Jeorjos Chadzianestis

Jeorjos Chadzianestis (w innej transkrypcji Georgios Hadzianestis) był ostatnim naczelnym dowódcą greckiej armii Azji Mniejszej. Objął ją w maju 1922 roku, gdy front od roku tkwił w głębi Anatolii, a w sierpniu tego roku turecka Wielka Ofensywa Mustafy Kemala rozbiła ją w ciągu kilku dni. Klęska zakończyła grecki sen o „Wielkiej Idei”, odebrała Grecji Smyrnę i zmusiła ponad milion anatolijskich Greków do ucieczki. Chadzianestis, ekscentryczny i surowy oficer, przez wielu współczesnych uważany za niezrównoważonego, stał się kozłem ofiarnym tej katastrofy: jako jedyny wojskowy został skazany na śmierć w procesie sześciu i rozstrzelany razem z pięcioma politykami. W 2010 roku grecki sąd uchylił ten wyrok.

Oficer artylerii

Urodził się w Atenach w grudniu 1863 roku; źródła podają dzień 3 grudnia, nie wyjaśniając, czy według kalendarza juliańskiego, który obowiązywał wtedy w Grecji. Pochodził z zamożnej i wpływowej rodziny: ojciec, Nikolaos, był prefektem Attyki i Beocji, a matka, Maria, córką pisarza Jakowosa Pitsiposa. W 1884 roku ukończył ateńską szkołę kadetów (Szkołę Ewelpidów) jako podporucznik artylerii, a potem uzupełniał wykształcenie wojskowe w Niemczech, jak wielu oficerów związanych z dworem. Pracował w wojskowej służbie geograficznej.

W wojnie grecko-tureckiej 1897 roku był oficerem sztabowym, a potem dowódcą baterii artylerii górskiej. Klęska w Tesalii zapoczątkowała reformy, w których awansował do korpusu oficerów sztabu. Gdy w 1909 roku Liga Wojskowa przeprowadziła przewrót w Gudi, wymierzony między innymi we wpływy dworu w armii, Chadzianestis, związany z rodziną królewską, odszedł ze służby.

Wojny bałkańskie i schizma

Wrócił w 1912 roku jako major rezerwy. W pierwszej wojnie bałkańskiej był szefem sztabu 6, a potem 5 Dywizji w armii następcy tronu Konstantyna, w drugiej wojnie bałkańskiej znów w 6 Dywizji. Awansował na pułkownika, a w sierpniu 1914 roku został komendantem szkoły kadetów.

W 1915 roku objął dowództwo 5 Dywizji w Dramie, we wschodniej Macedonii. Jego dyscyplina była tak bezwzględna, że na początku 1916 roku żołnierze się zbuntowali, i musiano go przenieść do 15 Dywizji. Tymczasem kraj dzieliła schizma narodowa: spór króla, który chciał utrzymać neutralność, z premierem Elefteriosem Wenizelosem, który chciał wojny u boku Ententy. Chadzianestis był zdeklarowanym rojalistą. Gdy w czerwcu 1917 roku Konstantyn musiał opuścić kraj, a Wenizelos przejął władzę, usunięto go z armii. Lata 1917–1920 spędził za granicą, głównie w Szwajcarii, gdzie przebywał wygnany król.

Ostatni dowódca w Anatolii

Po wyborach w listopadzie 1920 roku, przegranych przez Wenizelosa, i powrocie Konstantyna Chadzianestis wrócił do służby. W tym czasie Grecja walczyła już w Anatolii z tureckim ruchem narodowym: od maja 1919 roku jej wojska stały wokół Smyrny, a w 1921 roku armia generała Anastasiosa Papulasa doszła aż nad rzekę Sakarya pod Ankarą i musiała się cofnąć. W kwietniu 1922 roku Chadzianestis otrzymał dowództwo armii Tracji, a w maju, po dymisji Papulasa, rząd Petrosa Protopapadakisa mianował go naczelnym dowódcą armii Azji Mniejszej. Papulas wskazał go jako jednego z dwóch kandydatów, ale wybór budził zdziwienie: Chadzianestis od lat nie dowodził w polu, a w armii miał opinię dziwaka. Brytyjski premier David Lloyd George określił go później jako „przypadek psychiatryczny”.

Na początku czerwca 1922 roku objął dowództwo w Smyrnie, w kwaterze głównej oddalonej o kilkaset kilometrów od frontu, i tam przeważnie pozostawał. Rząd w Atenach szukał wyjścia z wojny, której nie umiał ani wygrać, ani zakończyć. Latem powstał plan, by zamiast rozstrzygać ją w Anatolii, zagrozić Konstantynopolowi, i Chadzianestis gorliwie go poparł. Z frontu anatolijskiego przerzucono do Tracji Wschodniej kilkanaście batalionów piechoty i kilka baterii artylerii. Pod koniec lipca 1922 roku mocarstwa sprzymierzone, które okupowały Konstantynopol, zagroziły użyciem siły, i plan upadł. Osłabiona armia w Anatolii pozostała na rozciągniętej linii, bez rezerw.

26 sierpnia 1922 roku Kemal uderzył pod Afyonem. Front pękł w ciągu dwóch dni, a 30 sierpnia w bitwie pod Dumlupınarem główne siły greckie zostały otoczone i rozbite. Według relacji, na które powołują się historycy, w chwili natarcia Chadzianestis był na okręcie płynącym ze Smyrny i odwołano go drogą radiową. Dowodzenie rozpadło się; generał Nikolaos Trikupis, otoczony z resztką swoich wojsk, dostał się 2 września do niewoli i dopiero tam usłyszał, że został mianowany następcą Chadzianestisa. Na początku września Chadzianestisa formalnie zastąpił generał Jeorjos Polimenakos, ale armia była już w bezładnym odwrocie ku wybrzeżu. 9 września Turcy weszli do Smyrny, która wkrótce spłonęła.

O Chadzianestisie krąży anegdota, powtarzana przez wielu autorów, że w tamtych dniach wierzył, iż ma nogi ze szkła, i bał się wstać z łóżka, by ich nie rozbić. Trudno ją zweryfikować; mówi jednak wiele o tym, jak widzieli go współcześni.

Proces sześciu

Pod koniec września 1922 roku zbuntowane wojsko z wysp Egejskich, pod wodzą pułkowników Nikolaosa Plastirasa i Stilianosa Gonatasa, zmusiło Konstantyna do abdykacji. Rewolucyjny komitet szukał winnych klęski. W październiku aresztowano czołowych polityków rojalistycznych i Chadzianestisa. Nadzwyczajny sąd wojskowy, który zebrał się 13 listopada 1922 roku, oskarżył ośmiu ludzi o zdradę stanu: byłych premierów Dimitriosa Gunarisa, Petrosa Protopapadakisa i Nikolaosa Stratosa, ministrów Jeorjosa Baltadzisa, Nikolaosa Teotokisa, Michaila Gudasa i Ksenofonta Stratigosa oraz Chadzianestisa, jedynego dowódcę. Zarzut dotyczył w gruncie rzeczy błędów politycznych i wojskowych, nie zdrady. Chadzianestis bronił się, twierdząc, że niesprawiedliwie obarcza się go winą za losy wojny, którą prowadzili wszyscy jego poprzednicy.

28 listopada 1922 roku (15 listopada według kalendarza juliańskiego, którego Grecja używała do 1923 roku) sąd skazał sześciu oskarżonych na śmierć. Wyrok wykonano kilka godzin później na polu w Gudi pod Atenami. Chadzianestis, jak relacjonowano, sam zerwał sobie epolety, odmówił opaski na oczy i przed salwą powiedział, że wstydzi się tylko tego, iż dowodził armią uciekinierów. Egzekucja wywołała oburzenie w Europie; Wielka Brytania odwołała swojego posła z Aten.

Pamięć i rehabilitacja

Proces sześciu stał się jedną z najgłębszych ran greckiej polityki. Dla rojalistów był mordem sądowym, dla wenizelistów zasłużoną karą za zniszczenie dzieła Wenizelosa. Historycy na ogół widzą w nim akt zemsty politycznej: odpowiedzialność za katastrofę rozkładała się na wiele rządów, w tym rząd Wenizelosa, który w 1919 roku wysłał wojsko do Smyrny. Wobec Chadzianestisa ocena jest surowsza niż wobec polityków, bo jako dowódca rzeczywiście osłabił front w przededniu ofensywy i nie panował nad armią w chwili kryzysu. Mimo to w 2010 roku Sąd Najwyższy Grecji, na wniosek potomków Protopapadakisa, uchylił wyroki wobec wszystkich skazanych.

Klęska, za którą zapłacił życiem, miała skutki daleko wykraczające poza Grecję. Zwycięska Turcja wymusiła w Lozannie w 1923 roku rewizję narzuconego jej pokoju z Sèvres, pierwszą udaną rewizję systemu wersalskiego. W samej Grecji katastrofa przyniosła republikę, a potem lata przewrotów, aż do restauracji monarchii w 1935 roku i dyktatury Joanisa Metaksasa, z którą kraj wszedł w drugą wojnę światową.