Churchill przywrócił wymienialność funta na złoto według przedwojennego parytetu, co przewartościowało walutę i zaszkodziło eksportowi, a w czasie strajku generalnego w 1926 roku wydawał rządową gazetę „British Gazette” i należał do najbardziej nieprzejednanych ministrów. Po klęsce konserwatystów w 1929 roku nie wrócił już do rządu na dziesięć lat.

W latach trzydziestych Churchill był politykiem osamotnionym. W 1931 roku odszedł z kierownictwa partii, sprzeciwiając się nadaniu Indiom autonomii, i walczył z tą reformą do 1935 roku, co wielu uznawało za objaw anachronicznego imperializmu. Mieszkał w posiadłości Chartwell w hrabstwie Kent, pisał biografię swojego przodka, księcia Marlborough, i artykuły prasowe, z których się utrzymywał. Od 1933 roku coraz częściej ostrzegał przed zbrojeniami Hitlera, a od 1934 roku przekonywał w Izbie Gmin, że Luftwaffe wkrótce dogoni lotnictwo brytyjskie. Korzystał z poufnych informacji, które przekazywali mu urzędnicy i oficerowie zaniepokojeni opieszałością rządu. Baldwin nie przyjął go do rządu po wyborach w 1935 roku. Pozycję Churchilla osłabiło poparcie dla Edwarda VIII w czasie kryzysu abdykacyjnego w 1936 roku, gdy został w Izbie Gmin zakrzyczany.

Wobec rządu Neville’a Chamberlaina był najgłośniejszym krytykiem appeasementu. Po układzie monachijskim mówił 5 października 1938 roku w Izbie Gmin, że Wielka Brytania poniosła „całkowitą i niezłagodzoną klęskę”. Jednocześnie ostro ocenił zajęcie przez Polskę Zaolzia. W 1939 roku domagał się porozumienia ze Związkiem Radzieckim i poparł brytyjską gwarancję dla Polski. Latem rosła presja prasy, by przyjąć go do rządu.

Znowu w Admiralicji

3 września 1939 roku, w dniu wypowiedzenia wojny Niemcom, Chamberlain powołał go na pierwszego lorda Admiralicji i członka gabinetu wojennego. Według wspomnień samego Churchilla Rada Admiralicji przesłała wtedy flocie sygnał „Winston is back”, choć jego tekstu nigdy nie odnaleziono. W czasie dziwnej wojny marynarka była jedynym rodzajem sił zbrojnych prowadzącym rzeczywiste walki, a Churchill, który regularnie przemawiał przez radio, stał się najbardziej widocznym ministrem. 1 października 1939 roku, po wkroczeniu Armii Czerwonej do Polski, mówił o Rosji jako o „zagadce owiniętej w tajemnicę wewnątrz enigmy”, a o Polsce, że jej dusza jest niezniszczalna i że powstanie ona znowu jak skała.

Był głównym zwolennikiem przecięcia dróg dostaw szwedzkiej rudy żelaza do Niemiec przez wody norweskie. Na wiosnę 1940 roku Niemcy wyprzedzili aliantów i zajęli Danię i Norwegię, a kampania norweska zakończyła się porażką, za którą Churchill ponosił dużą część odpowiedzialności. Paradoksalnie to jednak Chamberlain stracił po debacie 7–8 maja 1940 roku zaufanie Izby Gmin.

Premier czasu wojny

10 maja 1940 roku, w dniu niemieckiej ofensywy na zachodzie, król Jerzy VI powierzył Churchillowi misję utworzenia rządu, po tym jak lord Halifax odmówił. Churchill stworzył koalicję z Partią Pracy, z Clementem Attleem jako swoim zastępcą, i objął także nowe stanowisko ministra obrony. 13 maja w Izbie Gmin powiedział, że nie może zaofiarować niczego poza „krwią, trudem, łzami i potem”. Pod koniec maja, gdy otoczony Brytyjski Korpus Ekspedycyjny ewakuowano z Dunkierki (operacja Dynamo), gabinet wojenny przez kilka dni spierał się, czy zbadać możliwość rokowań za pośrednictwem Włoch. Churchill, wsparty przez Chamberlaina i laburzystów, przekonał ministrów, by walczyć dalej.

Po upadku Francji Wielka Brytania przez rok walczyła z Niemcami bez wielkiego sojusznika. Churchill przyjął gen. Władysława Sikorskiego i ewakuowane z Francji wojska polskie i obiecał, że Polska nie zostanie opuszczona. 3 lipca 1940 roku kazał zaatakować francuską flotę w Mers-el-Kébir (operacja Catapult), by nie dostała się w ręce Niemców. W czasie bitwy o Anglię mówił 20 sierpnia, że nigdy tak wielu nie zawdzięczało tak wiele tak nielicznym, a wśród tych nielicznych byli lotnicy polscy, w tym Dywizjonu 303. Zabiegał o pomoc Stanów Zjednoczonych i zbudował bliską, choć nie bezkonfliktową relację z Franklinem Delano Rooseveltem, która przyniosła Lend-Lease i w sierpniu 1941 roku Kartę Atlantycką. Gdy 22 czerwca 1941 roku Niemcy zaatakowały ZSRR, Churchill, zawodowy przeciwnik komunizmu, jeszcze tego samego wieczoru zapowiedział pomoc dla Stalina.

Po wejściu Stanów Zjednoczonych do wojny w grudniu 1941 roku Churchill wraz z Rooseveltem kierował strategią zachodnich aliantów. Rok 1942 przyniósł klęski: upadek Singapuru w lutym i Tobruku w czerwcu, po których musiał bronić się w Izbie Gmin. Zwycięstwo pod El Alamein w listopadzie 1942 roku i lądowanie w Afryce Północnej odwróciły bieg wydarzeń. Churchill forsował strategię peryferyjną: Afrykę Północną, Sycylię i Włochy, i długo opierał się amerykańskim naciskom na szybki desant we Francji, który ostatecznie nastąpił w czerwcu 1944 roku (operacja Overlord). Spotykał się z Rooseveltem w Casablance, z nim i ze Stalinem w Teheranie i Jałcie. W miarę jak rosła potęga amerykańska i radziecka, jego wpływ na decyzje słabł.

Churchill i Polska

Sprawa polska była dla Churchilla jednym z najtrudniejszych problemów wojny. Po ujawnieniu zbrodni katyńskiej w kwietniu 1943 roku rząd brytyjski, choć zdawał sobie sprawę z prawdopodobnej odpowiedzialności radzieckiej, przez względy na sojusz ze Stalinem nie dopuścił do publicznego jej stwierdzenia. W Teheranie Churchill zgodził się, by wschodnia granica Polski biegła mniej więcej wzdłuż linii Curzona, z rekompensatą kosztem Niemiec. Naciskał na premiera Stanisława Mikołajczyka, by to zaakceptował, w czasie rozmów w Moskwie w październiku 1944 roku w bardzo ostrej formie. W czasie powstania warszawskiego domagał się od Stalina pomocy dla Warszawy i zgody na lądowanie samolotów zaopatrzeniowych, a lotnicy brytyjscy, polscy i południowoafrykańscy latali z Włoch z dostawami dla powstańców. W Jałcie w lutym 1945 roku przyjął jednak wraz z Rooseveltem rozwiązania, które oddawały Polskę w radziecką strefę wpływów. Bronił ich w Izbie Gmin, choć prywatnie wątpił w dobrą wolę Stalina.

Ocena i spory

Do najostrzej krytykowanych decyzji Churchilla należy postawa jego rządu wobec głodu w Bengalu w latach 1943–1944, w którym zmarło od 2 do 3 milionów ludzi. Historycy spierają się, na ile odpowiedzialność ponoszą decyzje Londynu o przydziale tonażu i odmowy przyspieszenia dostaw żywności, a na ile wojna z Japonią, nieurodzaj i błędy władz w Indiach. Spory budzi również strategia nalotów dywanowych na miasta niemieckie, której symbolem stało się bombardowanie Drezna w lutym 1945 roku, oraz jego poglądy na imperium i narody kolonialne.

Po wojnie

W wyborach w lipcu 1945 roku konserwatyści ponieśli dotkliwą porażkę i premierem został Attlee, który zastąpił Churchilla w czasie konferencji poczdamskiej. 5 marca 1946 roku w Fulton w stanie Missouri, w obecności prezydenta Harry’ego Trumana, Churchill mówił, że od Szczecina nad Bałtykiem po Triest nad Adriatykiem na kontynent opadła żelazna kurtyna. Przemówienie uznano za jeden z symbolicznych początków zimnej wojny. We wrześniu 1946 roku w Zurychu wezwał do stworzenia Stanów Zjednoczonych Europy opartych na pojednaniu Francji i Niemiec.

W latach 1948–1953 wydał sześciotomowe wspomnienia „Druga wojna światowa”, które na dziesięciolecia ukształtowały obraz wojny, zwłaszcza w krajach anglosaskich, i w których bronił własnych decyzji. W 1953 roku otrzymał literacką Nagrodę Nobla. Od października 1951 do kwietnia 1955 roku był ponownie premierem. W czerwcu 1953 roku przeszedł udar, ukrywany przed opinią publiczną. Po rezygnacji pozostał posłem do 1964 roku. W 1953 roku przyjął Order Podwiązki, a w 1963 roku otrzymał honorowe obywatelstwo Stanów Zjednoczonych.

Zmarł 24 stycznia 1965 roku w swoim londyńskim domu przy Hyde Park Gate, w wieku 90 lat, dokładnie w siedemdziesiątą rocznicę śmierci ojca. W państwowym pogrzebie 30 stycznia 1965 roku, rzadkim zaszczycie dla osoby spoza rodziny królewskiej, wzięli udział przedstawiciele ponad stu państw. Pochowano go w rodzinnym grobie przy kościele w Bladon, w pobliżu Blenheim Palace, gdzie się urodził.