Konstantyn I Grecki

Konstantyn I był królem Grecji dwukrotnie, w latach 1913–1917 i 1920–1922, a jego życie streszcza cały dramat nowożytnej Grecji na przełomie wieków: od upokarzającej klęski z Turcją w 1897 roku, przez triumfy wojen bałkańskich, po katastrofę w Azji Mniejszej w 1922 roku. Był wychowanym w Niemczech żołnierzem, szwagrem cesarza Wilhelma II, i w czasie wielkiej wojny upierał się przy neutralności, co doprowadziło do otwartego konfliktu z premierem Elefteriosem Wenizelosem. Ten spór, nazywany przez Greków schizmą narodową, podzielił kraj na dwa wrogie obozy na ćwierć wieku. Po powrocie na tron w 1920 roku Konstantyn objął wojnę z Turcją, którą zaczął jego przeciwnik, i przegrał ją. Klęska, utrata Smyrny i exodus ponad miliona Greków z Anatolii były zarazem narodzinami nowej Turcji Mustafy Kemala, jednego z państw, które w 1939 roku miały do wojny podejść na własnych warunkach.

Następca tronu

Urodził się 2 sierpnia 1868 roku (21 lipca według kalendarza juliańskiego, obowiązującego wtedy w Grecji) w Atenach, jako najstarszy syn króla Jerzego I, duńskiego księcia z dynastii Glücksburgów, i Olgi Konstantinowny, wielkiej księżnej rosyjskiej. Był pierwszym następcą tronu urodzonym w Grecji, a jego imię wielu Greków odczytywało jako zapowiedź: Konstantynem nazywał się założyciel Konstantynopola i ostatni cesarz bizantyński, a odzyskanie dawnej stolicy było marzeniem greckiego nacjonalizmu, tak zwanej Wielkiej Idei. Nosił tytuł księcia Sparty.

Po nauce w ateńskiej szkole wojskowej wyjechał do Niemiec. Służył w pruskiej gwardii w Berlinie, studiował też nauki polityczne w Heidelbergu i Lipsku. Niemiecki dryl i niemiecka myśl wojskowa ukształtowały go na całe życie. 27 października 1889 roku poślubił w Atenach Zofię, córkę cesarza Fryderyka III i siostrę Wilhelma II. Mieli sześcioro dzieci, wśród nich trzech przyszłych królów Grecji: Jerzego II, Aleksandra i Pawła. W 1896 roku książę kierował komitetem organizacyjnym pierwszych nowożytnych igrzysk olimpijskich w Atenach, co przysporzyło mu popularności.

Klęska 1897 roku i przewrót w Gudi

Rok później popularność ta prysła. W wojnie grecko-tureckiej 1897 roku, wywołanej kryzysem na Krecie, Konstantyn dowodził armią w Tesalii. W ciągu około miesiąca armia osmańska odrzuciła Greków, a pokój kosztował Grecję korekty granicy i odszkodowanie, którego spłatę nadzorowała międzynarodowa komisja finansowa. Opinia publiczna obarczyła winą następcę tronu i jego braci. Choć wkrótce przywrócono mu dowództwo, oficerowie niechętni dworowi nie zapomnieli mu klęski.

W sierpniu 1909 roku Liga Wojskowa przeprowadziła tak zwany przewrót w Gudi, a jednym z jej żądań było usunięcie książąt z armii. Konstantyn musiał zrezygnować z funkcji wojskowych. Paradoksalnie przywrócił go dopiero Wenizelos, sprowadzony przez Ligę z Krety polityk, który w 1910 roku został premierem. W 1911 roku mianował księcia generalnym inspektorem armii. Obaj przez kilka lat współpracowali przy reformie wojska, przygotowywanej z pomocą francuskiej i brytyjskiej misji, w czasie gdy Bałkany zmierzały ku wojnie.

Wojny bałkańskie

W pierwszej wojnie bałkańskiej w październiku 1912 roku Konstantyn dowodził armią Tesalii. Po zwycięstwie pod Sarantaporo chciał iść na zachód, ku Monastyrowi, lecz Wenizelos naciskał, by uprzedzić Bułgarów w wyścigu do Salonik, i w ostrym telegramie niemal mu to nakazał. Armia ruszyła na wschód, pobiła Turków pod Jenidże (Janitsą), a 8 listopada 1912 roku (26 października według kalendarza juliańskiego, w dniu świętego Demetriusza, patrona miasta) turecki garnizon Salonik skapitulował przed Grekami, kilka godzin przed nadejściem Bułgarów. Zimą Konstantyn przejął front w Epirze; w marcu 1913 roku, po przełamaniu umocnień Bizani, zdobył Janinę.

18 marca 1913 roku jego ojciec został zastrzelony podczas spaceru w Salonikach przez zamachowca Aleksandrosa Schinasa. Konstantyn został królem w chwili największej chwały. Latem 1913 roku w drugiej wojnie bałkańskiej pokonał dawnego sojusznika, Bułgarię, pod Kilkis i Lachanas, a jego armia doszła do wąwozu Kresny. Pokój w Bukareszcie dał Grecji południową Macedonię z Kawalą, Epir i Kretę; obszar państwa niemal się podwoił. Grecy nazywali króla „pogromcą Bułgarów”, a Wenizelos sam wystąpił o nadanie mu buławy marszałkowskiej.

Wtedy też pojawił się pierwszy zgrzyt w stosunkach z Ententą. We wrześniu 1913 roku Wilhelm II mianował szwagra feldmarszałkiem armii niemieckiej, a Konstantyn w przemówieniu w Berlinie przypisał greckie zwycięstwa niemieckiej szkole wojskowej. We Francji, której misja szkoliła grecką armię, wywołało to oburzenie.

Neutralność i schizma narodowa

Gdy w 1914 roku wybuchła wielka wojna, Konstantyn odrzucił prośbę cesarza, by Grecja stanęła po stronie państw centralnych, ale nie chciał też iść z Ententą. Uważał, że Grecja jest słaba, a jej flota i porty wydane na łaskę brytyjskiej marynarki, a armię niemiecką miał za niepokonaną. Wenizelos był przekonany o zwycięstwie Ententy i liczył na nagrodę w Azji Mniejszej. W marcu 1915 roku król i sztab, w którym ton nadawał pułkownik Joanis Metaksas, odrzucili udział Grecji w wyprawie na Dardanele, i Wenizelos podał się do dymisji. Wiosną 1915 roku król ciężko zachorował na zapalenie opłucnej i był bliski śmierci, co tylko zaostrzyło kryzys.

Wenizelos wygrał czerwcowe wybory, ale jesienią, gdy Bułgaria mobilizowała się przeciw Serbii, pozwolił Brytyjczykom i Francuzom wylądować w Salonikach, by stamtąd wesprzeć Serbów. Król uznał to za pogwałcenie neutralności i w październiku 1915 roku ponownie go zdymisjonował; wenizeliści zbojkotowali grudniowe wybory. Na północy powstał front salonicki, a Grecja stała się terenem cudzej wojny. W maju 1916 roku rząd królewski oddał bez walki Bułgarom i Niemcom fort Rupel, a we wrześniu cały IV korpus w Kawali poddał się Niemcom i został internowany w Görlitz. Dla zwolenników Ententy był to dowód zdrady.

W sierpniu 1916 roku wenizelistowscy oficerowie przejęli władzę w Salonikach, a wkrótce Wenizelos stanął tam na czele rządu tymczasowego, który wypowiedział wojnę Bułgarii i Niemcom. Grecja miała odtąd dwa rządy. 1 grudnia 1916 roku do Aten wkroczyli marynarze francuscy i brytyjscy, by wymusić wydanie broni, i doszło do walk z wojskiem i rojalistyczną milicją. Po ich wycofaniu w Atenach rozpętano przemoc wobec wenizelistów, a Ententa odpowiedziała blokadą morską królewskiej Grecji, która przyniosła głód.

W czerwcu 1917 roku francuski wysoki komisarz Célestin Jonnart zażądał w imieniu mocarstw ustąpienia króla. Konstantyn wyjechał z kraju w połowie czerwca, najpierw przez Włochy do Szwajcarii, ale nie podpisał formalnej abdykacji. Tron przekazał drugiemu synowi, Aleksandrowi, bo Ententa nie zgodziła się na następcę tronu Jerzego, wychowanego, jak ojciec, w Niemczech. Wenizelos wrócił do Aten, a pod koniec czerwca 1917 roku Grecja przystąpiła do wojny po stronie Ententy. Zwolennicy króla zostali usunięci z armii i administracji, część zesłano.

Powrót

Wygnanie w Szwajcarii trwało ponad trzy lata. W tym czasie Wenizelos zebrał owoce zwycięstwa: w maju 1919 roku, za zgodą mocarstw obradujących w Paryżu, wojska greckie wylądowały w Smyrnie, a traktat z Sèvres z sierpnia 1920 roku przyznał Grecji Trację Wschodnią i administrację Smyrny. Wtedy przypadek zmienił bieg historii. W październiku 1920 roku młodego króla Aleksandra ugryzła w pałacowym ogrodzie w Tatoi oswojona małpa; 25 października zmarł na zakażenie krwi.

W wyborach 14 listopada 1920 roku zmęczeni wojną wyborcy odsunęli Wenizelosa od władzy, a on sam stracił mandat. Rząd zjednoczonej opozycji rojalistycznej zorganizował w grudniu plebiscyt, w którym, według oficjalnych wyników, około 99 procent głosujących opowiedziało się za powrotem Konstantyna. 19 grudnia 1920 roku król wrócił do Aten witany przez tłumy. Mocarstwa przyjęły to chłodno: Francja i Wielka Brytania jeszcze przed plebiscytem zapowiedziały, że restauracja „zdrajcy” z czasu wojny zakończy ich pomoc finansową, i nie uznały króla. Francja, a za nią Włochy, zaczęły dogadywać się z rządem Kemala w Ankarze. Grecja szła na wojnę w Anatolii osamotniona, a jedynym jej poważnym orędownikiem pozostał brytyjski premier David Lloyd George.

Wojna w Anatolii

Nowe władze usunęły wenizelistowskich dowódców i oddały armię Azji Mniejszej generałowi Anastasiosowi Papulasowi. Rząd Dimitriosa Gunarisa uznał, że jedyną drogą do trwałego pokoju jest rozbicie sił Kemala. Pierwsze natarcia, na początku 1921 roku, załamały się pod İnönü. W czerwcu 1921 roku Konstantyn popłynął do Smyrny, by objąć, przynajmniej formalnie, naczelne dowództwo i podnieść ducha wojska; był pierwszym chrześcijańskim królem w Anatolii od czasów krucjat, jak lubiła podkreślać ówczesna prasa. W lipcu armia pobiła Turków w bitwie pod Kütahyą i Eskişehirem, a Turcy cofnęli się za rzekę Sakarya. Pod koniec lipca na naradzie wojennej w Kütahyi z udziałem króla, Gunarisa i Papulasa postanowiono iść dalej, na Ankarę.

Był to błąd, który przesądził o losie wojny grecko-tureckiej. Wycieńczona marszem przez słone stepy armia przez trzy tygodnie atakowała w bitwie nad rzeką Sakarya (sierpień–wrzesień 1921), aż w połowie września dowództwo nakazało odwrót na linię Eskişehir–Afyon. Król, schorowany, wrócił do Grecji. Front zastygł na rok, Grecja nie miała pieniędzy ani sojuszników, a w sierpniu 1922 roku Kemal przeszedł do ofensywy. Następca Papulasa, Jeorjos Chadzianestis, nie zdołał jej odeprzeć; front pękł pod Dumlupınarem, a 9 września Turcy weszli do Smyrny, która kilka dni później spłonęła.

Druga abdykacja i śmierć

Pod koniec września 1922 roku oddziały wycofane na wyspy Chios i Lesbos zbuntowały się. Komitet rewolucyjny pułkowników Nikolaosa Plastirasa i Stilianosa Gonatasa zażądał ustąpienia króla i rządu. 27 września 1922 roku Konstantyn abdykował, tym razem formalnie, na rzecz najstarszego syna, Jerzego II, i wkrótce wyjechał do Włoch. Rewolucjoniści postawili przed sądem polityków i dowódców obwinianych o klęskę; w procesie sześciu skazano na śmierć i rozstrzelano 28 listopada 1922 roku trzech byłych premierów, w tym Gunarisa, dwóch ministrów i generała Chadzianestisa. Brat króla, książę Andrzej, ojciec późniejszego brytyjskiego księcia Filipa, uniknął egzekucji tylko dzięki brytyjskiej interwencji.

Konstantyn zmarł na atak serca 11 stycznia 1923 roku w Palermo, nie doczekawszy traktatu w Lozannie, który w lipcu 1923 roku zatwierdził zwycięstwo Turcji, i wymiany ludności, która zakończyła blisko trzy tysiące lat greckiej obecności w Azji Mniejszej. Pochowano go w Neapolu; dopiero w 1936 roku, po restauracji monarchii, jego szczątki sprowadzono do królewskiej nekropolii w Tatoi pod Atenami.

Dziedzictwo

Ocena Konstantyna do dziś dzieli Greków tak, jak dzieliła ich za jego życia. Dla rojalistów był zwycięskim wodzem wojen bałkańskich, który słusznie chciał oszczędzić krajowi udziału w cudzej wojnie i którego obalili cudzoziemcy. Dla wenizelistów był germanofilem, który dla dynastycznych sympatii poświęcił interes narodowy, a potem zmarnował zdobycze Wenizelosa. Historycy zwracają uwagę, że jego neutralność wynikała raczej z oceny sił niż z sympatii do Niemiec, a za katastrofę 1922 roku odpowiadali wszyscy, którzy wysłali armię w głąb Anatolii, i Wenizelos, i jego następcy.

Najtrwalszym skutkiem jego panowania była schizma narodowa. Podział na wenizelistów i rojalistów przetrwał go o kilkanaście lat: obie strony na zmianę czyściły armię z oficerów przeciwnika, Grecja przeszła serię przewrotów i proklamowała w 1924 roku republikę, a w 1935 roku przywróciła monarchię Jerzego II. W 1936 roku król powierzył władzę Metaksasowi, dawnemu szefowi sztabu Konstantyna, który rządził jako dyktator. To ten reżim, wyrosły z obozu rojalistów, odpowiedział w październiku 1940 roku „nie” na ultimatum Mussoliniego i wciągnął Grecję do drugiej wojny światowej. Po drugiej stronie Morza Egejskiego klęska Konstantyna przyczyniła się do zwycięstwa Kemala, który zbudował na niej świecką republikę turecką, a ta w 1939 roku potrafiła utrzymać neutralność.