William Gallacher

William, a dla wszystkich „Willie” Gallacher był najbardziej znanym komunistą Szkocji i przez dziesięć lat jedynym komunistycznym posłem w brytyjskiej Izbie Gmin. W czasie wielkiej wojny stał na czele Komitetu Robotników Clyde, który rzucił wyzwanie rządowi w samym sercu przemysłu zbrojeniowego. W styczniu 1919 roku był jednym z przywódców strajku o 40-godzinny tydzień pracy w Glasgow i jednym z bohaterów bitwy na George Square, po której trafił na trzy miesiące do więzienia. Do końca życia żałował, że wtedy „prowadzili strajk, gdy powinni byli robić rewolucję”. Niedługo potem pojechał do Moskwy, poznał Lenina i został jednym z założycieli brytyjskiego komunizmu. Jego biografia pokazuje oba oblicza tego ruchu: autentyczny gniew robotników z Clydeside i bezwarunkową wierność Moskwie, także wtedy, gdy Stalin w 1939 roku zawarł pakt z Hitlerem.

Młodość w Paisley

Urodził się 25 grudnia 1881 roku w Paisley, przemysłowym mieście pod Glasgow, jako syn Irlandczyka i Szkotki. Ojciec zmarł, gdy William miał siedem lat, a matka utrzymywała rodzinę z prania. Chłopiec pracował od dziesiątego roku życia, a szkołę opuścił w wieku dwunastu lat. Był chłopcem na posyłki u kupca, potem pracował w warsztacie instalacji sanitarnych, przez pewien czas był stewardem na statkach pływających przez Atlantyk. Nadużywanie alkoholu przez ojca i starszego brata, które widział w domu, sprawiło, że jako nastolatek związał się z ruchem abstynenckim. Choć później z nim zerwał, przez całe życie nie pił.

Po krótkim epizodzie w Niezależnej Partii Pracy przeszedł do marksistowskiej Socjaldemokratycznej Federacji. Tam zetknął się z Johnem Maclean, nauczycielem i najsłynniejszym szkockim marksistą tamtych czasów, który wywarł na niego ogromny wpływ, choć później ostro się poróżnili. W 1913 roku odwiedził siostry w Chicago, potem pracował przy rusztowaniach w Belfaście, a w 1914 roku, tuż przed wybuchem wojny, zatrudnił się w zakładach samochodowych Albion w Glasgow.

Komitet Robotników Clyde

Gallacher był przeciwnikiem udziału Wielkiej Brytanii w wojnie. W 1915 roku stanął na czele Komitetu Robotników Clyde (Clyde Workers’ Committee), który skupiał mężów zaufania z zakładów zbrojeniowych i stoczni, a nie oficjalne władze związków. Komitet walczył z ustawą o amunicji, która zabraniała robotnikom opuszczać zakład bez zgody pracodawcy, i z wprowadzaniem do fabryk niewykwalifikowanej siły roboczej bez gwarancji dla wykwalifikowanych robotników. Minister amunicji David Lloyd George i przywódca Partii Pracy Arthur Henderson przyjechali w grudniu 1915 roku do Glasgow, by przekonać robotników, ale nie doszli z komitetem do porozumienia. Wiosną 1916 roku rząd uderzył w komitet. Pismo komitetu „The Worker” oskarżono na podstawie wojennej ustawy o obronie królestwa o artykuł przeciwny wojnie. Gallacher i redaktor John Muir zostali skazani, Gallacher na sześć miesięcy więzienia, Muir na rok. Innych przywódców, między innymi Davida Kirkwooda, wysiedlono z Glasgow.

Strajk 1919 roku

Po wojnie Gallacher i jego komitet obawiali się, że demobilizacja przyniesie masowe bezrobocie. Zaproponowali kampanię na rzecz skrócenia tygodnia pracy do 30 godzin. Gdy dołączyła rada związkowa Glasgow, której przewodniczył Emanuel Shinwell, żądanie złagodzono do 40 godzin. Strajk zaczął się 27 stycznia 1919 roku. 29 stycznia Gallacher i Shinwell zapowiadali przed ratuszem, że jeśli rząd nie ustąpi, zatrzymają w mieście tramwaje i wyłączą światło.

31 stycznia, gdy policja zaatakowała tłum na George Square, Gallacher wybiegł z ratusza i został pobity przez policjantów. Zatrzymany, dostał pozwolenie, by razem z posłem Neilem Macleanem przemówić do tłumu, i wezwał ludzi do przejścia na Glasgow Green. Wieczorem do miasta zaczęło przyjeżdżać wojsko wezwane przez szeryfa. Na procesie w Edynburgu w kwietniu 1919 roku Gallacher, który sam przesłuchiwał część świadków, został uznany za winnego i skazany na trzy miesiące więzienia.

W wydanej w 1936 roku książce „Revolt on the Clyde” Gallacher pisał, że gdyby strajkiem kierowało doświadczone kierownictwo rewolucyjne, zamiast iść na Glasgow Green, tłum poszedłby do koszar Maryhill, przekonał żołnierzy do przyłączenia się, a Glasgow znalazłoby się w rękach robotników. Te słowa stały się podstawą legendy o szkockich żołnierzach zamkniętych w koszarach, bo władze obawiały się ich buntu. Historycy nie znaleźli na to dowodów, a większość z nich uważa, że w styczniu 1919 roku w Glasgow nie było sytuacji rewolucyjnej.

Z Leninem w Moskwie

W 1920 roku Gallacher był przeciwnikiem udziału komunistów w wyborach parlamentarnych i wstępowania do Partii Pracy. Jego list w tej sprawie Lenin zacytował i skrytykował w broszurze „Dziecięca choroba „lewicowości” w komunizmie”. Latem tego roku Gallacher pojechał do Rosji Radzieckiej na II Kongres Międzynarodówki Komunistycznej. Rozmowy z Leninem przekonały go. Według jego wspomnień Lenin zapytał go wprost, czy przyznaje, że nie miał racji w sprawie parlamentu i Partii Pracy, a Gallacher się zgodził. Po powrocie wprowadził swoich zwolenników ze Szkocji do Komunistycznej Partii Wielkiej Brytanii, założonej latem 1920 roku. Ostateczne zjednoczenie nastąpiło na zjeździe w Leeds w styczniu 1921 roku. Odtąd Gallacher był jednym z przywódców partii i członkiem jej władz.

Komunista w kraju parlamentaryzmu

W latach dwudziestych Gallacher wielokrotnie bez powodzenia startował w wyborach. W 1922 roku kandydował w Dundee, w okręgu, w którym przegrał wtedy Winston Churchill, w następnym roku znów w Dundee, potem w West Fife i w Shipley. Jesienią 1925 roku, w czasie narastającego konfliktu w górnictwie, rząd konserwatywny kazał aresztować dwunastu przywódców partii komunistycznej. Oskarżono ich na podstawie ustawy z 1797 roku o podżeganie do buntu w siłach zbrojnych. Gallacher, jako jeden z pięciu wcześniej karanych, dostał najwyższy wyrok, dwanaście miesięcy więzienia. Był to okres, gdy brytyjskie władze, przestraszone listem przypisywanym Grigorijowi Zinowjewowi i przygotowaniami do strajku generalnego, widziały w komunistach agentów Moskwy.

Sukces przyszedł w 1935 roku. W górniczym okręgu West Fife w hrabstwie Fife Gallacher pokonał niewielką liczbą głosów Williama Adamsona, byłego przywódcę Partii Pracy i ministra do spraw Szkocji. Był jedynym komunistą w Izbie Gmin. Wykorzystywał to miejsce, by mówić o biedzie górniczych rodzin i o zagrożeniu faszyzmem. Wzywał do pomocy wojskowej dla Republiki Hiszpańskiej w wojnie domowej i odwiedził walczących w niej brytyjskich ochotników z Brygad Międzynarodowych. Ostro atakował politykę ustępstw wobec Niemiec, a jesienią 1938 roku należał do przeciwników układu monachijskiego.

Pakt, wojna i zwrot

Wierność Moskwie wystawiła go na ciężką próbę w 1939 roku. Gdy we wrześniu Wielka Brytania przystąpiła do wojny z Niemcami, sekretarz generalny partii Harry Pollitt poparł wojnę jako walkę z faszyzmem. Po pakcie Ribbentrop–Mołotow Komintern ogłosił jednak, że to wojna imperialistyczna, w której robotnicy nie powinni popierać żadnej ze stron. Na posiedzeniu Komitetu Centralnego na początku października 1939 roku Gallacher ostro sprzeciwiał się nowej linii, której rzecznikiem był Rajani Palme Dutt, ale w przeciwieństwie do Pollitta i redaktora „Daily Workera” J.R. Campbella, odsuniętych od kierowania partią, podporządkował się decyzji. Do czerwca 1941 roku, jako jedyny poseł partii, musiał w Izbie Gmin bronić stanowiska, że wojna z Hitlerem nie jest sprawą robotników. Gdy Niemcy napadły na Związek Radziecki, partia z dnia na dzień zmieniła zdanie i poparła wojnę. Gallacher wraz z nią.

W wyborach w 1945 roku obronił mandat w West Fife, a do Izby Gmin wszedł drugi komunista, Phil Piratin z Londynu. Był to szczyt powojennych wpływów komunistów w Wielkiej Brytanii. Wraz z początkiem zimnej wojny ich poparcie topniało. W wyborach w 1950 roku Gallacher zajął w swoim okręgu trzecie miejsce i stracił mandat. Obaj komunistyczni posłowie odeszli z parlamentu i partia nigdy już do niego nie wróciła.

Ostatnie lata

Gallacher pozostał wierny ZSRR do końca. Po śmierci Stalina w marcu 1953 roku napisał w partyjnym miesięczniku wspomnienie, w którym zapewniał, że życie dyktatora zakończyło się wraz z ukończeniem jego dzieła, a partia i naród radziecki pójdą naprzód pod jego mądrym przewodnictwem. W latach 1956–1963 był przewodniczącym Komunistycznej Partii Wielkiej Brytanii. Partia poparła wtedy stłumienie przez wojska radzieckie powstania węgierskiego, co kosztowało ją utratę tysięcy członków. Napisał kilka książek, w tym „Revolt on the Clyde” (1936), „The Chosen Few” (1940), „The Rolling of the Thunder” (1947) i wydane pośmiertnie „Last Memoirs” (1966). Zmarł 12 sierpnia 1965 roku w rodzinnym Paisley, w wieku 83 lat.

Znaczenie

Gallacher był jedną z najbarwniejszych postaci „czerwonego Clydeside” i jednym z nielicznych brytyjskich komunistów, których szanowali także przeciwnicy. Jego droga ilustruje jednak, dlaczego komunizm nie zdobył w Wielkiej Brytanii masowego poparcia. Robotnicy z Clydeside, którzy w 1919 roku szli za nim na George Square, w wyborach głosowali w ogromnej większości na Partię Pracy, a nie na komunistów. Partia, której służył, ściśle podporządkowana Kominternowi, zmieniała zdanie na rozkaz z Moskwy, czego najjaskrawszym przykładem był okres od września 1939 do czerwca 1941 roku. Legenda, którą sam pomógł stworzyć, o niespełnionej rewolucji w Glasgow i o żołnierzach zamkniętych w koszarach Maryhill, przetrwała znacznie dłużej niż jego partia.