İsmet İnönü

İsmet İnönü był przez pół wieku drugą postacią tureckiej polityki, najpierw u boku Mustafy Kemala Atatürka, potem jako jego następca. Oficer sztabu armii osmańskiej, w wojnie z Grekami dowodził frontem zachodnim i w 1921 roku dwukrotnie zatrzymał ich natarcie pod wsią İnönü, od której wziął później nazwisko. Jako szef tureckiej delegacji wynegocjował rozejm w Mudanii i traktat w Lozannie, który zastąpił narzucony Turcji traktat z Sèvres. Przez większość rządów Atatürka był premierem i wykonawcą jego reform, ale też twardej polityki wobec Kurdów i mniejszości. Po śmierci Kemala w 1938 roku został prezydentem i przez całą drugą wojnę światową, mimo nacisków Hitlera i Churchilla, utrzymywał neutralność Turcji, by przystąpić do wojny po stronie aliantów dopiero w lutym 1945 roku. Po wojnie zgodził się na wolne wybory, przegrał je i oddał władzę, a w latach sześćdziesiątych jeszcze raz był premierem.

Młodość i Jemen

Mustafa İsmet urodził się 24 września 1884 roku w Smyrnie, w rodzinie urzędnika wojskowego wymiaru sprawiedliwości Reşida, pochodzącego z Malatyi we wschodniej Anatolii. Część źródeł przypisuje rodzinie ojca pochodzenie kurdyjskie, czemu zaprzeczali jego krewni. Z powodu kolejnych przeniesień ojca dzieciństwo spędził w różnych miastach, głównie w Sivas, gdzie ukończył wojskową szkołę średnią. W 1903 roku jako podporucznik artylerii ukończył szkołę inżynierii wojskowej w Stambule, a w 1906 roku, jako najlepszy na roku, akademię sztabu generalnego. Służbę zaczął w 2 Armii w Adrianopolu (Edirne). Na krótko wstąpił do Komitetu Jedności i Postępu, ale w 1909 roku, po stłumieniu kontrrewolucji w Stambule, w której jego dywizja maszerowała na stolicę, odszedł z komitetu.

W latach 1910–1913 służył w Jemenie, gdzie jako szef sztabu korpusu ekspedycyjnego uczestniczył w tłumieniu powstania imama Jahji i w rokowaniach z nim, zakończonych porozumieniem, które na kilka lat uspokoiło prowincję. Awansowany na majora, w 1913 roku wrócił do Stambułu zagrożonego przez Bułgarów w pierwszej wojnie bałkańskiej, a jesienią jako doradca wojskowy brał udział w rokowaniach pokojowych z Bułgarią.

Wielka wojna

W czasie pierwszej wojny światowej İsmet szybko awansował. Służył w kwaterze głównej Envera Paszy, a w 1915 roku został szefem sztabu 2 Armii i pułkownikiem. Na froncie kaukaskim w 1916 roku zaczęła się jego przyjaźń z Mustafą Kemalem, który dowodził wtedy korpusem w tej samej armii. Działalność İsmeta w pierwszym roku wojny budzi spory: część historyków wskazuje, że jako oficer sztabu jeszcze przed rządowymi rozkazami deportacji z 1915 roku, które otworzyły drogę do ludobójstwa Ormian, opowiadał się za usunięciem Ormian z rejonów przyfrontowych. Jego rola nie została w pełni wyjaśniona.

W 1917 roku dowodził korpusem na froncie kaukaskim, a potem w Palestynie, gdzie jego III Korpus bronił odcinka pod Beer Szewą w czasie brytyjskiej ofensywy jesienią 1917 roku. Razem z Kemalem pisał raporty, które przestrzegały przed złudzeniami co do sytuacji na tym froncie. Po rozejmie w Mudros pracował w ministerstwie wojny w okupowanym Stambule.

Front zachodni

Gdy w marcu 1920 roku alianci formalnie zajęli Stambuł, İsmet uciekł do Anatolii i 9 kwietnia dotarł do Ankary. Został posłem do Wielkiego Zgromadzenia Narodowego i szefem sztabu generalnego jego armii, a sułtański sąd wojenny, podobnie jak Kemala, skazał go zaocznie na śmierć. W listopadzie 1920 roku objął dowództwo frontu zachodniego, początkowo jego północnej części, naprzeciw armii greckiej, która od desantu w Smyrnie w maju 1919 roku zajęła dużą część zachodniej Anatolii. Jego pierwszym zadaniem było zastąpienie ochotniczych oddziałów regularnym wojskiem. Rozprawił się z przywódcą partyzantów Çerkezem Ethemem, który nie chciał się podporządkować i przeszedł na stronę Greków.

W styczniu 1921 roku greckie kolumny ruszyły na Eskişehir. 10 i 11 stycznia pod wsią İnönü na przełęczy przed miastem wojska İsmeta odparły je w pierwszej bitwie regularnej armii Ankary. İsmet otrzymał stopień generała, czyli tytuł paszy. 23 marca Grecy uderzyli znowu, większymi siłami, i po tygodniu ciężkich walk, 31 marca, znów musieli się cofnąć spod İnönü. Kemal odpowiedział na meldunek o zwycięstwie telegramem, że İsmet pokonał nie tylko wroga, ale i „nieszczęsny los narodu”. Te dwie bitwy zatrzymały wojnę grecko-turecką w miejscu na kilka miesięcy i przekonały Francję i Włochy, że z Ankarą trzeba się liczyć.

Latem 1921 roku przyszła porażka. Wielka ofensywa grecka obeszła pozycje İsmeta od południa i w lipcu zdobyła Afyon, Kütahyę i Eskişehir. Kemal nakazał odwrót za Sakaryę, a Zgromadzenie na początku sierpnia odebrało İsmetowi stanowisko szefa sztabu i powierzyło je Fevziemu Paszy. İsmet pozostał jednak dowódcą frontu zachodniego i u boku Kemala walczył w bitwie nad Sakaryą, a w sierpniu 1922 roku w wielkiej ofensywie, która rozbiła armię grecką pod Dumlupınarem i doprowadziła Turków do Smyrny. 31 sierpnia 1922 roku awansował na generała dywizji.

Mudanya i Lozanna

Gdy armia turecka stanęła u cieśnin, a Wielka Brytania groziła wojną, Kemal wysłał İsmeta na rokowania z aliantami. W Mudanii nad Morzem Marmara, od 3 do 11 października 1922 roku, İsmet negocjował z brytyjskim generałem Charlesem Haringtonem i generałami francuskim i włoskim. Rozejm, który podpisano, zmusił Greków do opuszczenia Tracji Wschodniej. Pod koniec października İsmet został ministrem spraw zagranicznych i stanął na czele tureckiej delegacji na konferencję w Lozannie.

Był to jego największy sukces. Generał bez doświadczenia dyplomatycznego i do tego niedosłyszący stanął naprzeciw brytyjskiego ministra spraw zagranicznych lorda George’a Curzona, który zdominował konferencję. İsmet uparcie powtarzał te same żądania, a podobno, gdy Curzon przemawiał, wyłączał aparat słuchowy i po jego przemówieniu przedstawiał swoje stanowisko, jakby nic nie usłyszał. W lutym 1923 roku konferencja została zerwana, ale w kwietniu wznowiona. 24 lipca 1923 roku İsmet podpisał traktat w Lozannie. Turcja odzyskała Trację Wschodnią, uwolniła się od kapitulacji, czyli przywilejów cudzoziemców, a nowe państwo uzyskało uznanie jako pełnoprawny członek społeczności międzynarodowej. Nie udało się odzyskać Mosulu, o którym miała rozstrzygnąć Liga Narodów. Częścią porozumień z Lozanny była też przymusowa wymiana ludności z Grecją, która objęła ponad półtora miliona ludzi.

Premier Atatürka

Po proklamowaniu republiki 29 października 1923 roku İsmet został jej pierwszym premierem. Z krótką przerwą na przełomie 1924 i 1925 roku sprawował ten urząd do 1937 roku, wykonując reformy Kemala: zniesienie kalifatu, zakaz noszenia fezu, nowy kodeks cywilny, alfabet łaciński. To on zaproponował uczynienie Ankary stolicą. Wrócił na stanowisko premiera w marcu 1925 roku, gdy na wschodzie wybuchło kurdyjskie powstanie szejka Saida, i rozprawił się z nim przy pomocy ustawy o utrzymaniu porządku i nadzwyczajnych trybunałów niepodległości. Te same narzędzia posłużyły do zamknięcia opozycyjnej partii i niezależnej prasy. Jego rząd przygotował plan reform dla wschodu, który zakładał asymilację Kurdów, zakaz używania języka kurdyjskiego w urzędach i rządy wojskowych generalnych inspektorów. W 1930 roku armia stłumiła powstanie kurdyjskie pod Araratem, mordując przy tym ludność cywilną w dolinie Zilan, a w 1937 roku zaczęła pacyfikację Dersimu.

W gospodarce İsmet był zwolennikiem etatyzmu. Po wielkim kryzysie państwo budowało koleje, fabryki i banki, a w 1934 roku przyjęto pierwszy plan pięcioletni, wzorowany na radzieckich i finansowany częściowo kredytem z ZSRR. Na tym tle doszło do rozdźwięku z Atatürkiem, który skłaniał się ku bardziej liberalnej polityce gospodarczej i był zmęczony silną pozycją premiera. Jesienią 1937 roku İsmet ustąpił, a premierem został bankowiec Celâl Bayar. W 1934 roku, na mocy ustawy o nazwiskach, Atatürk nadał mu nazwisko İnönü, na pamiątkę zwycięstw z 1921 roku.

Prezydent w czasie wojny

Gdy Atatürk zmarł 10 listopada 1938 roku, Zgromadzenie już następnego dnia jednogłośnie wybrało İnönü na prezydenta. Partia nadała mu tytuł „wodza narodowego” (Millî Şef) i stałego przewodniczącego. Rządził autorytarnie, otaczając się kultem na wzór poprzednika. W czerwcu 1939 roku przyłączył do Turcji Państwo Hatay, czyli dawny okręg Aleksandretty, na co Francja zgodziła się, by zyskać Turcję jako sojusznika.

Jego polityka zagraniczna opierała się na jednej zasadzie: Turcja, która walczyła niemal bez przerwy od 1911 do 1922 roku, nie może się dać wciągnąć w nową wojnę. Wiosną 1939 roku, zaniepokojony włoską aneksją Albanii, zawarł deklaracje sojusznicze z Wielką Brytanią i Francją, a 19 października 1939 roku podpisał z nimi traktat o wzajemnej pomocy. Liczył, że Związek Radziecki będzie po tej samej stronie, ale pakt Ribbentrop-Mołotow przekreślił te rachuby, a w Moskwie Wiaczesław Mołotow przedstawił tureckiemu ministrowi spraw zagranicznych żądania dotyczące cieśnin. Po klęsce Francji w czerwcu 1940 roku İnönü nie wypełnił zobowiązań sojuszniczych, powołując się na zastrzeżenie, że Turcja nie może zostać wciągnięta w wojnę z ZSRR. 18 czerwca 1941 roku, cztery dni przed atakiem Niemiec na ZSRR, podpisał z Niemcami traktat o przyjaźni, a jesienią tego roku zgodził się na sprzedaż Rzeszy chromu, niezbędnego dla przemysłu zbrojeniowego. Odrzucił jednak propozycje niemieckiego ambasadora Franza von Papena, który obiecywał Turcji nabytki kosztem Grecji, i nie zgodził się na przemarsz wojsk niemieckich do Iraku.

Kiedy szala zwycięstwa przechyliła się na stronę aliantów, naciskać zaczęli Brytyjczycy. W styczniu 1943 roku Winston Churchill spotkał się z İnönü w wagonie kolejowym pod Adaną, a w grudniu 1943 roku na II konferencji kairskiej obaj z Rooseveltem namawiali go do przystąpienia do wojny. İnönü stawiał warunki, których alianci nie mogli spełnić, przede wszystkim żądał broni i gwarancji wobec ZSRR. W kwietniu 1944 roku wstrzymał dostawy chromu do Niemiec, w sierpniu zerwał z nimi stosunki dyplomatyczne, a 23 lutego 1945 roku Turcja wypowiedziała wojnę Niemcom i Japonii, co pozwoliło jej zostać członkiem założycielem ONZ.

Neutralność miała swoją cenę wewnątrz kraju. Utrzymywanie pod bronią ponad miliona żołnierzy rujnowało gospodarkę, brakowało chleba. W listopadzie 1942 roku rząd wprowadził jednorazowy podatek majątkowy (varlık vergisi), który ludzie interesu z mniejszości, Grecy, Ormianie i Żydzi, płacili w wysokości wielokrotnie wyższej niż muzułmanie. Tych, którzy nie mogli zapłacić, wysyłano do obozów pracy we wschodniej Anatolii, a ich majątki licytowano. Podatek zniesiono w 1944 roku pod naciskiem aliantów. W lutym 1942 roku władze tureckie odmówiły zejścia na ląd blisko ośmiuset żydowskim uciekinierom z Rumunii ze statku „Struma” i odholowały go na Morze Czarne, gdzie zatopił go radziecki okręt podwodny. Przeżył jeden człowiek. Zarazem Turcja przyjęła w latach trzydziestych i czterdziestych wielu niemieckich uczonych emigrantów, a część tureckich dyplomatów ratowała Żydów z tureckim obywatelstwem w okupowanej Europie.

Po wojnie

Po 1945 roku Józef Stalin zażądał od Turcji oddania Karsu i Ardahanu oraz baz radzieckich w cieśninach. Groźba ta pchnęła İnönü w stronę Stanów Zjednoczonych, które w 1947 roku objęły Turcję doktryną Trumana, a w 1952 roku Turcja weszła do NATO. W kraju İnönü zgodził się na powstanie opozycyjnej Partii Demokratycznej. Wybory z 1946 roku nie były uczciwe, ale 14 maja 1950 roku jego partia przegrała wolne wybory, a İnönü bez oporu oddał władzę Adnanowi Menderesowi i Bayarowi. Przez dziesięć lat był przywódcą opozycji, nękanym przez coraz bardziej autorytarny rząd. Po wojskowym zamachu stanu w 1960 roku bezskutecznie apelował o łaskę dla skazanego na śmierć Menderesa. W latach 1961–1965 jako premier kierował trzema rządami koalicyjnymi i przetrwał dwie próby puczu. W 1964 roku, w czasie kryzysu cypryjskiego, wypowiedział Grekom z greckim obywatelstwem prawo pobytu w Stambule, co doprowadziło do wysiedlenia kilkunastu tysięcy ludzi. W 1972 roku przegrał walkę o przywództwo partii z młodym Bülentem Ecevitem. Zmarł w Ankarze 25 grudnia 1973 roku i został pochowany w mauzoleum Atatürka, naprzeciw grobu swojego przyjaciela. Jego syn Erdal był w latach dziewięćdziesiątych wicepremierem.

Znaczenie

İnönü należał do pokolenia oficerów, którzy w latach 1911–1922 przeszli przez kolejne wojny, klęskę i rozbiór imperium, a potem zbudowali na jego gruzach państwo narodowe. Pod İnönü i w Lozannie przyczynił się do tego, że Turcja jako jedyne pokonane państwo pierwszej wojny światowej obaliła narzucony jej traktat, a zarazem zrobiła to w drodze rokowań, nie w nowej wojnie. Jako premier współtworzył nowoczesną Turcję, ale też jej autorytarny i asymilacyjny charakter. Jako prezydent w czasie drugiej wojny światowej postawił na ostrożność, która ówczesnym sojusznikom wydawała się wyrachowaniem, a jego rodakom oszczędziła losu Grecji, Jugosławii czy Polski. Według znanej anegdoty, gdy po latach jakiś wyborca wyrzucał mu głód czasów wojny, İnönü odpowiedział, że owszem, zostawił go głodnym, ale nie zostawił go sierotą.