Rozejm w Mudanii

Nad ranem 11 października 1922 roku w Mudanii (Mudanya), małym porcie na południowym brzegu Morza Marmara, generał İsmet Pasza i trzej generałowie mocarstw sprzymierzonych, brytyjski, francuski i włoski, podpisali rozejm, który zakończył wojnę grecko-turecką. Grecy mieli w ciągu piętnastu dni opuścić Trację Wschodnią aż po rzekę Maricę, a władzę w tym kraju miał przejąć rząd Wielkiego Zgromadzenia Narodowego w Ankarze. Turcy zobowiązali się w zamian nie przekraczać linii wokół cieśnin i nie wprowadzać wojska do Europy przed zawarciem pokoju. Delegaci Grecji, choć przypłynęli do Mudanii, nie usiedli przy stole i nie złożyli podpisów. Ich rząd przystąpił do rozejmu kilka dni później, gdy nie miał już wyboru. Rozejm oddalił groźbę wojny między Turcją a Wielką Brytanią, która jeszcze kilka dni wcześniej wydawała się bliska, i otworzył drogę do konferencji w Lozannie. Był też pierwszym dokumentem, w którym zwycięskie mocarstwa traktowały rząd Mustafy Kemala jako równorzędnego partnera, a nie zbuntowaną prowincję.

Od Smyrny do cieśnin

26 sierpnia 1922 roku armia turecka rozpoczęła wielką ofensywę pod Afyonem. W ciągu dwóch tygodni rozbiła armię grecką, 9 września wkroczyła do Smyrny, a 18 września ostatnie oddziały greckie opuściły Anatolię. W Smyrnie wybuchł wielki pożar, który strawił dzielnice chrześcijańskie, a setki tysięcy uchodźców czekały na nabrzeżu na statki. W Grecji klęska wywołała przewrót wojskowy. 27 września król Konstantyn I abdykował, a władzę objął komitet rewolucyjny pułkownika Nikolaosa Plastirasa.

Zwycięska armia ruszyła na północ, ku cieśninom. Między nią a Konstantynopolem i Tracją Wschodnią, gdzie stał jeszcze nienaruszony grecki korpus, leżała strefa neutralna wokół Dardaneli i Bosforu, obsadzona od 1918 roku przez wojska brytyjskie, francuskie i włoskie. 15 września londyński „Daily Mail” opublikował wywiad z Kemalem, który mówił, że Turcja żąda Azji Mniejszej, Tracji po Maricę i Konstantynopola i że wolałby uzyskać je w rokowaniach, ale nie będzie czekał w nieskończoność. Gabinet premiera Davida Lloyda George’a postanowił bronić strefy, a 16 września ogłosił komunikat, który zapowiadał wspólny opór Wielkiej Brytanii i dominiów, choć nikt dominiów o zdanie nie zapytał. Kanada odmówiła wysłania wojsk, Australia i Związek Południowej Afryki odpowiedziały chłodno lub wymijająco, a gotowość wysłania żołnierzy zgłosiły tylko Nowa Zelandia i Nowa Fundlandia. Francja i Włochy wycofały swoje oddziały z azjatyckiego brzegu Dardaneli. Pod Çanakkale, dawnym Chanak, Brytyjczycy zostali sami.

Pod koniec września tureckie oddziały kawalerii weszły do strefy neutralnej i stanęły tuż przed brytyjskimi drutami kolczastymi. Żołnierze obu stron mieli rozkaz nie strzelać pierwsi. 29 września brytyjski gabinet polecił dowódcy wojsk sprzymierzonych w Konstantynopolu, generałowi Charlesowi Haringtonowi, wręczyć Turkom ultimatum: jeśli nie wycofają się ze strefy, zostaną zaatakowani. Harington uznał, że wojny można uniknąć, i ultimatum nie doręczył. Tymczasem dyplomacja zrobiła swoje. Brytyjski minister spraw zagranicznych lord Curzon po trudnych rozmowach w Paryżu porozumiał się z premierem Francji Raymondem Poincarém, a 23 września mocarstwa wysłały do Ankary notę, w której proponowały konferencję pokojową i zapowiadały poparcie dla tureckich żądań w sprawie Tracji Wschodniej po Maricę wraz z Adrianopolem. Francuski polityk Henry Franklin-Bouillon, który już w 1921 roku wynegocjował układ francusko-turecki, pojechał pod koniec września do Smyrny, by przekonać Kemala do rokowań. Kemal przyjął propozycję, nakazał wojsku unikać incydentów i wskazał jako miejsce rozmów Mudanię, port niedaleko Bursy.

Rokowania

Rozmowy zaczęły się 3 października 1922 roku po południu. Turecką delegację prowadził dowódca frontu zachodniego İsmet Pasza, z szefem sztabu frontu Asımem Gündüzem i kilkoma oficerami. W Mudanii byli też szef sztabu generalnego Fevzi Pasza i Refet Pasza, wyznaczony przez Ankarę na przyszłego zarządcę Tracji. Mocarstwa reprezentowali generałowie Harington, Charpy i Mombelli, a Franklin-Bouillon przyglądał się rokowaniom i pośredniczył w nich nieoficjalnie. Grecja wysłała generała Aleksandrosa Mazarakisa i pułkownika Ptolemeosa Sarijanisa, ale ci nie wzięli udziału w posiedzeniach i czekali na brytyjskim okręcie u brzegu.

Najtrudniejsza okazała się sprawa Tracji. İsmet żądał, by Grecy oddali ją natychmiast i bez warunków, a tureckie wojsko mogło do niej wkroczyć. Harington i jego koledzy, związani notą z 23 września, zgadzali się na oddanie Tracji Turcji, ale chcieli, by do czasu pokoju przejściowo zajęli ją sprzymierzeni, a Turcja nie przerzucała tam armii. Między 5 a 9 października rozmowy kilka razy stawały na krawędzi zerwania. Według tureckich relacji Kemal polecił İsmetowi 6 października, by w razie odmowy oddania Tracji przygotować marsz na Konstantynopol. Harington poprosił o czas na konsultacje z Curzonem, który znów przebywał w Paryżu i musiał uzgodnić z Poincarém wspólne stanowisko. Brytyjczycy wzmacniali w tym czasie garnizon w Çanakkale, a część źródeł podaje, że Harington miał rozkaz zaatakować, gdyby rozmowy upadły. Wieczorem 9 października İsmet przyjął kompromis, dzień później doprecyzowano szczegóły, a 11 października, według tureckich źródeł około szóstej rano, rozejm podpisano.

Warunki

Rozejm liczył czternaście punktów i został spisany po francusku. Najważniejsze z nich były następujące:

• Działania wojenne między Turcją a Grecją ustawały z chwilą wejścia rozejmu w życie, o północy z 14 na 15 października 1922 roku.
• Grecy mieli wycofać się z Tracji Wschodniej na lewy (zachodni) brzeg Maricy w ciągu mniej więcej piętnastu dni, zabierając wojsko, sprzęt i zapasy. Greccy urzędnicy i żandarmi mieli odejść jak najszybciej.
• Władzę cywilną w Tracji Wschodniej przejmowali urzędnicy sprzymierzonych i przekazywali ją natychmiast, jeśli to możliwe, urzędnikom Ankary, najpóźniej w ciągu trzydziestu dni po ewakuacji Greków. Ankara mogła wprowadzić do Tracji żandarmerię, ale nie więcej niż 8 tysięcy ludzi z oficerami.
• Do czasu pokoju w Tracji Wschodniej miało stacjonować około siedmiu batalionów sprzymierzonych, a prawy brzeg Maricy z przedmieściem Adrianopola Karaağaç pozostawał pod ich kontrolą. Ankara zobowiązała się nie wprowadzać do Tracji armii aż do ratyfikacji traktatu pokojowego.
• Wojska tureckie w Anatolii miały się zatrzymać na liniach wyznaczonych wokół Çanakkale i na półwyspie Izmit i nie przekraczać ich do końca konferencji pokojowej. Sprzymierzeni zachowywali Konstantynopol, półwysep Gallipoli i swoją część strefy cieśnin.

Grecki rząd rewolucyjny długo protestował. Utrata Tracji Wschodniej, którą zajmował od 1920 roku i której traktat z Sèvres przyznał Grecji, oznaczała wyjazd jej greckich mieszkańców. Gdy jednak żadne mocarstwo nie chciało go poprzeć, a Elefterios Wenizelos, który reprezentował Grecję za granicą, radził ustąpić, Ateny przyjęły warunki. Źródła podają, że Grecja przystąpiła do rozejmu 13 albo 14 października 1922 roku.

Ewakuacja Tracji

19 października do Konstantynopola przybył Refet Pasza z oddziałem żandarmerii, witany entuzjastycznie przez muzułmańskich mieszkańców miasta. W Tracji Wschodniej zaczęła się ewakuacja. Według współczesnych szacunków z kraju odeszło w kilka tygodni ponad 250 tysięcy greckich cywilów, którzy nie chcieli zostać pod władzą turecką, a razem z wojskiem i urzędnikami nawet blisko 400 tysięcy ludzi. Uciekali drogami na zachód, przez mosty na Maricy, z bydłem i dobytkiem na wozach, w strugach jesiennego deszczu. Młody korespondent „Toronto Daily Star” Ernest Hemingway, który oglądał tę kolumnę pod Adrianopolem, pisał o milczącej, niekończącej się procesji ludzi. Pod koniec listopada cała Tracja Wschodnia była już w tureckich rękach.

Znaczenie

Rozejm w Mudanii zakończył trzyletnią wojnę, która zaczęła się od greckiego desantu w Smyrnie, i przypieczętował klęskę polityki, której wyrazem był traktat z Sèvres. Turcja odzyskała bez jednego wystrzału Trację Wschodnią, a mocarstwa zgodziły się rozmawiać z Ankarą o nowym pokoju. Nie wszystko jednak poszło po myśli Turków. Cieśniny i Konstantynopol pozostały w rękach sprzymierzonych aż do traktatu w Lozannie, a zakaz wprowadzania armii do Tracji osłabiał pozycję Ankary przy stole rokowań. Kilka tygodni po Mudanii Wielkie Zgromadzenie Narodowe rozstrzygnęło też, kto będzie reprezentował Turcję w Lozannie, i zrobiło to w sposób radykalny.

Najdalej sięgające skutki kryzys, który zakończył się w Mudanii, miał jednak w Wielkiej Brytanii. 7 października były lider konserwatystów Andrew Bonar Law napisał w liście do „Timesa”, że Wielka Brytania nie może sama pełnić roli policjanta świata. 19 października konserwatyści zebrani w londyńskim Carlton Club postanowili wyjść z koalicji i Lloyd George, premier zwycięskiej wojny, tego samego dnia podał się do dymisji. Nigdy już nie wrócił do władzy. Jego następcą został 23 października Bonar Law, a w listopadowych wyborach mandat stracił także Winston Churchill, jeden z najgłośniejszych zwolenników twardej polityki wobec Turcji. Jeszcze ważniejsza była lekcja, jaką dały dominia. Kanada po raz pierwszy otwarcie odmówiła pójścia na wojnę na wezwanie Londynu, a jej premier William Lyon Mackenzie King oświadczył, że o udziale w wojnie zdecyduje kanadyjski parlament. Kryzys z Chanak przyspieszył przebudowę imperium, którą zapisała deklaracja Balfoura z 1926 roku i statut westminsterski z 1931 roku. We wrześniu 1939 roku dominia wypowiedziały wojnę Niemcom osobno, każde własną decyzją: Kanada dopiero 10 września, po głosowaniu w parlamencie, a Irlandia pozostała neutralna.

Także szerszy sens Mudanii nie uszedł uwadze Europy. Kilka tygodni po rozejmie Benito Mussolini objął władzę we Włoszech, a w Niemczech nacjonaliści przedstawiali Kemala jako dowód, że narzucony pokój można zerwać, jeśli zwycięzcy nie mają ochoty walczyć. Mocarstwa, które w 1920 roku dyktowały Turcji warunki, w 1922 roku nie chciały za nie umierać. Ta sama niechęć opinii publicznej Wielkiej Brytanii i Francji do nowej wojny, widoczna po raz pierwszy nad Dardanelami, kształtowała ich politykę wobec rewizjonistów aż do 1939 roku.