Siergiej Witte

Siergiej Witte był najzdolniejszym urzędnikiem ostatnich dwóch carów i jednym z niewielu ludzi w Petersburgu, którzy rozumieli, że Rosja nie przetrwa jako mocarstwo bez nowoczesnego przemysłu i bez reform. Jako minister finansów zbudował Kolej Transsyberyjską, wprowadził rubla na złoto i ściągnął do Rosji miliardy franków zagranicznego kapitału. To on wprowadził też Rosję do Mandżurii, budując tam Kolej Wschodniochińską, choć potem próbował powstrzymać awanturników, którzy pchali kraj do wojny z Japonią. Gdy wojna została przegrana, car posłał go do Portsmouth, a Witte wywalczył pokój lepszy, niż wynikało z przebiegu walk. Kilka tygodni później wymusił na Mikołaju II manifest październikowy i stanął na czele pierwszego rządu Rosji. Linia kolejowa, którą położył w Mandżurii, przez następne czterdzieści lat była osią sporu Rosji, Chin i Japonii, a jego ostrzeżenia przed wielką wojną, która zmiecie monarchię, spełniły się dwa lata po jego śmierci.

Kolejarz z Tyflisu

Urodził się 29 czerwca 1849 roku (17 czerwca według kalendarza juliańskiego) w Tyflisie na Kaukazie. Ojciec, Julius Witte, pochodził z luterańskiej rodziny niemieckiej z guberni bałtyckich i przeszedł na prawosławie, a w służbie państwowej doszedł do stanowiska dyrektora departamentu w zarządzie Kaukazu. Matka, Jekatierina Fadiejewa, była córką gubernatora saratowskiego Andrieja Fadiejewa i księżnej Heleny z Dołgorukich. Siergiej wychowywał się w domu dziadków od strony matki, a jego cioteczną siostrą była Helena Bławatska, późniejsza twórczyni teozofii.

Do nauki nie przykładał się w młodości zbytnio, ale na Uniwersytecie Noworosyjskim w Odessie okazał się wybitnym matematykiem i w 1870 roku ukończył studia na wydziale fizyczno-matematycznym. Myślał o karierze naukowej, ale rodzina uważała ją za niegodną szlachcica i pchnęła go do kolejnictwa, wówczas nowej i modnej dziedziny. Zaczynał od praktyki w kasach biletowych i na stacjach Kolei Odeskiej, a szybko awansował na szefa ruchu. Pod koniec 1875 roku, po katastrofie pod Tyligułem, w której zginęło wielu ludzi, sąd skazał go na cztery miesiące więzienia. W czasie wojny rosyjsko-tureckiej w latach 1877–1878 tak sprawnie kierował przewozami wojska na front, że wielki książę Mikołaj Mikołajewicz starszy załatwił mu złagodzenie kary.

W latach 80. kierował w Kijowie prywatną Koleją Południowo-Zachodnią, którą uczynił dochodową. Zasłynął też tym, że ostrzegał otoczenie cara Aleksandra III przed niebezpiecznie szybką jazdą ciężkiego pociągu cesarskiego. Gdy w październiku 1888 roku pociąg wykoleił się pod Borkami, a rodzina carska cudem przeżyła, car przypomniał sobie o Wittem. W 1889 roku minister finansów Iwan Wyszniegradski mianował go dyrektorem departamentu kolei w swoim ministerstwie.

Minister finansów

W lutym 1892 roku Witte został ministrem komunikacji, a w sierpniu tego samego roku ministrem finansów. Kierował resortem przez jedenaście lat, najpierw za Aleksandra III, który według relacji na łożu śmierci w 1894 roku polecił synowi słuchać właśnie jego, potem za Mikołaja II. Był to w praktyce urząd ministra gospodarki: podlegały mu przemysł, handel, koleje i cła.

Witte uważał, że Rosja musi się uprzemysłowić w ciągu jednego pokolenia, inaczej stanie się półkolonią Zachodu. Wzorował się na niemieckim ekonomiście Friedrichu Liście: chronił krajowy przemysł wysokimi cłami, budował koleje na koszt państwa i wykupywał prywatne linie. W 1894 roku zawarł korzystny dla Rosji traktat handlowy z Niemcami. Od połowy lat 90. stopniowo wprowadzał państwowy monopol spirytusowy, który stał się jednym z głównych źródeł dochodów skarbu. W 1897 roku przeprowadził reformę walutową, opierając rubla na złocie. Stabilna waluta i francuskie pożyczki, możliwe dzięki sojuszowi francusko-rosyjskiemu, przyciągnęły do Rosji zagraniczne inwestycje. Pod koniec lat 90. przemysł rosyjski rósł szybciej niż w jakimkolwiek innym dużym państwie, choć za cenę wysokich podatków pośrednich, które płaciła przede wszystkim wieś.

Najważniejszym przedsięwzięciem Wittego była Kolej Transsyberyjska, budowana od 1891 roku z Uralu nad Ocean Spokojny. Miała otworzyć Syberię dla osadnictwa i handlu, a Rosji dać pozycję mocarstwa na Pacyfiku. Witte wyobrażał sobie rosyjską ekspansję w Azji jako pokojową penetrację gospodarczą, z bankami i kolejami zamiast armii.

Droga do Mandżurii

Po wojnie chińsko-japońskiej w latach 1894–1895 Witte był jednym z głównych zwolenników interwencji, która zmusiła Japonię do oddania Chinom Półwyspu Liaotuńskiego. Rosja wystąpiła w roli obrońcy Chin, a Witte postarał się, by Pekin za to zapłacił. W 1895 roku powstał z jego inicjatywy Bank Rosyjsko-Chiński, a w 1896 roku, podczas koronacji Mikołaja II w Moskwie, Witte i minister spraw zagranicznych Aleksiej Łobanow-Rostowski zawarli z chińskim dostojnikiem Li Hongzhangiem tajny układ sojuszniczy. Rosja uzyskała w nim prawo do poprowadzenia skrótu kolei transsyberyjskiej przez północną Mandżurię do Władywostoku. Tak powstała Kolej Wschodniochińska, formalnie prywatna spółka, w rzeczywistości kontrolowana przez rosyjskie ministerstwo finansów, z własną strażą, administracją i miastem Harbin w środku.

Witte sprzeciwiał się w 1898 roku zajęciu Port Arthur, uważając, że zrazi to Chiny i Japonię. Gdy car zdecydował inaczej, wykonał decyzję, a pieniądze jego ministerstwa pomogły uzyskać zgodę chińskich dostojników na dzierżawę. Kolej przedłużono z Harbinu na południe, do Port Arthur i nowego portu handlowego w Dalnym. Po powstaniu bokserów w 1900 roku rosyjskie wojska zajęły całą Mandżurię i nie spieszyły się z jej opuszczeniem. Witte coraz bardziej obawiał się konfliktu z Japonią. Na dworze górę brało jednak stronnictwo Aleksandra Biezobrazowa, które forsowało koncesję leśną nad rzeką Jalu, na granicy Korei, i twardą politykę wobec Tokio. W sierpniu 1903 roku Witte, który miał też potężnych wrogów wewnątrz rządu, w tym ministra spraw wewnętrznych Wiaczesława Plehwego, został przeniesiony na zaszczytne, ale pozbawione władzy stanowisko przewodniczącego Komitetu Ministrów. Pół roku później Japonia zaczęła wojnę.

Portsmouth

Wojna, przed którą przestrzegał, przyniosła Rosji klęskę za klęską: Port Arthur, Mukden, Cuszimę. Gdy w czerwcu 1905 roku prezydent Theodore Roosevelt zaproponował rokowania, pierwsi kandydaci na rosyjskiego pełnomocnika odmówili, a car, choć Wittego nie lubił, musiał sięgnąć po niego. Instrukcja była jasna: żadnych ustępstw terytorialnych i żadnego odszkodowania.

W Ameryce Witte okazał się mistrzem public relations. Wiedział, że opinia publiczna sprzyja Japonii, i postanowił ją pozyskać. Rozmawiał z dziennikarzami, ściskał dłonie robotników i maszynistów, pokazywał się na nabożeństwach, a Rosję przedstawiał jako kraj, który wcale nie przegrał wojny i nie musi płacić. Przy stole rokowań w Portsmouth ustąpił w sprawach, które przesądziła już wojna: w kwestii Korei, Port Arthur i kolei w południowej Mandżurii. Nie ustąpił jednak w sprawie pieniędzy. Gdy japoński minister Jutarō Komura 29 sierpnia zrezygnował z odszkodowania w zamian za połowę Sachalinu, Witte przyjął kompromis, choć z Petersburga płynęły raczej sygnały, by zerwać rozmowy. Car kilka dni wcześniej sam przyznał jednak wobec Amerykanów, że może oddać południową część wyspy. 5 września 1905 roku podpisał traktat.

W Rosji pokój uznano za sukces na miarę okoliczności. Mikołaj II nadał Wittemu tytuł hrabiego, choć prawicowi przeciwnicy przezwali go „hrabią Połsachalińskim”. Witte zachował północną Mandżurię z Koleją Wschodniochińską, a Rosja nie zapłaciła ani rubla odszkodowania.

Manifest i rząd

Witte wrócił do kraju ogarniętego rewolucją. W październiku 1905 roku strajk generalny sparaliżował koleje i miasta. Witte przedstawił carowi wybór: albo dyktatura wojskowa, albo konstytucja. Mikołaj II długo się wahał, a przeważył podobno głos jego krewnego, wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza młodszego, który miał zagrozić, że zastrzeli się, jeśli car nie przyjmie programu Wittego. 30 października (17 października według kalendarza juliańskiego) car podpisał opracowany przez Wittego manifest październikowy, obiecujący swobody obywatelskie i Dumę Państwową o prawach ustawodawczych. Dwa dni później Witte stanął na czele nowej Rady Ministrów, jako pierwszy szef rządu w dziejach Rosji, który nie był jedynie wykonawcą woli cara.

Jego premierostwo trwało pół roku i było nieustanną walką na dwa fronty. Liberałowie, z którymi rozmawiał o wejściu do rządu, między innymi przywódca kadetów Pawieł Milukow, nie ufali carowi i odmówili udziału. Lewica chciała iść dalej. Po manifeście przez kraj przetoczyła się fala pogromów żydowskich i przemocy prawicowych bojówek, a władze lokalne często patrzyły na to przez palce. Witte, choć sam uważał, że represje nie rozwiążą problemów Rosji, w praktyce oddał inicjatywę ministrowi spraw wewnętrznych Piotrowi Durnowo. W grudniu aresztowano członków Petersburskiej Rady Delegatów Robotniczych, wśród nich Lwa Trockiego, a powstanie w Moskwie stłumiono artylerią. W listopadzie 1905 roku w Królestwie Polskim wprowadzono stan wojenny.

Największym sukcesem jego rządu była ogromna pożyczka francuska z kwietnia 1906 roku, 2,25 miliarda franków, która uratowała finanse państwa i uniezależniła rząd od przyszłej Dumy. Gdy tylko pieniądze były zapewnione, car przestał go potrzebować. Witte odszedł na początku maja 1906 roku (pod koniec kwietnia według kalendarza juliańskiego), kilka dni przed otwarciem pierwszej Dumy. Jego następcą został Iwan Goriemykin, a wkrótce potem władzę przejął Piotr Stołypin, który podjął część planów Wittego, zwłaszcza reformę rolną.

Na uboczu

Ostatnie dziewięć lat życia Witte spędził jako członek Rady Państwa, bez wpływu na rządy. Dwór go nie znosił, prawica uważała za zdrajcę monarchii, lewica za kata rewolucji. W styczniu 1907 roku w jego petersburskim domu znaleziono podłożone bomby. Śledztwo prowadziło do skrajnie prawicowego Związku Narodu Rosyjskiego i wskazywało na powiązania sprawców z policją polityczną. Witte spędzał wiele czasu za granicą, zwłaszcza w Biarritz, gdzie pisał wspomnienia. Ukończył je około 1912 roku i złożył w banku we Francji z zastrzeżeniem, że nie wolno ich drukować za życia jego i jego współczesnych.

Przez całe życie powtarzał, że Rosja potrzebuje pokoju, a każda wielka wojna może ją zniszczyć. W lipcu 1914 roku, podobnie jak Grigorij Rasputin, przestrzegał przed wojną z Niemcami, a gdy wybuchła, opowiadał się za jak najszybszym pokojem. Nikt go nie słuchał. Zmarł nagle 13 marca 1915 roku (28 lutego według kalendarza juliańskiego) w Piotrogrodzie, prawdopodobnie na zapalenie opon mózgowych. Pochowano go na cmentarzu Ławry Aleksandra Newskiego. Na płycie nagrobnej oprócz dat urodzin i śmierci wyryto 17 października 1905 roku, dzień manifestu. Według relacji współczesnych car nie krył ulgi na wieść o jego śmierci.

Był dwukrotnie żonaty. Pierwsza żona zmarła w 1890 roku. Drugi związek, z rozwódką żydowskiego pochodzenia Matyldą Lisaniewicz, wywołał skandal na dworze i zamknął przed nim wiele salonów. Własnych dzieci nie miał, adoptował córkę żony.

Znaczenie

Witte był architektem rosyjskiej obecności w Mandżurii, a ta obecność stała się jedną z przyczyn wojny z Japonią i, pośrednio, japońskiej ekspansji na kontynencie. Kolej Wschodniochińska, jego dzieło, przetrwała upadek caratu: w 1929 roku Związek Radziecki stoczył o nią krótką wojnę z Chinami, a w 1935 roku sprzedał ją japońskiemu państwu marionetkowemu Mandżukuo. Odcinek południowy, utracony przez Wittego w Portsmouth, stał się bazą Kolei Południowomandżurskiej i Armii Kwantuńskiej, która w 1931 roku zaczęła podbój Mandżurii. W 1945 roku Józef Stalin odebrał Japonii to, co Witte musiał jej oddać.

W samej Rosji Witte uchodzi za ostatniego wielkiego reformatora caratu. Jego program szybkiej industrializacji pod kierunkiem państwa, z kapitałem zagranicznym i kosztem wsi, bywa porównywany z późniejszą industrializacją stalinowską, choć tamta odbyła się innymi metodami i za cenę milionów ofiar. Manifest październikowy dał Rosji namiastkę konstytucji, ale car, który go nie chciał, nie zamierzał się go trzymać. Wspomnienia Wittego, wydane po raz pierwszy w 1921 roku, są jednym z najważniejszych i najbardziej stronniczych źródeł do dziejów ostatnich lat imperium, które w rewolucji lutowej upadło tak, jak przewidywał.