Fevzi Çakmak

Fevzi Çakmak był obok Mustafy Kemala i İsmeta İnönü trzecim z dowódców, którzy wygrali turecką wojnę o niepodległość. Zawodowy oficer sztabowy armii osmańskiej, weteran wojen bałkańskich, Gallipoli, Kaukazu i Palestyny, w 1920 roku jako minister wojny sułtańskiego rządu przeszedł na stronę ruchu narodowego w Ankarze. Był tam premierem i ministrem obrony, a od sierpnia 1921 roku szefem sztabu generalnego, który współkierował zwycięskimi bitwami nad Sakaryą i pod Dumlupınarem. Obok Kemala był jedynym Turkiem, który otrzymał stopień marszałka. Przez ponad dwie dekady stał na czele Sztabu Generalnego republiki: budował jej armię, kierował krwawą pacyfikacją Dersimu w latach 1937–1938 i był jednym z architektów ostrożnej neutralności, dzięki której Turcja przetrwała drugą wojnę światową poza głównym konfliktem.

Oficer sztabowy imperium

Urodził się 12 stycznia 1876 roku w dzielnicy Cihangir w Stambule, jako syn Alego Sırrı Efendiego. Przeszedł całą drogę osmańskiej edukacji wojskowej: szkoły w Salonikach i Kuleli, Akademię Wojskową, którą ukończył w 1896 roku, oraz Akademię Sztabu Generalnego, w 1898 roku. Jako młody oficer zetknął się z wojną w Tesalii w 1897 roku, ale jego właściwą szkołą były Bałkany. Ponad dziesięć lat spędził w zachodniej Rumelii, w Kosowie i Albanii, gdzie armia osmańska walczyła z albańskimi i macedońskimi powstańcami. Nauczył się tam serbskiego, bułgarskiego i albańskiego; w sumie władał kilkoma językami, w tym francuskim i niemieckim. Był typem pracowitego, pobożnego i powściągliwego oficera sztabowego, z daleka od polityki, która w latach rewolucji młodotureckiej pochłaniała wielu jego kolegów, także młodszego o pięć lat Mustafę Kemala.

W pierwszej wojnie bałkańskiej w latach 1912–1913 był szefem operacyjnym armii Wardaru, rozbitej przez Serbów. W bitwie pod Monastyrem w listopadzie 1912 roku zginął jego młodszy brat. Po klęsce Fevzi wycofał się z resztkami wojsk przez Albanię. Imperium straciło niemal całe posiadłości europejskie, a dla pokolenia oficerów, z którego wyszli przywódcy republiki, ta katastrofa była doświadczeniem formującym.

Wielka wojna

Pod koniec 1913 roku Fevzi objął dowództwo V Korpusu. Latem 1915 roku walczył z nim na półwyspie Gallipoli, gdzie Brytyjczycy i ich sojusznicy próbowali przebić się ku Stambułowi; w sierpniu, w bitwie o Gallipoli, poległ pod Conkbayırı (Chunuk Bair) drugi z jego braci. Tam zbliżył się do Kemala, którego dywizja i grupa wojsk odegrały w obronie półwyspu rolę kluczową. W 1916 roku Fevzi dowodził II Korpusem na froncie kaukaskim, w 1917 roku 2 Armią w Diyarbakırze, a w październiku 1917 roku przejął 7 Armię w Palestynie, po Kemalu, który ustąpił w sporze z niemieckim dowódcą grupy armii Erichem von Falkenhaynem. Prowadził ją w ciężkich walkach odwrotowych, gdy Brytyjczycy zajęli Jerozolimę; latem 1918 roku 7 Armię ponownie objął Kemal. W lipcu 1918 roku Fevzi został generałem (ferik).

Po rozejmie w Mudros z 30 października 1918 roku imperium znalazło się pod okupacją Ententy. 24 grudnia 1918 roku Fevzi został szefem sztabu generalnego armii osmańskiej i pozostał nim do maja 1919 roku. Według tureckich biografów ułatwiał wtedy ukrywanie broni i jej przerzut do Anatolii, gdzie rodził się ruch oporu. W maju 1919 roku Grecy, za zgodą zwycięskich mocarstw, wylądowali w Smyrnie, a Kemal wyjechał do Samsunu i stanął na czele tego ruchu.

Z Konstantynopola do Ankary

Na początku 1920 roku Fevzi był dwukrotnie ministrem wojny w sułtańskich rządach Alego Rızy Paszy i Salih Paszy. 16 marca 1920 roku Brytyjczycy formalnie okupowali stolicę, aresztowali nacjonalistycznych posłów i rozpędzili parlament. Fevzi opuścił miasto i 27 kwietnia 1920 roku przyjechał do Ankary, gdzie kilka dni wcześniej zebrało się Wielkie Zgromadzenie Narodowe Turcji. Kemal powitał go na dworcu z honorami. Przejście ministra wojny, generała z nienaganną reputacją i opinią człowieka głęboko religijnego, było dla ruchu narodowego cennym dowodem, że nie jest on buntem awanturników. 3 maja 1920 roku Fevzi został ministrem obrony narodowej w pierwszym rządzie Zgromadzenia, a sąd wojskowy w Stambule skazał go zaocznie na śmierć, jak Kemala i innych przywódców ruchu.

24 stycznia 1921 roku stanął na czele rządu Zgromadzenia, zachowując resort obrony. Był to czas, gdy Ankara walczyła na kilku frontach: z Ormianami na wschodzie, z Francuzami w Cylicji, z buntami wewnętrznymi i przede wszystkim z armią grecką, która zimą i wiosną 1921 roku próbowała przebić się z wybrzeża w głąb Anatolii. Wojskami na froncie zachodnim dowodził İsmet, który dwukrotnie odparł Greków pod İnönü; po drugiej z tych bitew, wiosną 1921 roku, Fevzi otrzymał kolejny awans generalski.

Sakarya i Wielka Ofensywa

W lipcu 1921 roku Grecy, osobiście dopingowani przez króla Konstantyna I i dowodzeni przez generała Anastasiosa Papulasa, pobili Turków pod Kütahyą i Eskişehirem. Kemal cofnął armię za rzekę Sakarya, 250 kilometrów od Eskişehiru, a Zgromadzenie powierzyło mu 5 sierpnia 1921 roku pełnię władzy jako naczelnemu wodzowi. Na początku sierpnia Fevzi oddał resort obrony i został szefem sztabu generalnego (formalnie: Sztabu Generalnego rządu Zgromadzenia), pozostając premierem. W trzytygodniowej bitwie nad rzeką Sakarya, od 23 sierpnia do 13 września 1921 roku, kierował operacjami u boku Kemala, na stanowisku dowodzenia za linią frontu. Grecy nie zdołali przełamać obrony i wycofali się na linię Eskişehir–Afyon. Zgromadzenie nadało Kemalowi tytuł gazi i stopień marszałka.

Przez następny rok Fevzi przygotowywał armię do kontrofensywy, a w lipcu 1922 roku ustąpił z funkcji premiera. Wielka Ofensywa ruszyła 26 sierpnia 1922 roku; Kemal, Fevzi i İsmet obserwowali jej początek ze wzgórza Kocatepe pod Afyonem. W ciągu kilku dni front grecki pękł, a 30 sierpnia w bitwie pod Dumlupınarem, nazwanej przez Turków bitwą naczelnego wodza, rozbito główne siły greckie. Następnego dnia, 31 sierpnia 1922 roku, Zgromadzenie na wniosek Kemala mianowało Fevziego marszałkiem (müşir, później mareşal). Nikt poza nimi dwoma nie otrzymał tego stopnia w historii republiki. 9 września Turcy weszli do Smyrny, a wojna grecko-turecka zakończyła się rozejmem w Mudanii w październiku 1922 roku.

Szef sztabu republiki

W 1923 roku proklamowano Republikę Turecką. Kemal, który chciał oddzielić wojsko od polityki, zażądał od generałów-posłów wyboru między mundurem a mandatem. Fevzi 31 października 1924 roku zrzekł się mandatu posła z Kozanu i pozostał w wojsku jako szef Sztabu Generalnego. Sprawował tę funkcję łącznie przez ponad 22 lata, najdłużej w historii Turcji. Sztab miał w republice szczególną pozycję: podlegał bezpośrednio premierowi, a nie ministrowi obrony, a marszałek był jedną z najbardziej szanowanych postaci państwa. Uchodził za konserwatystę, nieufnego wobec części reform Kemala, ale lojalnego wobec niego i niezaangażowanego w żadną opozycję.

Armia Fevziego była narzędziem budowy scentralizowanego państwa narodowego, także przeciw Kurdom. Po powstaniu szejka Saida w 1925 roku zasiadał w radzie, która opracowała plan „reform” na wschodzie, oparty na przesiedleniach i rządach wojskowych. W latach 1937–1938 wojsko stłumiło opór w górskim Dersimie (dziś Tunceli), zamieszkanym przez alewickich Kurdów i Zazów. Operacja, prowadzona z użyciem lotnictwa, przyniosła śmierć tysięcy ludzi, w dużej części cywilów, i deportacje tysięcy innych. W 2011 roku premier Recep Tayyip Erdoğan, powołując się na dokumenty państwowe, nazwał te wydarzenia masakrą i podał liczbę 13 806 zabitych; inni badacze podają liczby wyższe.

Kemal zmarł w listopadzie 1938 roku. Część elity widziała w Fevzim możliwego następcę, lecz prezydentem został İsmet İnönü, a marszałek nie próbował się z nim mierzyć. Jeszcze za życia Kemala, latem 1938 roku, wojsko tureckie wkroczyło, na mocy porozumienia z Francją, do sandżaku Aleksandretty, przekształconego w Państwo Hatay, które w 1939 roku przyłączono do Turcji. Była to ostatnia zdobycz terytorialna republiki, którą Francja zapłaciła za turecką przychylność w obliczu nadciągającej wojny.

Druga wojna światowa i opozycja

W latach 1939–1944 Fevzi kierował armią kraju, który za wszelką cenę chciał pozostać poza wojną. Turcja podpisała w październiku 1939 roku traktat o wzajemnej pomocy z Wielką Brytanią i Francją, ale po upadku Francji ograniczyła się do neutralności, a w czerwcu 1941 roku, tuż przed atakiem Niemiec na ZSRR, zawarła z Niemcami traktat o przyjaźni. Marszałek wiedział, że jego armia jest liczna, ale słabo uzbrojona, bez nowoczesnego lotnictwa i broni pancernej, i przeciwny był wchodzeniu do wojny, czego od 1943 roku domagali się coraz natarczywiej Brytyjczycy. W Turcji panowało przekonanie, że prawdziwym zagrożeniem jest nie tylko Hitler, lecz także ZSRR, który po wojnie rzeczywiście zażądał baz nad cieśninami i wschodnich prowincji. 12 stycznia 1944 roku, w dniu 68. urodzin, Fevzi przeszedł na emeryturę, formalnie z powodu granicy wieku; część historyków wiąże jego odejście także z zabiegami İnönü o zbliżenie z aliantami.

Na emeryturze stał się postacią opozycji wobec rządów Republikańskiej Partii Ludowej İnönü. W 1946 roku wszedł do parlamentu jako niezależny kandydat na liście nowej Partii Demokratycznej Celâla Bayara i Adnana Menderesa, a demokraci wystawili go przeciw İnönü w wyborach prezydenckich w parlamencie, w których dostał 59 głosów. Wkrótce rozszedł się z nimi i w 1948 roku został honorowym przewodniczącym konserwatywnej Partii Narodu. Zmarł 10 kwietnia 1950 roku w Stambule, na miesiąc przed wyborami, które zakończyły rządy partii Kemala. Jego pogrzeb w Stambule zamienił się w wielką manifestację, a radiu państwowemu, które tego dnia nadawało muzykę rozrywkową, zarzucano lekceważenie zmarłego. Pochowano go, zgodnie z wolą rodziny, na cmentarzu w Eyüp.

Dziedzictwo

W tureckiej pamięci Fevzi Çakmak jest przede wszystkim zwycięskim marszałkiem wojny o niepodległość, drugim po Atatürku żołnierzem republiki; jego imię noszą ulice, szkoły i jednostki wojskowe. Dla konserwatystów był symbolem pobożnego i uczciwego żołnierza, dla Kurdów z Dersimu jednym z ludzi odpowiedzialnych za masakrę z lat 1937–1938. Dla historii drogi do drugiej wojny światowej ważne jest, że armia, którą współdowodził, a potem przez dwie dekady budował, pozwoliła Turcji wywalczyć w latach 1919–1923 rewizję pokoju narzuconego przez zwycięzców w traktacie z Sèvres. Było to jedyne państwo pokonane w pierwszej wojnie światowej, któremu to się udało, a zarazem państwo, które potem nie szukało już wojennego rewanżu. Republika Kemala, İnönü i Çakmaka nie szukała w latach trzydziestych sojuszu z Hitlerem ani Mussolinim, tylko bezpieczeństwa, i w 1939 roku stała z boku, gdy inni przegrani wielkiej wojny szli do niej po rewanż.