Henry Tizard

Henry Tizard był chemikiem z wykształcenia, lotnikiem doświadczalnym z czasów pierwszej wojny światowej i urzędnikiem nauki z powołania. W połowie lat trzydziestych stanął na czele niewielkiego komitetu, który miał znaleźć sposób na obronę Wielkiej Brytanii przed bombowcami. To pod jego przewodnictwem postanowiono zbudować radar i, co równie ważne, nauczyć lotnictwo myśliwskie się nim posługiwać. Bez tej pracy RAF nie wygrałby w 1940 roku bitwy o Anglię. Latem tego samego roku Tizard poprowadził misję, która oddała neutralnym jeszcze Stanom Zjednoczonym najcenniejsze brytyjskie tajemnice wojskowe i zapoczątkowała anglo-amerykańską współpracę naukową. Jego kariera w czasie wojny była jednak naznaczona rywalizacją z dawnym przyjacielem, Frederickiem Lindemannem, doradcą Winstona Churchilla, która odsunęła go od najważniejszych decyzji.

Młodość i nauka

Henry Thomas Tizard urodził się 23 sierpnia 1885 roku w Gillingham w hrabstwie Kent jako jedyny syn (miał cztery siostry) Thomasa Henry’ego Tizarda, oficera marynarki, hydrografa i członka Royal Society. Marzył o karierze w marynarce, ale przekreślił ją słaby wzrok. Uczył się w Westminster School, a potem studiował matematykę i chemię w Magdalen College w Oksfordzie, który ukończył w 1908 roku z najwyższą oceną. Za radą opiekuna wyjechał na rok do Berlina, do laboratorium chemika Walthera Nernsta. Zaprzyjaźnił się tam z młodym fizykiem Frederickiem Lindemannem, synem zamożnego Niemca osiadłego w Anglii. Przyjaźń ta przetrwała ponad dwadzieścia lat, zanim zamieniła się w jedną z najbardziej znanych wrogości w dziejach brytyjskiej nauki.

Po powrocie Tizard pracował w laboratorium Davy’ego i Faradaya w Royal Institution w Londynie, a w 1911 roku został wykładowcą w Oriel College w Oksfordzie. Latem 1914 roku płynął na zjazd Brytyjskiego Stowarzyszenia Krzewienia Nauki w Australii, gdy wybuchła wojna. W kwietniu 1915 roku ożenił się z Kathleen Wilson, córką inżyniera górnictwa. Mieli trzech synów.

Lotnik doświadczalny

Jesienią 1914 roku Tizard został podporucznikiem artylerii, ale wkrótce przeszedł do Royal Flying Corps, gdzie zajmował się badaniem uzbrojenia i osiągów samolotów. Wzrok mu się poprawił, więc nauczył się latać i sam był pilotem w swoich doświadczeniach: mierzył prędkości, pułapy i wznoszenie samolotów, opracowując metody naukowego ich oblatywania. Pracował w ośrodkach doświadczalnych w Upavon, Orfordness i Martlesham Heath, a potem w Ministerstwie Amunicji pod kierunkiem inżyniera Bertrama Hopkinsona. Po śmierci Hopkinsona w 1918 roku przejął jego obowiązki. Wojnę zakończył w randze podpułkownika nowo utworzonego RAF, odznaczony Krzyżem Sił Powietrznych (Air Force Cross). To doświadczenie uczyniło go jednym z nielicznych uczonych, którzy rozumieli zarówno naukę, jak i pilotów i dowódców.

Paliwa, urzędy i Imperial College

Po wojnie wrócił do Oksfordu jako docent termodynamiki chemicznej. Współpracując z koncernem Shell i z inżynierem Harrym Ricardem, badał spalanie paliw w silnikach i ich odporność na spalanie stukowe. Wprowadzona przez nich miara, tak zwana liczba toluenowa, była poprzedniczką liczby oktanowej, która stała się światowym standardem. W 1920 roku przeszedł do administracji państwowej, do Departamentu Badań Naukowych i Przemysłowych, którego w latach 1927–1929 był stałym sekretarzem, czyli najwyższym urzędnikiem. W 1926 roku został członkiem Royal Society. W 1929 roku objął stanowisko rektora Imperial College w Londynie, które zajmował do 1942 roku, a od 1933 roku przewodniczył też Komitetowi Badań Aeronautycznych (Aeronautical Research Committee), doradzającemu Ministerstwu Lotnictwa.

Komitet Tizarda i narodziny radaru

Na początku lat trzydziestych w Wielkiej Brytanii panowało przekonanie, wyrażone przez Stanleya Baldwina, że „bombowiec zawsze się przedrze”. Pod koniec 1934 roku dyrektor badań naukowych Ministerstwa Lotnictwa Harry Wimperis zaproponował, by powołać komitet uczonych do zbadania, jak nauka może pomóc obronie powietrznej. Przewodniczącym Komitetu Naukowego Badania Obrony Powietrznej (Committee for the Scientific Survey of Air Defence), zwanego odtąd komitetem Tizarda, został Tizard, a członkami m.in. fizjolog Archibald Vivian Hill i fizyk Patrick Blackett. Komitet zebrał się po raz pierwszy w styczniu 1935 roku.

Jeszcze przed tym spotkaniem Wimperis zapytał fizyka Roberta Watsona-Watta, czy możliwy jest „promień śmierci”, który strąci samolot. Watson-Watt odpowiedział, że nie, ale fale radiowe mogą posłużyć do wykrywania samolotów. W lutym 1935 roku pokaz pod Daventry wykazał, że to możliwe. Komitet Tizarda natychmiast poparł prace, z których w kilka lat wyrosła sieć stacji Chain Home na wybrzeżu. Zasługa Tizarda polegała nie tyle na samym wynalazku, ile na zrozumieniu, że radar jest bezużyteczny bez sprawnego systemu dowodzenia. W latach 1936–1937 nakłonił lotnictwo do serii ćwiczeń nad Biggin Hill, w których naziemni kontrolerzy naprowadzali myśliwce na bombowce na podstawie meldunków o ich położeniu. Opracowana tam metoda przechwytywania, nazywana przez lotników „kątem Tizzy’ego”, stała się częścią systemu obrony, który Hugh Dowding zbudował w Fighter Command.

W 1935 roku do komitetu wszedł, z poparcia Churchilla, Lindemann. Od początku forsował własne pomysły, takie jak zawieszane na spadochronach miny powietrzne, i domagał się dla nich pierwszeństwa przed radarem. Spory stały się tak ostre, że w 1936 roku Hill i Blackett odeszli z komitetu, a Ministerstwo Lotnictwa powołało go na nowo, już bez Lindemanna. Od tej chwili obaj dawni przyjaciele stali się wrogami. W 1937 roku Tizard otrzymał tytuł szlachecki (Order Łaźni). W 1938 roku namówił Marka Oliphanta z uniwersytetu w Birmingham, by jego zespół zajął się źródłem fal centymetrowych. Rezultatem był magnetron wnękowy, zbudowany w lutym 1940 roku przez Johna Randalla i Harry’ego Boota.

Wojna, Lindemann i misja do Ameryki

Po wybuchu wojny Tizard przewodniczył komitetowi naukowemu do spraw wojny powietrznej i doradzał szefowi sztabu lotnictwa. W marcu 1940 roku Oliphant przyniósł mu memorandum Otto Frischa i Rudolfa Peierlsa, z którego wynikało, że bomba atomowa może być wykonalna. Tizard, wcześniej sceptyczny, doprowadził do powołania komitetu, nazwanego później MAUD, pod przewodnictwem fizyka George’a Thomsona.

Gdy w maju 1940 roku Churchill został premierem, Lindemann stał się jego najbliższym doradcą naukowym, a pozycja Tizarda osłabła. W czerwcu w sporze o niemieckie radiowe systemy naprowadzania bombowców (opisane wcześniej w raporcie z Oslo) Churchill przychylił się do zdania Lindemanna i młodego fizyka R. V. Jonesa, a nie do sceptycznego Tizarda. Wkrótce potem Tizard zrezygnował z funkcji doradcy szefa sztabu lotnictwa. Pozostał doradcą Ministerstwa Produkcji Lotniczej lorda Beaverbrooka.

Tizard od dawna uważał, że Wielka Brytania powinna podzielić się swoimi wynalazkami z Ameryką, która ma przemysł zdolny je produkować. Gdy rząd w końcu się na to zgodził, stanął na czele misji naukowej do Stanów Zjednoczonych. 14 sierpnia 1940 roku poleciał do Kanady, a potem do Waszyngtonu, gdzie spotkał się z Vannevarem Bushem, szefem Narodowego Komitetu Badań Obronnych. Reszta delegacji przywiozła statkiem skrzynkę z planami i magnetronem, który 19 września pokazano Amerykanom. Pokaz przekonał ich do współpracy, a w listopadzie w Massachusetts Institute of Technology rozpoczęło pracę Radiation Laboratory, ośrodek, który zaprojektował większość amerykańskich radarów wojennych. Tizard wrócił do kraju na początku października 1940 roku.

Spór o bombardowanie miast

W kolejnych latach Tizard był członkiem Rady Lotnictwa (Air Council) i doradzał Ministerstwu Produkcji Lotniczej, ale do kręgu decydentów już nie wrócił. Wiosną 1942 roku po raz ostatni starł się z Lindemannem, wówczas lordem Cherwellem. 30 marca Cherwell przedstawił Churchillowi memorandum, według którego masowe nocne bombardowania mogły w ciągu kilkunastu miesięcy pozbawić dachu nad głową jedną trzecią mieszkańców Niemiec, co miało złamać ich ducha. Tizard wykazał, że rachunek jest kilkakrotnie zawyżony: bombowców będzie mniej, nowe pomoce nawigacyjne nie będą gotowe przed 1943 rokiem, a na cel trafi najwyżej co czwarta bomba. Blackett uznał, że memorandum przesadza sześciokrotnie. Obaj radzili przesunąć więcej samolotów do walki z U-Bootami. Przegrali, a Tizarda nazywano w kuluarach defetystą. Bombowce RAF zniszczyły w następnych latach większość niemieckich miast, choć powojenne badania przyznały, że skutki dla produkcji i morale były znacznie mniejsze, niż obiecywał Cherwell.

W 1942 roku Tizard opuścił Imperial College i został prezesem (president) Magdalen College w Oksfordzie, swojej dawnej uczelni. Kierował nim do 1946 roku.

Po wojnie

Po zwycięstwie Partii Pracy w 1945 roku Tizard wrócił do łask. Od 1946 roku przewodniczył Komitetowi Polityki Badań Obronnych, a od 1947 roku Radzie Doradczej do spraw Polityki Naukowej. Pod koniec lat czterdziestych został też głównym doradcą naukowym Ministerstwa Obrony. Wszystkie te funkcje pełnił do 1952 roku. Należał do nielicznych w brytyjskim establishmencie, którzy otwarcie mówili, że kraj nie stać na ambicje mocarstwowe. W 1949 roku pisał: „Uparcie uważamy się za wielkie mocarstwo, zdolne do wszystkiego i tylko chwilowo w trudnościach gospodarczych. Nie jesteśmy wielkim mocarstwem i nigdy już nim nie będziemy. Jesteśmy wielkim narodem, ale jeśli nadal będziemy zachowywać się jak wielkie mocarstwo, wkrótce przestaniemy być wielkim narodem”. Z jego inicjatywy w 1950 roku powołano w ministerstwie małą grupę roboczą, która miała zbadać meldunki o „latających spodkach”, bo uważał, że nie należy ich odrzucać bez sprawdzenia.

Otrzymał Krzyż Wielki Orderu Łaźni (1949) i amerykański Medal Franklina (1946), a w 1948 roku przewodniczył zjazdowi Brytyjskiego Stowarzyszenia Krzewienia Nauki. W 1952 roku przeszedł na emeryturę. Zmarł 9 października 1959 roku w Fareham w hrabstwie Hampshire.

Znaczenie

Tizard nie był wielkim odkrywcą, ale był wybitnym organizatorem nauki. Umiał zadać właściwe pytanie, połączyć uczonych z wojskowymi i przekonać jednych i drugich do współpracy. Radar, system kontroli myśliwców i dobrze przygotowane lotnictwo myśliwskie, które w 1940 roku powstrzymały Luftwaffe, były w dużej mierze owocem pracy jego komitetu. Misja z 1940 roku pomogła zbudować zaufanie między Wielką Brytanią a Stanami Zjednoczonymi jeszcze przed przystąpieniem Ameryki do wojny, a magnetron, który przywiozła, stał się podstawą alianckiej przewagi w radarach. Spór Tizarda z Lindemannem, opisany po wojnie przez pisarza i fizyka C. P. Snowa, stał się klasycznym przykładem tego, jak osobiste rywalizacje doradców mogą wpływać na wojenne decyzje państwa. Biografię Tizarda, opartą na jego papierach, wydał w 1965 roku Ronald W. Clark.