Anastasios Papulas

Anastasios Papulas był generałem, który poprowadził armię grecką najdalej w głąb Anatolii. Jako naczelny dowódca armii Azji Mniejszej od listopada 1920 do maja 1922 roku kierował wszystkimi wielkimi bitwami wojny grecko-tureckiej z wyjątkiem ostatniej: dwiema nieudanymi ofensywami pod İnönü, zwycięstwem pod Kütahyą i Eskişehirem i marszem na Ankarę, który zatrzymał się nad rzeką Sakarya. Odszedł na kilka miesięcy przed turecką kontrofensywą, która zakończyła się katastrofą. Rojalista, który dowództwo zawdzięczał powrotowi króla Konstantyna I, po klęsce przeszedł do obozu dawnych przeciwników, a w 1935 roku jako przywódca nieudanego zamachu wenizelistów został skazany i rozstrzelany. Jego losy są zwierciadłem greckiej „schizmy narodowej”, która przez ćwierć wieku dzieliła armię na dwa obozy.

Młodość i służba przed wielką wojną

Urodził się 13 stycznia 1857 roku (1 stycznia według kalendarza juliańskiego) w Missolonghi, mieście-symbolu greckiej walki o niepodległość. Według greckich biografii jego ojciec, Spiridon, walczył w powstaniu 1821 roku, a potem został zamożnym armatorem. Papulas nie był absolwentem ateńskiej szkoły kadetów: w 1878 roku wstąpił do armii jako ochotnik i stopnie oficerskie zdobywał w służbie liniowej.

W wojnie grecko-tureckiej 1897 roku dowodził jako kapitan kompanią w Tesalii. Na początku XX wieku był zaangażowany w tak zwaną walkę o Macedonię, gdy greckie oddziały ochotnicze rywalizowały z bułgarskimi komitadżi o wpływy w osmańskiej Macedonii, a w 1905 roku kierował policją w Atenach i Pireusie. W wojnach bałkańskich w latach 1912–1913 był pułkownikiem i dowodził 10 pułkiem piechoty w armii prowadzonej przez ówczesnego następcę tronu, Konstantyna. Po wojnach otrzymywał dowództwa dywizji i korpusu.

Gdy w latach 1915–1917 król Konstantyn i premier Elefterios Wenizelos starli się o udział Grecji w wielkiej wojnie, Papulas stanął po stronie króla. Po wymuszonym przez Ententę wyjeździe Konstantyna w czerwcu 1917 roku nowa władza wenizelistów usunęła go z armii, jak setki innych oficerów rojalistów.

Naczelny dowódca w Anatolii

Szansa przyszła po listopadowych wyborach 1920 roku, które odsunęły Wenizelosa od władzy, i po powrocie Konstantyna na tron. Nowy rząd zastąpił wenizelistowskiego dowódcę armii Azji Mniejszej, generała Leonidasa Paraskewopulosa, Papulasem, mianowanym w listopadzie 1920 roku. Armia, od maja 1919 roku stacjonująca wokół Smyrny, przeszła czystkę: wenizelistowskich oficerów usuwano i zastępowano rojalistami, często od lat oderwanymi od służby. Grecja traciła przy tym poparcie mocarstw, które nie uznawały Konstantyna, a turecki ruch narodowy Mustafy Kemala rósł w siłę.

Rząd, a od kwietnia 1921 roku premier Dimitrios Gunaris, uznał, że pokój można wymusić tylko rozbijając armię Kemala. Na przełomie 1920 i 1921 roku Papulas wysłał wojska w kierunku Eskişehiru, lecz w styczniu 1921 roku Turcy İsmeta zatrzymali je pod İnönü. W marcu nowa, większa ofensywa ponownie załamała się pod İnönü, choć na południu Grecy na krótko zajęli Afyon. Dopiero trzecia próba, w lipcu 1921 roku, starannie przygotowana i oparta na manewrze oskrzydlającym, przyniosła sukces: w bitwie pod Kütahyą i Eskişehirem armia grecka zdobyła oba miasta i ważną linię kolejową, a Kemal cofnął swoje wojska aż za rzekę Sakarya.

Pod koniec lipca na naradzie wojennej w Kütahyi z udziałem króla i Gunarisa zapadła decyzja o marszu na Ankarę. Według greckich źródeł Papulas miał wątpliwości, ale opowiedział się za natarciem. W sierpniu jego armia przeszła przez bezwodne słone stepy, z coraz dłuższymi liniami zaopatrzenia, i 23 sierpnia natarła na tureckie pozycje nad Sakaryą. Bitwa nad rzeką Sakarya trwała trzy tygodnie; Grecy zdobyli część wzgórz, w tym górę Çal, i doszli na kilkadziesiąt kilometrów od Ankary, ale nie przełamali obrony, którą kierowali Kemal i szef jego sztabu Fevzi Çakmak. W połowie września Papulas wycofał armię na linię Eskişehir–Afyon, w porządku, choć niszcząc po drodze wsie i mosty.

Rok wyczekiwania i odejście

Front zamarł. Armia grecka trzymała setki kilometrów frontu w głębi Anatolii, z dala od morza, a kraj nie miał pieniędzy na dalszą wojnę ani sojuszników, którzy pomogliby ją zakończyć. Mocarstwa proponowały rozejm i ewakuację Azji Mniejszej, Kemal żądał bezwarunkowego wycofania. Zimą morale wojska, zmęczonego latami wojny, gwałtownie spadało. Papulas, jak podają historycy, ostrzegał rząd przed stanem armii i coraz ostrzej różnił się z nim w ocenie, jak dalej prowadzić wojnę. Wiosną 1922 roku, w sporze z rządem o dalsze prowadzenie wojny, poprosił o dymisję i w maju 1922 roku odszedł. Jako następców wskazał generała Wiktora Dusmanisa lub Jeorjosa Chadzianestisa; rząd Petrosa Protopapadakisa wybrał drugiego. Trzy miesiące później, w sierpniu 1922 roku, turecka Wielka Ofensywa rozbiła front, a we wrześniu Turcy weszli do Smyrny.

Przemiana i śmierć

Po klęsce i wymuszonej przez zbuntowane wojsko abdykacji Konstantyna rewolucyjny rząd postawił przed sądem polityków i dowódców obwinianych o katastrofę. Papulas, choć sam przez półtora roku dowodził armią, nie znalazł się na ławie oskarżonych. Według greckich źródeł zeznawał jako świadek oskarżenia przeciw Chadzianestisowi, przerzucając wiele odpowiedzialności na następcę, i nie bez ryzyka, że sam zostanie oskarżony. Chadzianestis i pięciu polityków zostali rozstrzelani 28 listopada 1922 roku.

W następnych latach Papulas przeszedł do obozu wenizelistów i republikanów, swoich dawnych wrogów. Grecja w 1924 roku stała się republiką, ale w latach trzydziestych, za rządów Partii Ludowej, rosły szanse na powrót monarchii. W marcu 1935 roku wenizeliści podjęli próbę zamachu stanu w obronie republiki; Papulas był jednym z przywódców spiskowej organizacji wojskowej, która go przygotowała. Zamach upadł po kilku dniach. Rząd zdecydował się na pokazowe wyroki: 24 kwietnia 1935 roku, w Wielką Środę prawosławną, 78-letni Papulas został rozstrzelany w Atenach razem z generałem Miltiadisem Kimisisem. Wenizelosa skazano zaocznie na śmierć, a armię oczyszczono z jego zwolenników. Kilka miesięcy później generał Jeorjos Kondilis przeprowadził przewrót, który przywrócił monarchię, a w 1936 roku władzę przejął dyktator Joanis Metaksas.

Znaczenie

Papulas pozostaje w greckiej pamięci postacią dwuznaczną: dowódcą, który przyniósł armii jej największe zwycięstwo w Anatolii i doprowadził ją najbliżej celu, ale także współautorem decyzji o marszu na Ankarę, po którym armia nie była już w stanie wygrać wojny. Jego egzekucja w 1935 roku zamknęła krąg, który otworzył się w 1917 roku: Grecja przez całe dwudziestolecie rozliczała się ze „schizmy narodowej” sądami wojennymi, przewrotami i czystkami w korpusie oficerskim. Armia, którą w 1940 roku zaatakował Mussolini, była już armią monarchii i Metaksasa, z której usunięto wenizelistów; wielu z nich, mimo próśb, nie przywrócono do służby nawet w obliczu włoskiej napaści.