Ramsay MacDonald

James Ramsay MacDonald, nieślubny syn szkockiego robotnika rolnego, był jednym z założycieli brytyjskiej Partii Pracy i pierwszym w dziejach premierem z jej szeregów. W czasie pierwszej wojny światowej sprzeciwiał się udziałowi Wielkiej Brytanii w wojnie i przez kilka lat uchodził za zdrajcę, ale właśnie ta postawa uczyniła go potem symbolem pokoju i międzynarodowej współpracy. Jako premier w 1924 roku uznał Związek Radziecki i doprowadził do przyjęcia planu Dawesa, który na kilka lat uspokoił spór o niemieckie reparacje. W czasie wielkiego kryzysu rozbił własną partię, tworząc w 1931 roku rząd narodowy z konserwatystami. Do 1935 roku stał na czele rządu w latach, w których Japonia zajęła Mandżurię, a Hitler doszedł do władzy i zaczął zbroić Niemcy. Dla jednych był wizjonerem, który próbował oprzeć pokój na rozbrojeniu i Lidze Narodów, dla innych politykiem, który zostawił Wielką Brytanię nieprzygotowaną na wojnę.

Z Lossiemouth do Londynu

Urodził się 12 października 1866 roku w miasteczku rybackim Lossiemouth w północno-wschodniej Szkocji. Jego matka Anne Ramsay była służącą, ojciec John MacDonald robotnikiem rolnym. Do ślubu nie doszło, a chłopca wychowywały matka i babka. Chodził do szkół parafialnych, w wieku 15 lat pracował na farmie, potem był pomocnikiem nauczyciela. W 1885 roku wyjechał do Bristolu, gdzie zetknął się z socjalistami, a w następnym roku do Londynu. Żył tam w biedzie, pracował jako urzędnik i uczył się wieczorami. Został sekretarzem radykalnego liberała Thomasa Lougha, potem dziennikarzem, i należał przez pewien czas do socjalistycznego Towarzystwa Fabiańskiego.

W 1894 roku wstąpił do Niezależnej Partii Pracy, założonej rok wcześniej przez Jamesa Keira Hardiego. W 1896 roku ożenił się z Margaret Gladstone, córką znanego naukowca, która nie była spokrewniona z premierem tego nazwiska. Dobrze sytuowana żona dała mu niezależność finansową, a małżeństwo było bardzo szczęśliwe. Mieli sześcioro dzieci. Najbardziej znany z nich, Malcolm MacDonald, był w latach 1938–1940 ministrem kolonii i podpisał w 1939 roku białą księgę ograniczającą żydowską imigrację do Palestyny.

Budowniczy Partii Pracy

W lutym 1900 roku związki zawodowe i organizacje socjalistyczne utworzyły Komitet Przedstawicielstwa Pracy (Labour Representation Committee), który miał wprowadzić robotników do parlamentu. Jego sekretarzem został MacDonald. Był znakomitym organizatorem i zręcznym negocjatorem. W 1903 roku zawarł tajne porozumienie z liberałem Herbertem Gladstone’em, na mocy którego w kilkudziesięciu okręgach liberałowie nie wystawiali kandydatów przeciw kandydatom Komitetu. W wyborach w 1906 roku do Izby Gmin weszło 29 jego kandydatów, wśród nich MacDonald, wybrany w Leicester. Komitet przyjął wtedy nazwę Partia Pracy. W 1911 roku MacDonald został przewodniczącym jej klubu parlamentarnego, czyli faktycznym przywódcą partii. W tym samym roku zmarła jego żona. Nigdy się po tym nie otrząsnął i nie ożenił się ponownie.

Pisał dużo i był uważany za głównego teoretyka partii. Nie był marksistą. Socjalizm widział jako stopniową ewolucję społeczeństwa, a nie owoc walki klas, i chciał, by Partia Pracy zastąpiła liberałów jako główna siła lewicy w parlamencie, a nie ich obaliła rewolucją.

Przeciw wojnie

3 sierpnia 1914 roku, gdy minister spraw zagranicznych Edward Grey przedstawił Izbie Gmin powody, dla których Wielka Brytania nie może pozostać neutralna, MacDonald odpowiedział, że kraj powinien był zachować neutralność. Przyczyną wojny była według niego polityka równowagi sił oparta na tajnych sojuszach. Gdy większość posłów Partii Pracy poparła kredyty wojenne, ustąpił z funkcji przewodniczącego klubu. Razem z grupą liberałów założył Związek Demokratycznej Kontroli (Union of Democratic Control), który domagał się jawnej dyplomacji, kontroli parlamentu nad polityką zagraniczną i sprawiedliwego pokoju bez aneksji.

Przez kilka lat był jednym z najbardziej znienawidzonych ludzi w kraju. Prawicowa prasa nazywała go zdrajcą, a we wrześniu 1915 roku tygodnik „John Bull” opublikował jego akt urodzenia, ujawniając, że był dzieckiem nieślubnym i w rejestrze zapisano go jako Jamesa McDonalda Ramsaya. Klub golfowy w rodzinnym Lossiemouth wyrzucił go w 1916 roku z grona członków. W wyborach w grudniu 1918 roku, wygranych przez koalicję Davida Lloyda George’a, stracił mandat. Traktat wersalski nazwał aktem szaleństwa, jakiego nie znała historia.

Pierwszy rząd Partii Pracy

W listopadzie 1922 roku MacDonald wrócił do Izby Gmin jako poseł z walijskiego okręgu Aberavon i został wybrany przywódcą Partii Pracy, która stała się wtedy główną partią opozycji. Jego dawna postawa antywojenna dodawała mu teraz autorytetu. W grudniu 1923 roku konserwatyści Stanleya Baldwina stracili większość. 22 stycznia 1924 roku, przy cichym poparciu liberałów, MacDonald został pierwszym premierem z Partii Pracy. Sam objął też urząd ministra spraw zagranicznych.

Rząd bez większości nie mógł przeprowadzić żadnych radykalnych reform, ale MacDonald chciał pokazać, że laburzyści potrafią rządzić odpowiedzialnie. Najwięcej osiągnął w polityce zagranicznej. 1 lutego 1924 roku uznał de iure Związek Radziecki, a w sierpniu jego rząd podpisał z ZSRR traktaty ogólny i handlowy. Uważał, że konflikt z Francją o niemieckie reparacje i okupacja Zagłębia Ruhry prowadzą Europę do katastrofy. Na konferencji w Londynie w lipcu i sierpniu 1924 roku, przy pomocy amerykańskich bankierów, nakłonił premiera Francji Édouarda Herriota do przyjęcia planu Dawesa i wycofania wojsk z Zagłębia Ruhry. Po raz pierwszy od wojny Niemcy negocjowały ze zwycięzcami jak równy z równym. We wrześniu MacDonald osobiście przemawiał w Genewie na Zgromadzeniu Ligi Narodów i razem z Herriotem zainicjował protokół genewski o pokojowym rozstrzyganiu sporów, który łączył arbitraż, bezpieczeństwo zbiorowe i rozbrojenie. Wstrzymał też budowę wielkiej bazy morskiej w Singapurze, uważając, że zaszkodzi ona sprawie rozbrojenia.

Rząd upadł po dziewięciu miesiącach. Gwarancja pożyczki dla ZSRR i umorzenie oskarżenia komunistycznego redaktora Johna Campbella pozwoliły opozycji oskarżać laburzystów o uległość wobec komunizmu. 8 października Izba Gmin przegłosowała wniosek liberałów, który MacDonald uznał za wotum nieufności. Cztery dni przed wyborami 29 października „Daily Mail” opublikował sfałszowany „list Zinowjewa”, rzekomą instrukcję szefa Kominternu Grigorija Zinowjewa dla brytyjskich komunistów. MacDonald mówił, że czuł się jak człowiek zaszyty w worek i wrzucony do morza. Konserwatyści wygrali wybory, a nowy rząd Baldwina porzucił traktaty z ZSRR i odrzucił protokół genewski. Jego miejsce zajęły w 1925 roku traktaty lokarneńskie.

Drugi rząd i wielki kryzys

W wyborach w maju 1929 roku Partia Pracy po raz pierwszy zdobyła najwięcej mandatów, choć znowu bez większości, a 5 czerwca MacDonald drugi raz został premierem. Ministrem spraw zagranicznych został Arthur Henderson, który jesienią przywrócił zerwane w 1927 roku stosunki z ZSRR. W październiku 1929 roku MacDonald jako pierwszy urzędujący premier brytyjski odwiedził Stany Zjednoczone i uzgodnił z prezydentem Herbertem Hooverem zasadę parytetu obu flot. Na tej podstawie w kwietniu 1930 roku zawarto londyński traktat morski, ograniczający także krążowniki, niszczyciele i okręty podwodne.

Kilka miesięcy po objęciu władzy przyszedł krach na Wall Street. Bezrobocie w Wielkiej Brytanii wzrosło do ponad 2,5 miliona pod koniec 1930 roku. Kanclerz skarbu Philip Snowden trzymał się ortodoksji finansowej, a propozycje robót publicznych, z którymi wystąpił minister Oswald Mosley, odrzucono. Latem 1931 roku kryzys bankowy w Europie Środkowej, zapoczątkowany upadkiem wiedeńskiego Creditanstalt, doprowadził do ucieczki kapitału z Londynu. Bankierzy żądali zrównoważenia budżetu i cięć zasiłków dla bezrobotnych. Część ministrów z Hendersonem na czele odmówiła.

24 sierpnia 1931 roku MacDonald złożył dymisję, ale na prośbę króla Jerzego V od razu utworzył rząd narodowy z konserwatystami i liberałami. Partia Pracy wykluczyła go ze swoich szeregów razem ze Snowdenem i kilkoma innymi. Rząd narodowy nie zdołał utrzymać funta i we wrześniu porzucił standard złota. W wyborach w październiku 1931 roku jego listy zdobyły ponad 550 mandatów, a Partia Pracy tylko 52. Dla laburzystów MacDonald stał się odtąd zdrajcą. Clement Attlee nazwał jego decyzję największą zdradą w politycznej historii kraju.

Premier rządu narodowego

W rządzie narodowym MacDonald był premierem z niewielkim zapleczem. Większość stanowili konserwatyści, a rzeczywistą władzę coraz bardziej przejmowali Baldwin i kanclerz skarbu Neville Chamberlain. Sam MacDonald zajmował się głównie polityką zagraniczną, a jej najważniejszym celem było dla niego rozbrojenie. Na konferencji w Lozannie w 1932 roku, której przewodniczył, mocarstwa praktycznie skreśliły niemieckie reparacje ustalone kilka lat wcześniej w planie Younga.

Świat zmieniał się jednak szybciej, niż MacDonald umiał na to odpowiedzieć. We wrześniu 1931 roku Japonia sprowokowała incydent mukdeński i zajęła Mandżurię. Rząd brytyjski nie chciał sankcji ani wojny na Dalekim Wschodzie i ograniczył się do poparcia komisji Ligi Narodów. W lutym 1932 roku w Genewie rozpoczęła się światowa konferencja rozbrojeniowa. Niemcy żądały równouprawnienia w zbrojeniach, Francja bezpieczeństwa. 30 stycznia 1933 roku kanclerzem Niemiec został Adolf Hitler. W marcu 1933 roku MacDonald przedstawił w Genewie plan, który przewidywał między innymi równą liczebność armii francuskiej i niemieckiej, i pojechał do Rzymu, gdzie Benito Mussolini zaproponował mu pakt czterech mocarstw: Wielkiej Brytanii, Francji, Włoch i Niemiec. W Polsce i Czechosłowacji przyjęto ten pomysł z oburzeniem, bo zapowiadał rewizję granic ponad głowami mniejszych państw. Pakt podpisano w lipcu 1933 roku, ale nigdy nie wszedł w życie. W październiku 1933 roku Hitler wycofał Niemcy z konferencji rozbrojeniowej i z Ligi Narodów.

W marcu 1935 roku rząd ogłosił białą księgę o obronie, podpisaną przez MacDonalda, w której przyznał, że z powodu niemieckich zbrojeń Wielka Brytania musi zwiększyć wydatki na armię. Hitler potraktował to jako pretekst i w ciągu dwóch tygodni ogłosił istnienie lotnictwa wojskowego i przywrócenie powszechnego obowiązku służby wojskowej. W kwietniu 1935 roku MacDonald pojechał na konferencję w Stresie, gdzie Wielka Brytania, Francja i Włochy potępiły łamanie traktatów przez Niemcy. Tak zwany front ze Stresy rozpadł się w ciągu kilku miesięcy, gdy Mussolini napadł na Etiopię, a sama Wielka Brytania 18 czerwca 1935 roku zawarła z Niemcami układ morski, którego negocjacje rozpoczęto jeszcze za MacDonalda.

Ostatnie lata

Zdrowie MacDonalda gwałtownie się pogarszało. Tracił pamięć, a jego przemówienia stawały się coraz bardziej mgliste i trudne do zrozumienia. 7 czerwca 1935 roku oddał urząd premiera Baldwinowi i objął honorowe stanowisko lorda przewodniczącego Rady. W wyborach w listopadzie 1935 roku przegrał w górniczym okręgu Seaham z dawnym towarzyszem partyjnym Emanuelem Shinwellem, ale w styczniu 1936 roku wrócił do Izby Gmin z okręgu szkockich uniwersytetów. W maju 1937 roku, gdy premierem został Neville Chamberlain, odszedł z rządu. Lekarze zalecili mu podróż morską. 9 listopada 1937 roku zmarł na serce na pokładzie liniowca „Reina del Pacifico”, płynąc ze swoją córką Sheilą do Ameryki Południowej. Po nabożeństwie w Opactwie Westminsterskim jego prochy złożono obok żony w rodzinnych stronach w Szkocji.

Znaczenie

MacDonald był jednym z twórców nowoczesnej brytyjskiej polityki. Zbudował Partię Pracy z grupki związkowców i socjalistów w partię zdolną do rządzenia, a jako premier pokazał, że lewica może sprawować władzę w ramach monarchii parlamentarnej. W polityce zagranicznej wierzył w rozmowy, arbitraż, Ligę Narodów i rozbrojenie. W latach dwudziestych przyniosło to sukcesy: uznanie ZSRR, plan Dawesa, zbliżenie z Niemcami Stresemanna i porozumienie morskie z Ameryką. W latach trzydziestych te same metody zawiodły wobec państw, które nie zamierzały się rozbrajać. Japonia w Mandżurii, Niemcy Hitlera i Włochy Mussoliniego wykorzystały brytyjską niechęć do zbrojeń, a Wielka Brytania zaczęła się poważnie zbroić dopiero w połowie lat trzydziestych, za późno, by dogonić Niemcy w powietrzu.

Po klęsce 1940 roku dziennikarze, którzy w książce „Guilty Men” szukali winnych nieprzygotowania kraju do wojny, umieścili MacDonalda obok Baldwina i Chamberlaina. Partia Pracy przez pół wieku pamiętała go jako zdrajcę z 1931 roku. Dopiero w 1977 roku obszerna biografia pióra historyka i polityka Davida Marquanda przywróciła mu miejsce jednego z najważniejszych przywódców brytyjskiej lewicy i polityka, który w trudnych latach próbował utrzymać pokój środkami, w które wierzyła wtedy większość jego rodaków.