Stanley Baldwin

Stanley Baldwin, przemysłowiec z Worcestershire, który do polityki wszedł późno, trzy razy był premierem Wielkiej Brytanii i przez blisko piętnaście lat, od 1923 do 1937 roku, był najważniejszym politykiem brytyjskiej prawicy. Kreował się na zwyczajnego, spokojnego Anglika z prowincji, przywiązanego do wsi, fajki i zdrowego rozsądku, i dzięki temu zdobył zaufanie milionów wyborców. Przeprowadził kraj przez strajk generalny, wielki kryzys i abdykację króla. Jego trzeci rząd przypadł jednak na lata, w których Hitler zbroił Niemcy, Mussolini podbijał Etiopię, a Wielka Brytania nie umiała temu zapobiec. Gdy w 1940 roku przyszły klęski, Baldwin stał się jednym z głównych winnych nieprzygotowania kraju do wojny. Spór o to, czy słusznie, trwa wśród historyków do dziś.

Przemysłowiec z Bewdley

Urodził się 3 sierpnia 1867 roku w Bewdley w hrabstwie Worcestershire jako jedyne dziecko Alfreda Baldwina, właściciela zakładów żelaznych i stalowych, oraz Louisy z domu Macdonald. Siostra matki była matką pisarza Rudyarda Kiplinga, który był więc jego kuzynem. Uczył się w Harrow School, a potem studiował historię w Kolegium Trójcy Świętej w Cambridge. Po studiach wszedł do rodzinnej firmy i okazał się dobrym, nowoczesnym przedsiębiorcą, który dbał o dobre stosunki z robotnikami. W 1892 roku ożenił się z Lucy Ridsdale. Mieli sześcioro dorosłych dzieci. Najstarszy syn, Oliver, został później posłem Partii Pracy.

W 1906 roku Baldwin bez powodzenia kandydował do parlamentu w Kidderminster. W 1908 roku, po śmierci ojca, odziedziczył spory majątek i jego mandat w okręgu Bewdley, który reprezentował przez prawie trzydzieści lat.

Od zaplecza do Downing Street

Przez pierwsze lata był mało widocznym posłem. W czasie pierwszej wojny światowej został parlamentarnym sekretarzem przywódcy konserwatystów Andrew Bonara Lawa, a w 1917 roku finansowym sekretarzem skarbu. Zachęcał wtedy zamożnych Brytyjczyków, by pomagali spłacić dług wojenny, i sam anonimowo przekazał państwu jedną piątą swojego majątku w obligacjach pożyczki wojennej. W 1921 roku wszedł do gabinetu koalicyjnego Davida Lloyda George’a jako przewodniczący Zarządu Handlu.

Przełom nastąpił 19 października 1922 roku. Na zebraniu posłów konserwatywnych w londyńskim Carlton Club Baldwin wystąpił przeciwko dalszej koalicji z Lloydem George’em, którego nazwał „dynamiczną siłą” niszczącą wszystko wokół. Konserwatyści zerwali koalicję, nowym premierem został Bonar Law, a Baldwin kanclerzem skarbu. Kiedy w maju 1923 roku śmiertelnie chory Bonar Law ustąpił, król Jerzy V wybrał na premiera mało znanego Baldwina, a nie doświadczonego lorda Curzona. 22 maja 1923 roku Baldwin został premierem.

Pierwszy rząd przetrwał krótko. Baldwin uznał, że do wprowadzenia ceł ochronnych potrzebuje mandatu wyborców, i w grudniu 1923 roku rozpisał przedterminowe wybory. Konserwatyści pozostali największą partią, ale stracili większość, a w styczniu 1924 roku władzę objął pierwszy rząd Partii Pracy z Ramsayem MacDonaldem na czele.

Drugi rząd: Locarno i strajk generalny

Po wyborach w październiku 1924 roku Baldwin wrócił do władzy z wielką większością. Do rządu wziął byłych zwolenników koalicji: ministrem spraw zagranicznych został Austen Chamberlain, kanclerzem skarbu Winston Churchill, a ministrem zdrowia Neville Chamberlain. Rząd odrzucił porozumienia MacDonalda z ZSRR, a w 1925 roku Austen Chamberlain doprowadził do zawarcia traktatów lokarneńskich, które na kilka lat uspokoiły zachodnią Europę i otworzyły Niemcom drogę do Ligi Narodów.

Najcięższą próbą był strajk generalny w maju 1926 roku, ogłoszony przez związki zawodowe w obronie górników. Rząd był do niego przygotowany: ochotnicy i wojsko utrzymali dostawy i komunikację, a po dziewięciu dniach związki ustąpiły. Baldwin przemawiał przez radio jak spokojny ojciec narodu, ale ustawa z 1927 roku, ograniczająca prawo do strajku, pozostawiła wśród robotników gorycz. W maju 1927 roku, po rewizji w siedzibie radzieckiej spółki Arcos, rząd zerwał stosunki dyplomatyczne z ZSRR. Do trwałych osiągnięć rządu należały ustawa emerytalna z 1925 roku i przyznanie w 1928 roku kobietom praw wyborczych na tych samych zasadach co mężczyznom. W wyborach w maju 1929 roku, prowadzonych pod hasłem „Bezpieczeństwo przede wszystkim”, konserwatyści przegrali.

W rządzie narodowym

W opozycji Baldwin musiał bronić swojej pozycji przed magnatami prasowymi, lordami Beaverbrookiem i Rothermere’em, którzy próbowali narzucić partii swój program. W marcu 1931 roku zarzucił im, że chcą „władzy bez odpowiedzialności, przywileju nierządnicy od zarania dziejów”, i wygrał. Gdy w sierpniu 1931 roku rząd Partii Pracy rozpadł się w czasie kryzysu finansowego, Baldwin zgodził się wejść do rządu narodowego pod przewodnictwem MacDonalda. Jako lord przewodniczący Rady i przywódca największej partii koalicji był przez cztery lata faktycznym zastępcą, a coraz częściej rzeczywistym gospodarzem rządu. W 1935 roku przeprowadził przez parlament, wbrew Churchillowi, ustawę o rządzie Indii, która dawała prowincjom Indii szeroki samorząd.

Najtrudniejsza okazała się sprawa zbrojeń. Baldwin podzielał przekonanie, że wielkie zbrojenia prowadzą do wojny, i długo liczył na sukces konferencji rozbrojeniowej w Genewie. 10 listopada 1932 roku powiedział w Izbie Gmin, że „bombowiec zawsze się przedrze” i że jedyną obroną jest atak, czyli zabijanie kobiet i dzieci szybciej niż wróg. Po dojściu do władzy Hitlera i wyjściu Niemiec z Ligi Narodów zmienił zdanie. W marcu 1934 roku zapowiedział, że Wielka Brytania nie będzie miała lotnictwa słabszego niż jakiekolwiek państwo w zasięgu jej brzegów, a 30 lipca 1934 roku mówił, że granica Anglii nie leży już na klifach Dover, lecz na Renie. Jednocześnie przegrane przez konserwatystów wybory uzupełniające, zwłaszcza w East Fulham w 1933 roku, przekonały go, że społeczeństwo jest głęboko pacyfistyczne. Zbrojenia lotnicze ruszyły więc powoli, a 22 maja 1935 roku Baldwin przyznał w Izbie Gmin, że pomylił się, oceniając tempo rozbudowy Luftwaffe.

Trzeci rząd

7 czerwca 1935 roku schorowany MacDonald oddał mu urząd premiera. Jedenaście dni później Wielka Brytania zawarła z Niemcami układ morski. Gdy Mussolini zaatakował Etiopię, rząd Baldwina wystąpił jako obrońca Ligi Narodów i poparł sankcje wobec Włoch, a 14 listopada 1935 roku wygrał wybory. W czasie kampanii Baldwin zapewniał, że „nie będzie wielkich zbrojeń”. Kilka tygodni później jego minister spraw zagranicznych Samuel Hoare uzgodnił z Pierre’em Lavalem plan oddania Włochom dużej części Etiopii. Wybuchł skandal, Hoare musiał odejść, a sankcje okazały się zbyt słabe, by powstrzymać Mussoliniego.

W marcu 1936 roku Hitler wprowadził wojska do Nadrenii. Baldwin tłumaczył Francuzom, że Wielka Brytania nie ma sił, by ich wesprzeć, a opinia publiczna nie widziała powodu do wojny o to, że Niemcy weszły „na własne podwórko”. Latem rząd zniósł sankcje wobec Włoch i razem z Francją przyjął politykę nieinterwencji w wojnie domowej w Hiszpanii. Jednocześnie zaczął się poważny program zbrojeń: rozbudowa floty, nowe dywizjony lotnicze, fabryki budowane przez państwo i prowadzone przez przemysł, a w marcu 1936 roku urząd ministra koordynacji obrony. 12 listopada 1936 roku, odpowiadając na ataki Churchilla, Baldwin z „przerażającą szczerością” przyznał, że w latach 1933–1934 nie mógł pójść do wyborów z programem zbrojeń, bo by je przegrał. Słowa te przez lata cytowano jako dowód, że przedłożył partię nad kraj.

Ostatnim wielkim sukcesem Baldwina było rozwiązanie kryzysu wokół Edwarda VIII, który chciał poślubić dwukrotnie rozwiedzioną Amerykankę Wallis Simpson. Premier przekonał króla, że gabinet, dominia i opinia publiczna nie przyjmą takiego małżeństwa, a gdy Edward wybrał miłość zamiast tronu, przeprowadził abdykację spokojnie i bez kryzysu ustrojowego. Po koronacji Jerzego VI, 28 maja 1937 roku, ustąpił z urzędu, a jego następcą został Neville Chamberlain. Otrzymał Order Podwiązki i tytuł hrabiego Baldwin of Bewdley.

Na emeryturze

Baldwin poparł układ monachijski i pisał Chamberlainowi, że jeśli zdoła zachować pokój, przyszłe pokolenia będą go błogosławić. W grudniu 1938 roku, kilka tygodni po nocy kryształowej, wystąpił w radiu z apelem o pomoc dla uchodźców z Niemiec. Fundusz jego imienia zebrał ponad pół miliona funtów i wspierał między innymi przewóz żydowskich dzieci do Wielkiej Brytanii w ramach akcji Kindertransport.

Po klęskach 1940 roku stał się jednym z najbardziej znienawidzonych ludzi w kraju. Pamflet „Guilty Men” z lipca 1940 roku obwinił go razem z MacDonaldem i Chamberlainem o pozostawienie Wielkiej Brytanii bez broni. Dostawał obraźliwe listy, a w 1941 roku prasa nagonką zmusiła go do oddania na złom żelaznych bram jego posiadłości. Churchill, z którym w latach trzydziestych toczył spory o zbrojenia i Indie, nie szczędził mu potem surowych ocen. W 1945 roku zmarła żona Baldwina. On sam zmarł we śnie 14 grudnia 1947 roku w swoim domu Astley Hall w Worcestershire. Jego prochy pochowano w katedrze w Worcesterze.

Znaczenie

Baldwin był jednym z najzręczniejszych polityków brytyjskich XX wieku. Uczynił z Partii Konserwatywnej partię umiarkowaną, zdolną zdobywać głosy robotników i kobiet, przeprowadził kraj bez wstrząsów przez strajk generalny i wielki kryzys, a w czasach, gdy w Europie upadały demokracje, umacniał w Brytyjczykach przywiązanie do parlamentaryzmu. Jego słabością była polityka zagraniczna, która go nudziła i którą zostawiał ministrom.

Dla drogi do drugiej wojny światowej najważniejsze są lata 1933–1937. Krytycy zarzucają mu, że wiedząc o zagrożeniu, zbroił kraj zbyt wolno i ukrywał przed wyborcami prawdę, a w sprawie Etiopii i Nadrenii pokazał dyktatorom, że Wielka Brytania nie będzie walczyć. Obrońcy, zwłaszcza historycy piszący po otwarciu archiwów, podkreślają, że bez przyzwolenia pacyfistycznego społeczeństwa nie dało się zbroić szybciej, a programy rozpoczęte za Baldwina, w tym rozbudowa lotnictwa myśliwskiego i radarów, pozwoliły Wielkiej Brytanii przetrwać 1940 rok. Obie strony zgadzają się, że Baldwin dobrze rozumiał nastroje własnego społeczeństwa, a znacznie gorzej zamiary dyktatorów.