Aleksiej Kuropatkin

Aleksiej Kuropatkin uchodził w Rosji końca XIX wieku za jednego z najzdolniejszych generałów swojego pokolenia. Bohater podboju Azji Środkowej, szef sztabu legendarnego generała Michaiła Skobielewa, uczony autor prac o Kaszgarii i Turkmenii, a od 1898 roku minister wojny, miał w 1904 roku poprowadzić armię rosyjską do łatwego zwycięstwa nad Japonią. Zamiast tego przegrał wszystkie wielkie bitwy wojny lądowej, pod Liaoyangiem, nad Szaho, pod Sandepu i pod Mukdenem, i przeszedł do historii jako symbol nieudolności carskiego dowództwa. Jego klęska otworzyła Japonii drogę do Mandżurii, z której ćwierć wieku później wyruszyła na podbój Chin, a w Rosji pchnęła kraj ku rewolucji. Sam Kuropatkin przeżył jeszcze carat i rewolucję i zmarł w 1925 roku jako nauczyciel wiejskiej szkoły.

Młodość i Turkiestan

Urodził się 29 marca 1848 roku (17 marca według kalendarza juliańskiego) w niezamożnej rodzinie szlacheckiej. Jego ojciec, syn żołnierza, dosłużył się stopnia oficerskiego w korpusie topografów i uczył topografii w petersburskim korpusie kadetów. Za miejsce urodzenia przyszłego generała większość źródeł podaje powiat chołmski w guberni pskowskiej, z którą rodzina była związana, a część, w tym rosyjskie opracowania biograficzne, Witebsk. Kuropatkin ukończył 1 Korpus Kadetów i w 1866 roku Pawłowską Szkołę Wojskową w Petersburgu, po czym jako podporucznik trafił do 1 Turkiestańskiego Batalionu Strzelców.

Turkiestan był wtedy najdalszym i najbardziej obiecującym frontem rosyjskiej ekspansji. Młody oficer walczył w latach 1867–1868 z Bucharą, między innymi o Samarkandę, i szybko awansował. W latach 1871–1874 studiował w Nikołajewskiej Akademii Sztabu Generalnego, którą ukończył z pierwszą lokatą. W nagrodę wysłano go na studia do Niemiec i Francji, a z Francuzami wziął udział w wyprawie do Sahary z francuskiej Algierii, którą opisał potem w książce. Po powrocie walczył w wojnie z Chanatem Kokandzkim i za szturm twierdzy Uczkurgan dostał Order Świętego Jerzego IV klasy. W latach 1876–1877 prowadził poselstwo do Jakuba Bega, władcy Kaszgarii w zachodnich Chinach, w sprawie granicy z Ferganą, a z tej podróży powstała jego praca o tym kraju, przetłumaczona później na angielski.

Plewna i Geok Tepe

Podczas wojny rosyjsko-tureckiej w latach 1877–1878 Kuropatkin był szefem sztabu 16 Dywizji Piechoty generała Michaiła Skobielewa, najsłynniejszego wówczas rosyjskiego dowódcy, i walczył między innymi pod Łowczą i Plewną. Z tych doświadczeń wyniósł podziw dla Skobielewa i przekonanie, że wojnę wygrywa się starannym przygotowaniem, a nie brawurą. Napisał potem obszerne studium o walkach pod Plewną.

W latach 1880–1881 znów służył ze Skobielewem, tym razem w wyprawie przeciw Turkmenom tekińskim. Na czele niewielkiego oddziału przeszedł w osiemnaście dni około pięciuset kilometrów przez pustynię, a 24 stycznia 1881 roku (12 stycznia według kalendarza juliańskiego) poprowadził główną kolumnę szturmową, która przez wyłom wysadzony miną wdarła się do twierdzy Geok Tepe, dzisiejszego Gökdepe. Dostał za to Order Świętego Jerzego III klasy. Zdobyciu twierdzy towarzyszyła rzeź: w pościgu za uciekającymi zginęły tysiące Turkmenów, także kobiet i dzieci. W 1882 roku Kuropatkin został generałem majorem.

Sztab Główny i Zakaspie

Lata 1883–1890 spędził w Sztabie Głównym w Petersburgu, gdzie zajmował się przygotowaniem planów wojny na zachodzie, przede wszystkim z Niemcami i Austro-Węgrami. W 1890 roku, już jako generał porucznik, objął zarząd obwodu zakaspijskiego, dzisiejszego Turkmenistanu, z siedzibą w Aszchabadzie. Przez osiem lat rządził krajem jak prowincjonalny reformator: budował drogi i szkoły, zreformował sądownictwo, popierał rolnictwo i handel i sprowadzał osadników z głębi Rosji. W 1895 roku pojechał na czele nadzwyczajnego poselstwa do Teheranu, by zawiadomić szacha o wstąpieniu na tron Mikołaja II.

Minister wojny

Na początku 1898 roku car powierzył mu kierownictwo ministerstwa wojny, a od lipca tego roku był już ministrem. Kuropatkin chciał odmłodzić i wykształcić korpus oficerski. Wprowadził granice wieku dla dowódców, wydłużył naukę w szkołach junkrów, otworzył nowe korpusy kadetów, podniósł pensje oficerów i rozszerzył manewry. Zniósł kary cielesne, wprowadził kuchnie polowe i poprawił warunki w koszarach, ale na lepsze wyżywienie i umundurowanie żołnierzy nie dostał pieniędzy. Za jego urzędowania artyleria polowa dostała szybkostrzelne działa kalibru 76 mm i zaczęto formować pierwsze kompanie karabinów maszynowych. Według części historyków to jego obawy przed kosztownym wyścigiem w artylerii z Austro-Węgrami podsunęły carowi pomysł zwołania pierwszej konferencji pokojowej w Hadze w 1899 roku.

Na Dalekim Wschodzie Kuropatkin działał na dwa sposoby. W 1900 roku, gdy w Chinach wybuchło powstanie bokserów, kierował wysłaniem wojsk, które zajęły całą Mandżurię, i chciał zatrzymać przynajmniej jej północną część. Jednocześnie uważał jednak, że Rosja nie powinna dać się wciągnąć w wojnę o Koreę, i sprzeciwiał się awanturnikom skupionym wokół Aleksandra Biezobrazowa, którzy namawiali cara do ekspansji nad rzeką Jalu. W czerwcu 1903 roku odwiedził Japonię i wrócił przekonany, że Japończycy są gotowi walczyć. Jego dziennik z tych lat jest jednym z ważniejszych źródeł do dziejów polityki rosyjskiej przed wojną. Według wspomnień Siergieja Wittego minister spraw wewnętrznych Wiaczesław Plehwe miał mu wtedy powiedzieć, że dla powstrzymania rewolucji Rosji potrzebna jest „mała zwycięska wojna”.

Wojna z Japonią

Gdy w lutym 1904 roku Japończycy zaatakowali Port Artur i wybuchła wojna rosyjsko-japońska, car mianował Kuropatkina dowódcą Armii Mandżurskiej. Podlegał on namiestnikowi Dalekiego Wschodu, admirałowi Jewgienijowi Aleksiejewowi, z którym od początku się spierał. Kuropatkin chciał się cofać, aż koleją transsyberyjską nadejdzie wystarczająco dużo wojsk, a dopiero potem przejść do ofensywy. Aleksiejew i car domagali się działania i obrony Port Artura. W efekcie Rosjanie wysyłali do boju zbyt małe siły, które Japończycy bili po kolei, jak nad Jalu na przełomie kwietnia i maja i pod Delisi w czerwcu, gdzie korpus wysłany na odsiecz Port Arturowi wbrew zdaniu Kuropatkina został odparty.

Pod Liaoyangiem, od 25 sierpnia do 3 września 1904 roku, Kuropatkin stanął do pierwszej wielkiej bitwy z armiami marszałka Iwao Ōyamy. Miał przewagę liczebną i przez kilka dni odpierał natarcia, ale gdy japońska 1 Armia przeszła rzekę Taizi i zagroziła jego tyłom, przecenił siły przeciwnika i nakazał odwrót do Mukdenu. W październiku sam uderzył nad rzeką Szaho, ale po dwóch tygodniach walk i ciężkich stratach przerwał natarcie. Mimo to car mianował go w październiku naczelnym wodzem wszystkich sił lądowych i morskich na Dalekim Wschodzie w miejsce Aleksiejewa. W styczniu 1905 roku pod Sandepu natarcie 2 Armii generała Oskara Grippenberga zaskoczyło Japończyków, ale Kuropatkin, nie widząc szans na powodzenie, kazał je przerwać. Grippenberg wyjechał do Petersburga i publicznie oskarżył go o zaprzepaszczenie zwycięstwa.

Rozstrzygnęła bitwa pod Mukdenem, od 20 lutego do 10 marca 1905 roku. Ōyama oskrzydlił Rosjan z obu stron, a Kuropatkin przerzucał odwody z miejsca na miejsce, rozbijając własne związki taktyczne, i wieczorem 9 marca nakazał ogólny odwrót. Armia straciła około 90 tysięcy ludzi, ale uniknęła okrążenia. Car odwołał Kuropatkina z naczelnego dowództwa i powierzył je generałowi Nikołajowi Liniewiczowi. Kuropatkin poprosił, by mógł zostać w Mandżurii choćby na niższym stanowisku, i dowodził 1 Armią Mandżurską aż do zawarcia pokoju w Portsmouth i jej rozwiązania na początku 1906 roku.

Historycy różnią się w ocenie jego dowodzenia. Wielu, zwłaszcza w historiografii radzieckiej i zachodniej, widziało w nim dowódcę biernego i niezdecydowanego, który nie umiał zaryzykować i dwa razy oddał pole, zanim bitwa była przegrana. Nowsze prace zwracają uwagę na okoliczności, które od niego nie zależały: jedną linię kolejową, ingerencje namiestnika i cara, kiepsko wyszkolonych rezerwistów i nielojalnych podwładnych. Wszyscy zgadzają się co do tego, że Japończycy, mimo przewagi liczebnej Rosjan w kolejnych bitwach, niemal zawsze mieli inicjatywę.

Po wojnie

Po powrocie Kuropatkin został członkiem Rady Państwa, ale w wojsku już go nie zatrudniano. Bronił się piórem. Napisał obszerne sprawozdanie z wojny, którego władze nie chciały upowszechniać, a jego skróconą wersję wydano w 1909 roku po angielsku jako „The Russian Army and the Japanese War”. Winą za klęskę obarczał przede wszystkim nieprzygotowanie kraju, politykę dworu i błędy podwładnych. W 1910 roku wydał trzytomową pracę „Rosja dla Rosjan” z nacjonalistycznym programem, a w 1913 roku książkę o kwestii rosyjsko-chińskiej, w której przestrzegał przed rosnącą potęgą Chin.

Wielka wojna

Gdy w 1914 roku wybuchła wojna z Niemcami, Kuropatkin prosił o przydział na front, ale naczelny wódz, wielki książę Mikołaj Mikołajewicz, nie chciał go widzieć w armii. Dopiero gdy we wrześniu 1915 roku dowództwo objął sam car, Kuropatkin dostał Korpus Grenadierów, na początku 1916 roku 5 Armię, a w lutym dowództwo całego Frontu Północnego, który osłaniał drogę na Piotrogród. W marcu 1916 roku jego wojska przeprowadziły pod Rygą i Jakobsztadem ofensywę, która miała odciągnąć Niemców spod Verdun. Przyniosła tylko niewielkie zdobycze kosztem dużych strat, a w nocnym natarciu z reflektorami, które w wojnie z Japonią oślepiały przeciwnika, rosyjska piechota oświetlona na tle świateł stała się łatwym celem. Kuropatkin doszedł do wniosku, że wobec niemieckiej przewagi technicznej ofensywy nie mają sensu, i gdy w czerwcu ruszyła na południu ofensywa Brusiłowa, jego front przez długie tygodnie nie zrobił nic, by ją wesprzeć. W lipcu 1916 roku car go odwołał.

Turkiestan 1916

Car wysłał go jako generał-gubernatora do Turkiestanu, gdzie latem 1916 roku wybuchło powstanie Kazachów, Kirgizów i innych ludów Azji Środkowej przeciw ukazowi o powołaniu ich mężczyzn do prac na zapleczu frontu. Kuropatkin kierował jego stłumieniem. Wojsko i uzbrojeni rosyjscy osadnicy palili wsie i mordowali ludność, a dziesiątki tysięcy Kirgizów i Kazachów uciekły przez góry do Chin, gdzie wielu zmarło z głodu i zimna. Liczba ofiar jest sporna, ale wielu historyków szacuje ją na co najmniej kilkadziesiąt tysięcy, a niektórzy znacznie wyżej. Według badaczy Kuropatkin planował też wysiedlenie Kirgizów z części Siedmiorzecza i przekazanie ich ziemi osadnikom. Dziś w Kirgistanie wydarzenia te upamiętnia się jako narodową tragedię.

Rewolucja i ostatnie lata

Rewolucję lutową Kuropatkin zastał w Piotrogrodzie i szybko uznał Rząd Tymczasowy. Minister wojny Aleksandr Guczkow potwierdził go na stanowisku w Turkiestanie, ale wiosną 1917 roku Taszkencka Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich odsunęła go od władzy, aresztowała i odesłała do Piotrogrodu, gdzie Rząd Tymczasowy go zwolnił. W czerwcu otrzymał honorowe miejsce w komitecie opieki nad rannymi, a potem wyjechał do swego majątku Szeszurino w guberni pskowskiej.

Po rewolucji październikowej nie emigrował ani nie przyłączył się do białych, choć według części źródeł składano mu takie propozycje. Został na wsi, uczył w wiejskiej szkole, którą sam założył, prowadził wiejską bibliotekę i wykładał w szkole rolniczej. Zmarł w Szeszurinie 16 stycznia 1925 roku i tam został pochowany. Pogłoski, że zamordowali go bandyci, okazały się nieprawdziwe. Na jego grobie w 1964 roku postawiono pomnik z napisem upamiętniającym założyciela wiejskiej szkoły.

Znaczenie

Kuropatkin należał do pokolenia generałów, które wyrosło na łatwych zwycięstwach nad ludami Azji Środkowej i nie było przygotowane na wojnę z nowoczesną armią. Jego klęska w Mandżurii miała skutki daleko wykraczające poza los jednego dowódcy. Pobita w polu Rosja musiała oddać Japonii Port Artur i kolej w południowej Mandżurii, a na tej podstawie Japończycy zbudowali w ciągu następnych dziesięcioleci swoją pozycję w Chinach, z Armią Kwantuńską na czele, która w 1931 roku zajęła całą Mandżurię. W samej Rosji klęski 1904 i 1905 roku podważyły autorytet caratu i przyczyniły się do rewolucji 1905 roku, która była próbą generalną przed rokiem 1917. Japońskich przeciwników, Ōyamę i admirała Heihachirō Tōgō, czczono w ojczyźnie jak bohaterów narodowych, a Kuropatkin, który zmarł w zapomnieniu, stał się w Rosji synonimem dowódcy, który przegrywa, bo zbyt długo czeka.