David Lloyd George

David Lloyd George, walijski adwokat i radykalny liberał, był najbardziej dynamicznym brytyjskim politykiem pierwszej ćwierci XX wieku. Przed wojną zasłynął jako twórca reform społecznych, w czasie wojny zbudował od podstaw produkcję amunicji, a od grudnia 1916 roku jako premier poprowadził Wielką Brytanię do zwycięstwa. W 1919 roku zasiadł w Paryżu w „wielkiej czwórce” obok Woodrowa Wilsona, Georges’a Clemenceau i Vittoria Emanuele Orlanda i był jednym z twórców traktatu wersalskiego. To on łagodził żądania Francji wobec Niemiec i to on sprawił, że Gdańsk nie przypadł Polsce, a o Górnym Śląsku przesądził plebiscyt. W latach trzydziestych, przekonany, że Niemcy potraktowano niesprawiedliwie, odwiedził Adolfa Hitlera i wychwalał go w prasie, a w 1940 roku jednym przemówieniem przyczynił się do upadku rządu Neville’a Chamberlaina. Jego droga dobrze pokazuje, jak w Wielkiej Brytanii z dumy ze zwycięstwa wyrosły wątpliwości co do pokoju, a z nich polityka ustępstw.

Walijczyk z Manchesteru

Urodził się 17 stycznia 1863 roku w Chorlton-on-Medlock, dzielnicy Manchesteru, w rodzinie walijskiego nauczyciela Williama George’a. Ojciec zmarł w 1864 roku, gdy David miał nieco ponad rok, a matka wróciła z dziećmi do rodzinnej wioski Llanystumdwy w północnej Walii. Wychowywał go wuj Richard Lloyd, szewc, świecki kaznodzieja baptystów i gorący liberał. Od niego chłopiec przejął nonkonformistyczną pobożność i nieufność wobec anglikańskiego Kościoła i ziemiaństwa. Walijski był jego pierwszym językiem.

W 1884 roku zdał egzaminy adwokackie (jako solicitor) i otworzył kancelarię w domu wuja. Rozgłos przyniosła mu sprawa z Llanfrothen, w której wywalczył dla nonkonformistów prawo do pochówku na parafialnym cmentarzu. W 1888 roku poślubił Margaret Owen, córkę zamożnego farmera, z którą miał pięcioro dzieci. W 1890 roku, mając 27 lat, wygrał wybory uzupełniające w okręgu Caernarvon Boroughs i reprezentował go w Izbie Gmin nieprzerwanie przez 55 lat. Zasłynął jako rzecznik walijskiej odrębności i przeciwnik wojny burskiej, którą uważał za niesprawiedliwą. W 1901 roku w Birmingham tłum zwolenników wojny omal go nie zlinczował, a z ratusza wyprowadzono go w przebraniu policjanta.

Kanclerz skarbu

W 1905 roku Lloyd George został ministrem handlu w liberalnym rządzie Henry’ego Campbella-Bannermana, a w 1908 roku, gdy premierem został Herbert Henry Asquith, objął urząd kanclerza skarbu. Jego „budżet ludowy” z 1909 roku podnosił podatki od najbogatszych i od ziemi, by sfinansować emerytury i rozbudowę floty. Konserwatywna Izba Lordów go odrzuciła, co wywołało kryzys konstytucyjny zakończony w 1911 roku ustawą ograniczającą jej władzę. W tym samym roku Lloyd George przeprowadził ustawę o ubezpieczeniach społecznych, uznawaną za jeden z fundamentów brytyjskiego państwa opiekuńczego. W lipcu 1911 roku, w czasie kryzysu agadirskiego, ostrzegł w głośnej mowie w Mansion House, że Wielka Brytania nie pozwoli traktować się jak państwo bez znaczenia, co w Berlinie przyjęto jako groźbę. W 1913 roku omal nie zniszczyła go afera z zakupem akcji spółki Marconi. Od tego roku jego sekretarką i wieloletnią partnerką była Frances Stevenson.

Wielka wojna

Latem 1914 roku Lloyd George należał w rządzie do wahających się. Przesądził niemiecki atak na Belgię: obrona małego narodu dała jemu i większości liberałów zasadę, w imię której mogli poprzeć wojnę. Jako kanclerz skarbu opanował panikę finansową pierwszych dni wojny, ale szybko wyszedł poza swój resort. Alarmował, że armii brakuje pocisków, a w maju 1915 roku stanął na czele nowego Ministerstwa Amunicji. Ściągnął do niego przemysłowców i inżynierów, porozumiał się ze związkami zawodowymi i w ciągu roku zrobił z ministerstwa największego pracodawcę w kraju. W lipcu 1916 roku, po śmierci lorda Kitchenera, został ministrem wojny, ale jego władzę ograniczał szef sztabu generalnego William Robertson, a armia wykrwawiała się nad Sommą.

W grudniu 1916 roku, w sojuszu z konserwatystami Andrew Bonara Law, doprowadził do upadku Asquitha i 7 grudnia został premierem. Wojną kierował odtąd mały Gabinet Wojenny, którego sekretariat pod kierunkiem Maurice’a Hankeya po raz pierwszy prowadził protokoły i pilnował wykonania decyzji. Premier wymusił na Admiralicji system konwojów, który złamał kampanię niemieckich okrętów podwodnych, i współtworzył Najwyższą Radę Wojenną sprzymierzonych. Nie ufał jednak swoim generałom, Douglasowi Haigowi i Robertsonowi. Nie zdołał powstrzymać ofensywy pod Passchendaele, która w 1917 roku kosztowała armię brytyjską ćwierć miliona zabitych, rannych i zaginionych, a nie odważył się odwołać Haiga. 5 stycznia 1918 roku przedstawił cele wojenne Wielkiej Brytanii, wśród nich niepodległą Polskę i ligę narodów, trzy dni przed czternastoma punktami Wilsona. Wiosną 1918 roku, po niemieckim przełamaniu nad Sommą, poparł powierzenie koordynacji armii sprzymierzonych Ferdinandowi Fochowi. 11 listopada 1918 roku ogłosił w Izbie Gmin warunki rozejmu w Compiègne.

W grudniowych wyborach 1918 roku jego koalicja z konserwatystami odniosła miażdżące zwycięstwo. Kampania odbywała się w atmosferze żądań ukarania Niemców. Lloyd George obiecywał osądzenie byłego cesarza Wilhelma II i zapowiadał, że Niemcy zapłacą za wojnę tyle, ile zdołają. Zwycięstwo miało jednak swoją cenę: większość mandatów koalicji zdobyli konserwatyści, a rozbita Partia Liberalna już nigdy nie odzyskała dawnej pozycji.

Paryż 1919

Na konferencji pokojowej w Paryżu Lloyd George był najzręczniejszym negocjatorem „wielkiej czwórki”. Na posiedzeniu otwierającym 18 stycznia 1919 roku poparł wniosek Wilsona, by przewodniczącym został Clemenceau, i żartował, że obaj często się spierają, „bo jesteśmy dwoma Celtami”. Bronił interesów imperium: wywalczył dla dominiów osobne miejsca na konferencji i w Lidze Narodów, a dla Wielkiej Brytanii i jej dominiów mandaty nad dawnymi koloniami niemieckimi i ziemiami arabskimi. Wbrew opinii publicznej we własnym kraju, który domagał się surowego pokoju, coraz bardziej obawiał się, że zbyt ciężkie warunki pchną Niemcy w objęcia bolszewizmu albo przygotują nową wojnę. W memoriale z Fontainebleau z 25 marca 1919 roku ostrzegał, że oddanie pod obce rządy milionów Niemców stanie się przyczyną przyszłej wojny. Hamował francuskie żądania oderwania od Niemiec Nadrenii.

Najdotkliwiej odczuła to Polska. Lloyd George sprzeciwiał się przyznaniu jej Gdańska i doprowadził do tego, że miasto stało się wolnym miastem pod opieką Ligi Narodów. Pod jego naciskiem przywódcy sprzymierzonych postanowili też, że o losie Warmii i Mazur rozstrzygnie plebiscyt. Gdy Niemcy zaprotestowali przeciw oddaniu Polsce Górnego Śląska, to on przeforsował w czerwcu 1919 roku plebiscyt także tam. W Polsce zapamiętano go jako wroga, a Roman Dmowski uważał go za głównego przeciwnika polskich żądań. Lloyd George nie ukrywał lekceważenia dla nowych państw Europy Środkowej i ich aspiracji. Zarazem nie uniknął sprzeczności: obiecywał wyborcom reparacje i nie zgodził się na ustalenie ich kwoty w traktacie, co na lata zatruło stosunki z Niemcami. 28 czerwca 1919 roku podpisał w Sali Lustrzanej traktat wersalski. Ekonomista John Maynard Keynes, który odszedł z brytyjskiej delegacji w proteście przeciw warunkom pokoju, oceniał go bardzo surowo, ale niektórzy historycy, jak Antony Lentin, widzą w nim negocjatora, który osiągnął w Paryżu niemal wszystkie cele Wielkiej Brytanii.

Ostatnie lata u władzy

Powojenne rządy Lloyda George’a przypadły na czas niepokojów. W styczniu 1919 roku, na wezwanie miejscowego szeryfa, jego rząd skierował do strajkującego Glasgow wojsko i sześć czołgów, których nie użyto, a w kolejnych latach Wielką Brytanię ogarnęła fala strajków i bezrobocia. W Irlandii toczyła się wojna z Irlandzką Armią Republikańską, w której brytyjskie oddziały pomocnicze dopuszczały się represji wobec ludności. W grudniu 1921 roku premier zawarł z irlandzkimi przywódcami traktat, który dał początek Wolnemu Państwu Irlandzkiemu. W 1920 roku, w czasie wojny polsko-bolszewickiej, na konferencji w Spa uzależnił pomoc dla Polski od przyjęcia linii demarkacyjnej nazwanej później linią Curzona, a w 1921 roku zawarł umowę handlową z Rosją Radziecką. W 1922 roku zwołał konferencję w Genui, która miała włączyć Niemcy i Rosję do europejskiego porządku gospodarczego. Skończyła się porażką, bo w jej trakcie oba państwa zawarły w Rapallo osobny układ.

Upadek przyniosła mu polityka wobec Turcji. Lloyd George był gorącym zwolennikiem greckiego premiera Elefteriosa Wenizelosa i greckiego desantu w Smyrnie. Gdy we wrześniu 1922 roku armia Mustafy Kemala rozbiła Greków w wojnie grecko-tureckiej i stanęła pod brytyjskimi pozycjami w Czanak nad Dardanelami, premier gotów był walczyć. Dominia odmówiły poparcia, a konserwatyści uznali, że wciąga kraj w nową wojnę. Do tego doszła afera ze sprzedażą tytułów szlacheckich za wpłaty na fundusz polityczny premiera. 19 października 1922 roku na zebraniu w Carlton Club posłowie konserwatywni postanowili zerwać koalicję i tego samego dnia Lloyd George podał się do dymisji. Nigdy już nie wrócił do władzy.

Na marginesie

W latach 1926–1931 Lloyd George kierował Partią Liberalną. Z pomocą Keynesa przygotował program robót publicznych przeciw bezrobociu, ale w wyborach 1929 roku liberałowie zdobyli tylko 59 mandatów. W 1931 roku choroba nie pozwoliła mu wejść do rządu narodowego, a po wyborach przewodził już tylko garstce posłów, w większości swoich krewnych. W latach 1933–1936 wydał sześciotomowe „Wspomnienia wojenne”, ostro atakujące generałów, a w 1938 roku dwutomową książkę „Prawda o traktatach pokojowych”, w której bronił paryskich rozstrzygnięć i własnej w nich roli.

Z czasem coraz mocniej przekonywał, że Niemcy potraktowano w Wersalu niesprawiedliwie. Popierał rewizję ograniczeń zbrojeń i niemieckie żądania równouprawnienia, a mniej uwagi poświęcał bezpieczeństwu Francji, Polski i Czechosłowacji. We wrześniu 1936 roku odwiedził Hitlera w jego rezydencji w Berchtesgaden. Hitler przyjął go jako „człowieka, który wygrał wojnę”, a Lloyd George był pod wrażeniem. W artykule dla „Daily Express” nazwał go urodzonym przywódcą i przekonywał, że Niemcy na zawsze porzucili myśl o wojnie z Wielką Brytanią, a ich zbrojenia mają charakter obronny. Później zmienił zdanie. Od 1937 roku ostro krytykował politykę ustępstw Neville’a Chamberlaina, a wiosną 1939 roku ostrzegał w Izbie Gmin, że gwarancje udzielone Polsce bez porozumienia ze Związkiem Radzieckim są nierozważne.

Druga wojna światowa

Ostatnim wielkim wystąpieniem Lloyda George’a była mowa z 8 maja 1940 roku, w czasie debaty nad klęską w Norwegii. Wezwał w niej Chamberlaina, by dał przykład poświęcenia i oddał pieczęcie urzędu. Przemówienie przyczyniło się do upadku premiera i do objęcia rządu przez Winstona Churchilla. Churchill zaproponował staremu politykowi miejsce w rządzie, ale Lloyd George odmówił, między innymi dlatego, że nie chciał zasiadać obok Chamberlaina. Odrzucił też propozycję objęcia ambasady w Waszyngtonie. Uważał, że Wielka Brytania nie może wygrać wojny, i liczył się z rozmowami pokojowymi. Po jego pesymistycznym wystąpieniu w maju 1941 roku Churchill porównał go w Izbie Gmin do marszałka Philippe’a Pétaina.

W styczniu 1941 roku zmarła jego żona Margaret, a w 1943 roku Lloyd George poślubił Frances Stevenson. Ostatni raz głosował w Izbie Gmin w lutym 1943 roku, przeciw rządowi, który zwlekał z wprowadzeniem planu reform społecznych Williama Beveridge’a. Na początku 1945 roku otrzymał tytuł hrabiego Lloyd-George of Dwyfor, ale nie zdążył zasiąść w Izbie Lordów. Zmarł na raka 26 marca 1945 roku w Llanystumdwy, w wieku 82 lat, sześć tygodni przed kapitulacją Niemiec. Pochowano go nad rzeką Dwyfor.

Ocena

Brytyjczycy pamiętają Lloyda George’a jako „człowieka, który wygrał wojnę”, i jako twórcę pierwszych ubezpieczeń społecznych. Historycy cenią jego energię, odwagę w sięganiu po fachowców spoza polityki i reformę rządu. Krytykują jego nieufność wobec generałów, której nie potrafił przekuć w ich odwołanie, rządy w Irlandii, handel tytułami i to, że rozbił własną partię.

Dla dziejów drogi do drugiej wojny światowej najważniejsze są dwie strony jego paryskiej spuścizny. Z jednej strony jako jeden z nielicznych przewidział w 1919 roku, że pokój, który pozostawi miliony Niemców pod obcymi rządami, może stać się przyczyną nowej wojny. Z drugiej strony jego niechęć do Polski i sympatia dla niemieckich krzywd wpisywały się w brytyjskie przekonanie, że traktat wersalski był zbyt surowy. To przekonanie w latach trzydziestych osłabiało wolę oporu wobec Hitlera, który z rewizji Wersalu uczynił swój program. Wizyta w Berchtesgaden w 1936 roku, choć była pomyłką starego polityka, a nie zdradą, pozostała symbolem tej postawy. Gdańsk, którego Lloyd George nie chciał oddać Polsce w 1919 roku, dwadzieścia lat później stał się pretekstem do wojny.