Emanuel Shinwell

Emanuel „Manny” Shinwell przeżył ponad sto lat i niemal całe XX stulecie brytyjskiej polityki. Syn żydowskich imigrantów, krawiec z Glasgow i związkowiec marynarzy, w styczniu 1919 roku stał na czele strajku o 40-godzinny tydzień pracy, który skończył się bitwą na George Square, przyjazdem wojska do miasta i wyrokiem pięciu miesięcy więzienia dla niego samego. Dla rządu był wtedy jednym z „czerwonych” z Clydeside, których bano się jak zapowiedzi rewolucji. Trzy lata później wszedł do Izby Gmin, w latach trzydziestych pokonał w wyborach byłego premiera, a po drugiej wojnie światowej, jako minister wojny i minister obrony, odpowiadał za brytyjską armię w pierwszych latach zimnej wojny. Jego życie pokazuje, jak ruch robotniczy, którego władze tak się obawiały po rewolucji rosyjskiej, w Wielkiej Brytanii poszedł drogą parlamentarną, a nie rewolucyjną.

Z East Endu do Glasgow

Urodził się 18 października 1884 roku w dzielnicy Spitalfields na londyńskim East Endzie, jako najstarsze z trzynaściorga dzieci. Jego ojciec był polskim Żydem, który prowadził mały sklep odzieżowy, matka pochodziła z rodziny holenderskich Żydów. Gdy był chłopcem, rodzina przeniosła się do Glasgow. Emanuel opuścił szkołę w wieku jedenastu lat, by terminować u krawca, i pracował jako szwacz maszynowy w warsztacie odzieżowym. Wykształcenie zdobył sam, w bibliotece publicznej i w galerii Kelvingrove. Lubił sport, zwłaszcza boks, i trenował miejscową drużynę piłkarską.

Do ruchu robotniczego wszedł przez związek zawodowy krawców. W 1903 roku działał już w związku robotników przemysłu odzieżowego, a w 1906 roku został jego delegatem do Rady Związków Zawodowych w Glasgow (Glasgow Trades Council). W 1911 roku przydzielono go do organizowania marynarzy portu w Glasgow. Odegrał ważną rolę w sześciotygodniowym strajku marynarzy latem tego roku, a potem został sekretarzem miejscowego oddziału związku marynarzy. W 1912 roku stanął na czele buntu przeciw kierownictwu krajowego związku i przeprowadził oddział do konkurencyjnego Brytyjskiego Związku Marynarzy (British Seafarers’ Union). Był jego sekretarzem w Glasgow aż do połączenia związków w 1922 roku. Należał do Niezależnej Partii Pracy (Independent Labour Party), lewicowego ugrupowania socjalistycznego, które działało wtedy w ramach Partii Pracy.

Czterdzieści godzin

W czasie wielkiej wojny Clydeside stało się najbardziej radykalnym regionem Wielkiej Brytanii, a Shinwell jednym z jego przywódców. W grudniu 1918 roku bez powodzenia kandydował do parlamentu w okręgu Linlithgowshire (West Lothian). Na początku 1919 roku, jako przewodniczący rady związkowej Glasgow, stanął na czele wspólnego komitetu strajkowego, utworzonego przez radę i Komitet Robotników Clyde Williama Gallachera, który domagał się skrócenia tygodnia pracy do 40 godzin. Chodziło o to, by po demobilizacji pracy starczyło dla wszystkich, także dla wracających z wojny żołnierzy.

Z tym okresem wiąże się też najciemniejsza karta jego życiorysu. 23 stycznia 1919 roku przemawiał do kilkuset marynarzy przy biurze werbunku w porcie i protestował przeciw zatrudnianiu na brytyjskich statkach Chińczyków. Kilka godzin później biali marynarze napadli tam na czarnoskórych marynarzy z kolonii. Część historyków uważa, że jego wystąpienia, w których przedstawiał obcych marynarzy jako nieuczciwą konkurencję, przyczyniły się do tych rasistowskich zamieszek.

Strajk zaczął się 27 stycznia. 29 stycznia Shinwell z delegacją spotkał się z burmistrzem, a przed ratuszem zapowiedział, że jeśli rząd nie spełni żądań, strajkujący zatrzymają tramwaje i sparaliżują miasto. 31 stycznia, gdy przywódcy czekali w ratuszu na odpowiedź, policja zaatakowała tłum na George Square. Shinwell wymknął się z placu, ale wkrótce go aresztowano. W kwietniu 1919 roku przed Wysokim Trybunałem w Edynburgu odpowiadał z jedenastoma innymi oskarżonymi za podżeganie do zamieszek, a w jego przypadku brano pod uwagę także przemówienie w porcie. Większość oskarżonych uniewinniono, ale Shinwella skazano na pięć miesięcy więzienia, najwyższą karę w tym procesie. Odsiedział ją w więzieniu Calton w Edynburgu. Po wyjściu na wolność startował w wyborach do rady miejskiej Glasgow.

Clydesider w Westminsterze

W wyborach w listopadzie 1922 roku Shinwell zdobył mandat w Linlithgowshire. Razem z Davidem Kirkwoodem, Jamesem Maxtonem i Johnem Wheatleyem należał do grupy „Clydesiders”, posłów z Glasgow i okolic, którzy wnieśli do Izby Gmin temperament ulicznych wieców. W pierwszym rządzie Partii Pracy w 1924 roku był sekretarzem do spraw górnictwa, urzędnikiem bez miejsca w gabinecie. Stracił mandat w wyborach jesienią 1924 roku, odzyskał go w wyborach uzupełniających w 1928 roku. W drugim rządzie Ramsaya MacDonalda był sekretarzem finansowym ministerstwa wojny (1929–1930), a potem znów sekretarzem do spraw górnictwa (1930–1931). Był wtedy zwolennikiem Ramsaya MacDonalda i próbował odwieść go od utworzenia w 1931 roku koalicyjnego rządu narodowego z konserwatystami. Gdy MacDonald to zrobił, a Partia Pracy go wykluczyła, Shinwell stracił mandat w klęsce wyborczej laburzystów w tym samym roku.

Wziął odwet w 1935 roku. W okręgu Seaham w hrabstwie Durham, w zagłębiu górniczym, pokonał samego MacDonalda, wtedy członka rządu narodowego. Tak zaczęła się jego trwająca 35 lat obecność w parlamencie z jednego okręgu, później nazwanego Easington.

Przeciw ustępstwom wobec dyktatorów

W drugiej połowie lat trzydziestych Shinwell, podobnie jak Aneurin Bevan, domagał się poparcia dla rządu Republiki Hiszpańskiej w wojnie domowej i ostro krytykował politykę zagraniczną rządu Neville’a Chamberlaina. 4 kwietnia 1938 roku, kilka tygodni po zajęciu Austrii przez Niemcy, w czasie gorącej debaty w Izbie Gmin konserwatywny poseł Robert Bower krzyknął do niego, żeby „wracał do Polski”. Shinwell uznał to za obelgę antysemicką, przeszedł przez salę i uderzył Bowera w głowę. Obaj przeprosili potem Izbę. Ten incydent dobrze pokazuje atmosferę tamtych lat, w której politycy żydowskiego pochodzenia, nawet urodzeni w Londynie, słyszeli, że ich miejsce jest gdzie indziej.

Gdy w maju 1940 roku Winston Churchill tworzył rząd koalicyjny, zaproponował Shinwellowi stanowisko w ministerstwie wyżywienia. Shinwell uznał tę propozycję za obrazę i odmówił. Przez całą wojnę pozostał w ławach poselskich jako jeden z najostrzejszych krytyków sposobu prowadzenia wojny, choć samej wojny z Hitlerem nie kwestionował. Razem z konserwatystą lordem Wintertonem, równie zajadłym krytykiem rządu, tworzył duet, który złośliwi nazywali „Arszenik i stare koronki”.

Minister Attleego

Po zwycięstwie Partii Pracy w lipcu 1945 roku Clement Attlee powierzył Shinwellowi ministerstwo paliw i energii. Shinwell przeprowadził nacjonalizację górnictwa węglowego, którą ruch robotniczy postulował od dziesięcioleci, i wynegocjował z górnikami ich „kartę praw”. Wydobycie odkrywkowe w parku posiadłości Wentworth Woodhouse, które przeforsował wbrew właścicielom i części miejscowych, ci pierwsi uważali za akt walki klasowej. Jego pozycję zniszczyła jednak niezwykle sroga zima na przełomie 1946 i 1947 roku. Zapasy węgla okazały się za małe, system dostaw się załamał, elektrownie ograniczały pracę, a fabryki stawały. Shinwell, który wcześniej zapewniał, że kryzysu paliwowego nie będzie, został obwiniony o katastrofę. W październiku 1947 roku Attlee usunął go z tego stanowiska.

Shinwell przeszedł na stanowisko ministra wojny, czyli ministra odpowiedzialnego za armię lądową, już bez miejsca w gabinecie. Kierował nim do lutego 1950 roku, w okresie końca brytyjskiego mandatu w Palestynie, początku walk z komunistyczną partyzantką na Malajach i blokady Berlina. Dobrze współpracował z wojskowymi, w tym z marszałkiem Bernardem Montgomerym, i uchodził za „jastrzębia”. Dawny przywódca strajku, przeciw któremu sprowadzono do Glasgow wojsko, zarządzał teraz tym wojskiem. W lutym 1950 roku awansował na ministra obrony i wrócił do gabinetu. Wkrótce wybuchła wojna koreańska, do której Wielka Brytania wysłała wojska. Shinwell domagał się wielkiego programu zbrojeń, a jego koszty skłoniły kanclerza skarbu Hugh Gaitskella do wprowadzenia opłat w publicznej służbie zdrowia. Na znak protestu Bevan odszedł z rządu w kwietniu 1951 roku, co rozbiło Partię Pracy na długie lata. Rząd Attleego upadł w wyborach w październiku 1951 roku.

Ostatnie dekady

Lewicowy radykał z Glasgow stał się z czasem politykiem prawego skrzydła partii, choć nigdy nie przestał być nieobliczalny. Do 1955 roku zasiadał w gabinecie cieni. Gdy w 1964 roku Partia Pracy wróciła do władzy, premier Harold Wilson powierzył mu przewodnictwo klubu parlamentarnego. Shinwell zrezygnował w 1967 roku, między innymi z powodu sprzeciwu wobec starań o wejście Wielkiej Brytanii do Wspólnoty Europejskiej. W 1965 roku otrzymał Order Towarzyszy Honoru. W 1970 roku, w wieku 85 lat, odszedł z Izby Gmin i jako baron Shinwell zasiadł w Izbie Lordów, gdzie był aktywny niemal do śmierci. W 1982 roku zrzekł się członkostwa w klubie Partii Pracy na znak protestu przeciw wpływom skrajnej lewicy.

Napisał kilka tomów wspomnień: „Conflict Without Malice” (1955), „I’ve Lived Through It All” (1973) i „Lead with the Left” (1981). W wydaniu z 1973 roku po raz pierwszy pojawiło się twierdzenie, że to Churchill przekonał rząd do wysłania do Glasgow w 1919 roku żołnierzy i czołgów. Badania historyka Gordona Barclaya wykazały, że w świetle protokołów Gabinetu Wojennego twierdzenie to jest nieprawdziwe, ale weszło na trwałe do szkockiej legendy. Shinwell zmarł 8 maja 1986 roku w Londynie, w wieku 101 lat. Kilka tygodni wcześniej stał się najdłużej żyjącym parem w dziejach Izby Lordów.

Znaczenie

Shinwell należał do pokolenia, które zaczynało od strajków i wieców pod czerwonymi sztandarami, a skończyło w gabinecie ministrów. Wydarzenia z 31 stycznia 1919 roku pokazują, jak bardzo brytyjskie władze bały się wtedy rewolucji w stylu rosyjskim lub niemieckim, a jego późniejsza kariera, jak bezpodstawne okazały się te obawy w odniesieniu do większości ruchu robotniczego. Partia Pracy, do której należał, wybrała drogę wyborów i reform, a nie Kominternu. Ta sama partia w maju 1940 roku weszła do rządu Churchilla i współtworzyła brytyjski wysiłek wojenny przeciw Niemcom, a po wojnie zbudowała państwo opiekuńcze. Postać Shinwella ma też ciemne strony: jego wystąpienia w porcie w styczniu 1919 roku przypominają, że ówczesny ruch robotniczy potrafił bronić miejsc pracy białych robotników kosztem innych, a kryzys paliwowy z 1947 roku stał się przykładem pychy ministra, który nie chciał słuchać ostrzeżeń.