Traktat z Portsmouth

5 września 1905 roku (23 sierpnia według kalendarza juliańskiego, obowiązującego wówczas w Rosji), około wpół do czwartej po południu, w budynku magazynów stoczni marynarki wojennej w Portsmouth na wschodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych, pełnomocnicy Rosji i Japonii zaczęli podpisywać traktat pokojowy. Za Rosję podpisali Siergiej Witte, były minister finansów i przewodniczący Komitetu Ministrów, oraz ambasador w Waszyngtonie baron Roman Rosen, za Japonię minister spraw zagranicznych Jutarō Komura i poseł w Waszyngtonie Kogorō Takahira. O 15.47 ostatni podpis był gotowy. Witte odrzucił pióro, wstał i przez stół uścisnął dłoń Komurze, a nad stocznią zagrzmiały salwy armatnie. Tak skończyła się wojna rosyjsko-japońska, uważana za pierwszą w nowożytnych dziejach wojnę, w której państwo azjatyckie pokonało europejskie mocarstwo. Traktat uznał przewagę Japonii w Korei i oddał jej rosyjskie pozycje w południowej Mandżurii: dzierżawę Port Arthur i Dalnego oraz kolej z Changchunu nad Morze Żółte. Na tej kolei i w pasie ziemi wzdłuż niej wyrosły w następnych latach potężne narzędzia japońskiej ekspansji: Towarzystwo Kolei Południowomandżurskiej i armia, która w 1931 roku sama, bez zgody Tokio, zaczęła podbój Mandżurii.

Wojna bez dalszego ciągu

Wojna wybuchła w lutym 1904 roku o to, kto będzie panował w Korei i w Mandżurii. Rosja od końca lat 90. budowała tam swoje imperium: w 1898 roku wydzierżawiła od Chin południowy kraniec Półwyspu Liaotuńskiego z twierdzą Port Arthur, ten sam, który trzy lata wcześniej Japonia musiała oddać Chinom pod naciskiem Rosji, Niemiec i Francji. Przez Mandżurię biegła rosyjska Kolej Wschodniochińska, skracająca drogę do Władywostoku, z odnogą z Harbinu na południe, do Port Arthur. Po powstaniu bokserów rosyjskie wojska zostały w Mandżurii, a ludzie z otoczenia cara interesowali się już lasami nad Jalu, na granicy koreańskiej. Japonia, która w 1895 roku zabójstwem królowej Min próbowała usunąć z Seulu prorosyjskie stronnictwo, uznała, że Korei nie da się utrzymać bez wypchnięcia Rosjan z Mandżurii.

Po półtora roku walk Japonia wygrała wszystko, co dało się wygrać. Jej armie zdobyły w styczniu 1905 roku Port Arthur, a w marcu, pod dowództwem marszałka Iwao Ōyamy, zmusiły wojska rosyjskie do odwrotu w bitwie pod Mukdenem, uważanej za największą bitwę lądową, jaką świat dotąd widział. 27–28 maja flota admirała Heihachirō Tōgō zniszczyła w bitwie pod Cuszimą rosyjską eskadrę, która opłynęła pół świata, by odwrócić losy wojny na morzu. W lipcu Japończycy wylądowali na Sachalinie i w ciągu kilku tygodni zajęli całą wyspę.

Zwycięstwa kosztowały jednak więcej, niż Japonia mogła zapłacić. Armia straciła dziesiątki tysięcy zabitych, w tym tysiące oficerów niższych stopni, których nie dało się szybko zastąpić. Wojnę finansowano w dużej mierze z pożyczek zaciąganych w Londynie i Nowym Jorku, a dowództwo w Mandżurii uprzedzało rząd, że na dalszy marsz na północ nie ma już ani ludzi, ani amunicji. Tymczasem Rosja, pobita w Mandżurii, ale niezagrożona na własnym terytorium, wciąż przerzucała Koleją Transsyberyjską nowe korpusy. Jej słabość leżała gdzie indziej: od krwawej niedzieli w styczniu 1905 roku kraj ogarniała rewolucja, strajki i bunty, a w czerwcu zbuntowała się załoga pancernika „Potiomkin”. Obie strony potrzebowały pokoju, choć żadna nie chciała tego przyznać.

Mediacja Roosevelta

Rolę pośrednika wziął na siebie prezydent Stanów Zjednoczonych Theodore Roosevelt. Już od wiosny badał nastroje w obu stolicach przez dyplomatów i przez znajomego z czasów studiów na Harvardzie, japońskiego polityka Kentarō Kaneko, który przebywał w Ameryce jako nieoficjalny wysłannik Tokio. Kilka dni po Cuszimie, 31 maja, Komura polecił posłowi Takahirze poprosić prezydenta o pośrednictwo, tak by inicjatywa wyglądała na amerykańską. 8 czerwca Roosevelt wystosował do obu rządów oficjalne wezwanie do rozmów. Japonia przyjęła je od razu, Rosja po kilku dniach. Cesarz Mikołaj II zgodził się rozmawiać, ale dał swoim przedstawicielom jasną instrukcję, przekazywaną w formule „ani piędzi ziemi, ani rubla kontrybucji”.

Roosevelt sympatyzował z Japonią, ale nie chciał, by całkowicie wyparła Rosję z Azji Wschodniej. Wolał równowagę sił, w której żadne mocarstwo nie zamknie Chin przed amerykańskim handlem. Za kulisami Waszyngton i Tokio uzgadniały jednocześnie inne sprawy. Pod koniec lipca sekretarz wojny William Taft przeprowadził w Tokio rozmowę z premierem Tarō Katsurą, spisaną w notatce, w której Japonia wyrzekała się zamiarów wobec amerykańskich Filipin, a strona amerykańska przyjmowała do wiadomości japońską zwierzchność nad Koreą. 12 sierpnia, już w czasie rokowań, Wielka Brytania odnowiła sojusz z Japonią, uznając jej szczególne prawa w Korei. Zanim Rosjanie i Japończycy zasiedli do stołu, los Korei był w praktyce przesądzony.

Stocznia nad rzeką Piscataqua

Rokowania postanowiono przenieść z dusznego latem Waszyngtonu na północ, do Portsmouth w stanie New Hampshire. Obrady odbywały się w stoczni marynarki wojennej położonej na wyspach u ujścia rzeki Piscataqua, formalnie na terytorium sąsiedniego miasta Kittery w stanie Maine, a delegacje zamieszkały w hotelu Wentworth w pobliskim New Castle. Wybór bazy wojskowej ułatwiał ochronę i dyskrecję, a do miasteczka zjechało ponad stu dziennikarzy z całego świata.

Japończycy przybyli do Stanów Zjednoczonych pierwsi. Komura, niski, drobny i oszczędny w słowach, prowadził delegację tak, jak prowadził całą politykę zagraniczną: w milczeniu i z dala od prasy. Witte, wysoki, tęgi i towarzyski, wybrany na głównego delegata dopiero wtedy, gdy wymówił się od tej roli pierwszy kandydat cara, od początku grał na amerykańską opinię publiczną. Ściskał ręce maszynistom, rozdawał autografy, chodził na nabożeństwa i udzielał wywiadów, przedstawiając Rosję jako kraj, który nie czuje się pokonany i przyszedł rozmawiać tylko z szacunku dla prezydenta. Obok niego i Rosena w delegacji rosyjskiej był prawnik Fiodor Martens, specjalista od prawa międzynarodowego i arbitrażu.

5 sierpnia Roosevelt przyjął obie delegacje na pokładzie jachtu prezydenckiego „Mayflower” w zatoce Oyster Bay koło swojej posiadłości na Long Island. Zadbał o każdy szczegół protokołu: poczęstunek podano na stojąco, by nikt nie musiał się zastanawiać nad kolejnością miejsc przy stole, a zamiast dwóch toastów wzniósł jeden, wspólny, za pomyślność władców i narodów obu państw, by uniknąć sporu o pierwszeństwo. Sam w Portsmouth nigdy się nie pojawił. Przez całe rokowania działał z Oyster Bay, przez listy, telegramy i ambasadorów.

Dwanaście żądań

Pierwsze spotkanie delegacji odbyło się 9 sierpnia. Przyjęto zasady: posiedzenia dwa razy dziennie, Rosjanie mówią po francusku, Japończycy po angielsku, a w razie sporu rozstrzyga tekst francuski. 10 sierpnia Komura wręczył Wittemu dwanaście warunków pokoju. Japonia żądała między innymi uznania swojej wyłącznej przewagi w Korei, ewakuacji wojsk rosyjskich z Mandżurii, przekazania dzierżawy Port Arthur i Dalnego (Dalianu), oddania kolei z Harbinu na południe, ograniczenia Kolei Wschodniochińskiej do celów handlowych, odstąpienia całego Sachalinu, praw połowowych u wybrzeży rosyjskiego Dalekiego Wschodu, zwrotu kosztów wojny, wydania okrętów rosyjskich internowanych w portach neutralnych i ograniczenia rosyjskiej floty na Pacyfiku.

Odpowiedź rosyjska przyszła 12 sierpnia. Witte zgodził się albo był gotów rozmawiać o ośmiu punktach, odrzucił zaś cztery: cesję Sachalinu, odszkodowanie, wydanie okrętów i ograniczenie floty. W kolejnych dniach strony szybko uzgodniły sprawy, które w istocie rozstrzygnęła już wojna: Koreę, wzajemną ewakuację Mandżurii, zasadę otwartych drzwi dla handlu wszystkich państw w tej prowincji oraz przekazanie Japonii dzierżawy i kolei na południu. Ustalono, że Rosja zatrzyma kolej w północnej Mandżurii, a granicą między liniami rosyjską i japońską będzie okolica Changchunu.

Kryzys

17 sierpnia rozmowy utknęły. Witte oświadczył, że nie będzie dłużej dyskutował ani o pieniądzach, ani o Sachalinie. Następnego dnia Komura zaproponował rezygnację z żądań dotyczących okrętów i floty, jeśli Rosjanie wrócą do rozmów o wyspie i odszkodowaniu. Według relacji amerykańskich i japońskich padła też propozycja podziału Sachalinu, przy czym Rosja miałaby odkupić jego północną połowę za ogromną sumę, w praktyce ukryte odszkodowanie. Witte, wierny instrukcjom i przekonany, że czas działa na korzyść Rosji, odmawiał. W gazetach amerykańskich, które na początku sprzyjały Japończykom, coraz częściej pisano, że Tokio prowadzi wojnę dla pieniędzy.

Roosevelt włączył się wtedy osobiście. Przyjmował u siebie Rosena i Kaneko, a do Mikołaja II pisał przez ambasadora w Petersburgu George’a Meyera. Japończyków przekonywał, że świat nie poprze przedłużania wojny dla odszkodowania, cara, że lepiej ustąpić teraz niż stracić później całą wschodnią Syberię. 23 sierpnia Mikołaj II powiedział Meyerowi, że może oddać południową część Sachalinu, którą Japończycy i tak okupowali, ale o pieniądzach nie chce słyszeć. 26 sierpnia rokowania stanęły na krawędzi zerwania, a Komura uprzedzał Tokio, że może być zmuszony wyjechać.

W Tokio wiedziano jednak lepiej niż w Portsmouth, jak wygląda kasa państwa i stan armii. 28 sierpnia na naradzie z udziałem przywódców rządu i starszych mężów stanu, zatwierdzonej przez cesarza Mutsuhito, postanowiono, że pokój trzeba zawrzeć nawet za cenę rezygnacji i z odszkodowania, i z Sachalinu. Gdy instrukcja dotarła do delegacji, z Tokio przyszła też wiadomość, uzyskana podobno od Brytyjczyków, że car gotów jest oddać połowę wyspy.

29 sierpnia rano Witte i Komura spotkali się na osobności przed posiedzeniem. Na sesji Komura ogłosił, że Japonia odstępuje od żądania zwrotu kosztów wojny, jeśli Rosja odda jej południową połowę Sachalinu, do 50 równoleżnika. Witte, który przygotował się na zerwanie, przyjął tę propozycję. Wróciwszy do hotelu, miał powiedzieć współpracownikom, że Japończycy ustąpili we wszystkim. Tego wieczoru w Portsmouth wznoszono toasty za Rosję, Japonię, ich delegacje i miasto gospodarzy. 1 września strony uzgodniły zawieszenie broni na frontach, a przez kolejne dni prawnicy dopracowywali tekst.

Podpisy

5 września po południu w sali konferencyjnej budynku magazynów podpisano cztery egzemplarze traktatu, po dwa w języku angielskim i francuskim. Świadkami byli między innymi zastępca sekretarza stanu Herbert Peirce, gubernator New Hampshire i burmistrz Portsmouth. Według relacji prasowych wkrótce zabiły dzwony kościołów w mieście. Wieczorem członkowie delegacji rosyjskiej uczestniczyli w uroczystym nabożeństwie dziękczynnym w Portsmouth. Według relacji świadków Witte płakał.

Co postanowiono

Traktat liczył piętnaście artykułów i dwa artykuły dodatkowe:

• Rosja uznała, że Japonia ma w Korei „przeważające interesy polityczne, wojskowe i gospodarcze”, i zobowiązała się nie przeszkadzać w środkach „kierownictwa, opieki i nadzoru”, jakie Japonia uzna za potrzebne. Samej Korei nikt nie pytał o zdanie.
• Obie strony miały ewakuować wojska z Mandżurii w ciągu 18 miesięcy i oddać ją pod zarząd Chin, z wyjątkiem terytorium dzierżawionego. Wolno im było jednak utrzymywać straże do ochrony kolei, nie więcej niż 15 żołnierzy na kilometr linii.
• Rosja przekazała Japonii, za zgodą Chin, dzierżawę Port Arthur, Dalnego i przyległych terytoriów i wód. Na tej podstawie powstało japońskie terytorium dzierżawione Kwantung, po polsku nazywane też Krajem Kwantuńskim.
• Rosja oddała Japonii, bez odszkodowania i również za zgodą Chin, kolej z Changchunu do Port Arthur wraz z odgałęzieniami, wszystkimi prawami i przywilejami oraz należącymi do kolei kopalniami węgla. Kolei w Mandżurii wolno było używać tylko do celów handlowych i przemysłowych, z wyjątkiem terytorium dzierżawionego.
• Rosja odstąpiła Japonii „na wieczność” południową część Sachalinu do 50 stopnia szerokości geograficznej północnej, z przyległymi wyspami. Żadna ze stron nie mogła wyspy fortyfikować, a Cieśnina La Pérouse’a i Cieśnina Tatarska miały być otwarte dla żeglugi.
• Japończycy otrzymali prawo połowów u rosyjskich wybrzeży Morza Japońskiego, Ochockiego i Beringa.
• Jeńców miano wymienić, a Rosja zobowiązała się zwrócić Japonii nadwyżkę kosztów ich utrzymania. Była to jedyna kwota, jaką Rosja zapłaciła.

Nie było odszkodowania wojennego, którego japońska opinia publiczna oczekiwała w wysokości wielu setek milionów, a nawet miliardów jenów. Nie było też wydania okrętów ani ograniczenia rosyjskiej floty. Traktat ratyfikowały w październiku oba państwa i wszedł w życie w połowie miesiąca.

Według popularnego streszczenia traktat dał Japonii „eksterytorialne prawa” w strefie kolei południowomandżurskiej. Sam traktat tak tego nie ujmuje. Przenosił on na Japonię prawa i przywileje, które Rosja miała w Mandżurii na mocy umów z Chinami z lat 1896 i 1898. Wśród nich było prawo zarządu pasem ziemi wzdłuż torów, z policją, podatkami i sądownictwem nad osadami kolejowymi. Chiny, które w Portsmouth nie miały głosu, musiały to zatwierdzić. Zrobiły to w traktacie pekińskim, podpisanym 22 grudnia 1905 roku, w którym Japonia uzyskała przy okazji kolejne przywileje: prawo budowy kolei, eksploatacji lasów nad Jalu i otwarcia nowych miast dla handlu.

Ogień w Tokio

W Japonii pokój przyjęto z wściekłością. Prasa przez cały rok pisała o zwycięstwach, a rząd, by nie wzmacniać pozycji Rosjan w rokowaniach, nie mówił publicznie, że kraj jest u kresu sił. Wielu Japończyków wierzyło, że Rosja zapłaci tak jak Chiny w 1895 roku. W dniu podpisania traktatu, 5 września, koalicja stowarzyszeń przeciwnych pokojowi zwołała wiec w parku Hibiya w centrum Tokio. Policja zamknęła bramy parku, tłum je sforsował, a wiec przerodził się w zamieszki, które trwały trzy dni. Atakowano rezydencję ministra spraw wewnętrznych, sprzyjającą rządowi gazetę „Kokumin Shimbun”, posterunki policji (zniszczono około 70% budek policyjnych w mieście), tramwaje, kościoły chrześcijańskie i placówki amerykańskie. Zginęło 17 osób. Rannych zostało ponad 450 policjantów, kilkudziesięciu strażaków i wielu cywilów, a aresztowano ponad dwa tysiące ludzi. 6 września rząd ogłosił w Tokio stan wyjątkowy i wprowadził wojsko. Niezadowolenie przyczyniło się do upadku rządu Katsury. Premier podał się do dymisji w grudniu, a w styczniu 1906 roku zastąpił go Kinmochi Saionji.

Komura, ciężko chory na tyfus, wrócił do kraju 16 października. W Jokohamie mieszkańcy zdejmowali na jego widok powitalne flagi, a na dworcu w Tokio premier i minister marynarki stanęli przy nim, by w razie zamachu osłonić go własnym ciałem. Witte wrócił do Petersburga jako bohater dworu i otrzymał tytuł hrabiego, a jego przeciwnicy przezwali go „hrabią Połsachalińskim”. Roosevelt dostał w 1906 roku Pokojową Nagrodę Nobla, jako pierwszy Amerykanin.

Kolej, strefa i armia

Najtrwalszym skutkiem Portsmouth okazała się nie Korea i nie Sachalin, lecz około 700 kilometrów torów z Changchunu do Dalianu i Port Arthur. Japonia nie zamierzała się ich pozbyć. Jesienią 1905 roku amerykański magnat kolejowy Edward Harriman przekonał premiera Katsurę do wstępnej umowy o wspólnym zarządzie kolei. Po powrocie z Ameryki Komura storpedował to porozumienie, a w Tokio zwyciężyło przekonanie, że ziemi zdobytej krwią nie wolno dzielić z obcymi.

W listopadzie 1906 roku powstało Towarzystwo Kolei Południowomandżurskiej (Mantetsu), spółka akcyjna, w której połowę udziałów miało państwo. Pierwszym prezesem został Shinpei Gotō, dotychczasowy zarządca japońskiego Tajwanu. Mantetsu nie było zwykłym przedsiębiorstwem kolejowym. Zarządzało kopalniami, portem w Dalianie, hotelami, szpitalami i szkołami, a przede wszystkim „strefą kolejową”, ciągnącym się wzdłuż torów pasem ziemi z dzielnicami Mukdenu, Changchunu i innych miast, w którym obowiązywała japońska administracja. Z czasem stało się największą i najbardziej dochodową spółką japońskiego imperium.

Do ochrony kolei i terytorium dzierżawionego Japonia utrzymywała w Mandżurii wojsko, opierając się na prawie do straży kolejowych wpisanym do traktatu. W 1919 roku z tego garnizonu powstała samodzielna Armia Kwantuńska, nazwana od Kraju Kwantuńskiego. Jej oficerowie szybko zaczęli prowadzić własną politykę. W 1928 roku zamordowali mandżurskiego władcę Zhanga Zuolina, wysadzając jego pociąg. 18 września 1931 roku, pod kierunkiem pułkownika Seishirō Itagakiego i podpułkownika Kanjiego Ishiwary, zdetonowali ładunek na torach Kolei Południowomandżurskiej koło Mukdenu, obwinili o zamach Chińczyków i rozpoczęli zajmowanie całej Mandżurii. Ten incydent mukdeński dał początek państwu Mandżukuo i drodze, która przez wojnę z Chinami w 1937 roku zaprowadziła Japonię do Pearl Harbor.

Długi cień Portsmouth

Traktat z Portsmouth zamknął jedną wojnę, ale otworzył kilka dróg prowadzących do następnych. Korea, oddana Japonii przez mocarstwa, w listopadzie 1905 roku stała się japońskim protektoratem, a pięć lat później została anektowana. Japonia, która po raz pierwszy pokonała europejskie mocarstwo, nabrała przekonania, że jej miejsce jest na kontynencie azjatyckim, a armia, że zdobycze okupione krwią są nienaruszalne. Jednocześnie upokorzenie z 1905 roku i zamieszki w Hibiya nauczyły polityków, że ustępstwa wobec obcych są w Japonii niebezpieczne. Wobec Stanów Zjednoczonych, które jeszcze niedawno uchodziły w Tokio za przyjaciela, narastała nieufność. W 1915 roku Japonia wymusiła na Chinach w ramach dwudziestu jeden żądań przedłużenie dzierżawy Kraju Kwantuńskiego i kolei do 99 lat.

Rosja z kolei pogodziła się z klęską tylko na pewien czas. Po 1907 roku oba państwa w tajnych układach podzieliły Mandżurię na strefy wpływów, a wspólna niechęć do Amerykanów przez kilka lat je zbliżyła. Ale pamięć o Port Arthur i Cuszimie przetrwała upadek caratu. 2 września 1945 roku, w dniu kapitulacji Japonii, Józef Stalin przypomniał w przemówieniu radiowym klęskę z 1904 roku jako plamę na honorze kraju, na której zmazanie starsze pokolenie czekało czterdzieści lat. Armia Czerwona zajęła wtedy w kilka dni Mandżurię, południowy Sachalin i Kuryle, a Związek Radziecki odzyskał na kilka lat Port Arthur i kolej, które Rosja straciła w Portsmouth.