Zabójstwo królowej Min

8 października 1895 roku przed świtem grupa uzbrojonych Japończyków, w większości cywilów, wsparta przez japońskich żołnierzy, policjantów i koreańskich żołnierzy szkolonych przez Japończyków, wdarła się do pałacu Gyeongbokgung w Seulu. Napastnicy przeszukali komnaty kobiece, bili i wyrzucali przez okna dwórki, a w końcu zabili królową Min, żonę króla Gojonga, od ponad dwudziestu lat najbardziej wpływową osobę na koreańskim dworze. Jej ciało wyniesiono do pobliskiego zagajnika, oblano naftą i spalono. Zamach przygotował poseł Japonii w Korei, generał porucznik w stanie spoczynku Gorō Miura. Według kalendarza księżycowego, którego w Korei używano wtedy jeszcze oficjalnie, był to dwudziesty dzień ósmego miesiąca roku eulmi, dlatego Koreańczycy nazywają ten zamach incydentem eulmi (을미사변, Eulmi sabyeon).

Korea między Chinami, Japonią i Rosją

Królestwo Joseon, rządzone od końca XIV wieku przez dynastię Yi, przez stulecia uznawało zwierzchnictwo cesarzy chińskich i odcinało się od reszty świata. W 1876 roku Japonia, która po restauracji Meiji w szybkim tempie przyswajała sobie zachodnią technikę i zachodnie metody polityki, zmusiła Koreę do podpisania nierównoprawnego traktatu z Ganghwa. Otworzył on koreańskie porty dla japońskich kupców i dał Japończykom prawo eksterytorialności. W ślad za Japonią przyszły traktaty z Chinami, Stanami Zjednoczonymi, Wielką Brytanią, Niemcami, Rosją i Francją. Przez następne dwie dekady Korea była polem rywalizacji mocarstw, a jej dwór polem walki stronnictw, które szukały oparcia u obcych.

Najważniejsza oś tej walki przebiegała wewnątrz rodziny królewskiej. Gojong wstąpił na tron w 1864 roku jako jedenastoletni chłopiec, a w jego imieniu rządził jego ojciec Yi Ha-eung, znany jako Heungseon Daewongun, zwolennik twardej izolacji kraju. To on wybrał dla syna żonę z rodu Min z Yeoheung, sierotę bez wpływowych krewnych, która miała być posłuszną synową. Pomylił się. Królowa szybko zbudowała własne stronnictwo, w 1873 roku przyczyniła się do odsunięcia teścia od władzy i obsadziła najważniejsze urzędy krewnymi z rodu Min. Między nią a Daewongunem toczyła się odtąd bezlitosna wojna, w której oboje szukali sprzymierzeńców za granicą. W czasie buntu wojskowego w 1882 roku Daewongun na krótko odzyskał władzę i ogłosił, że królowa nie żyje, choć ta ukryła się na prowincji. Przywróciły ją do Seulu wojska chińskie, które aresztowały Daewonguna i wywiozły go do Chin. W grudniu 1884 roku proreformatorscy spiskowcy wspierani przez japońskie poselstwo dokonali puczu Gapsin. Stłumił go chiński garnizon pod dowództwem Yuan Shikaia, a królowa, która za tymi spiskowcami widziała Japończyków, od tej pory nie ufała Tokio.

Wojna chińsko-japońska i trójinterwencja

W 1894 roku na południu Korei wybuchło powstanie chłopskie Donghak. Rząd koreański poprosił o pomoc Chiny, ale do Korei weszły także wojska japońskie. 23 lipca 1894 roku Japończycy zajęli Gyeongbokgung, wzięli króla pod kontrolę i wynieśli do władzy Daewonguna, którego rękami utworzono rząd uległy wobec Japonii. Kilka dni później zaczęła się wojna chińsko-japońska, formalnie wypowiedziana 1 sierpnia. Japonia wygrała ją na lądzie i na morzu. Pod jej nadzorem rząd Kim Hong-jipa przeprowadzał tzw. reformy kabo: zniesiono egzaminy urzędnicze i niewolnictwo, przebudowano administrację i armię. Z sił szkolonych przez japońskich instruktorów utworzono w Seulu oddziały zwane hullyeondae. Daewongun szybko okazał się dla Japończyków zbyt samodzielny. Jesienią 1894 roku nowy poseł japoński Kaoru Inoue odsunął go od spraw państwa.

Traktat z Shimonoseki, podpisany 17 kwietnia 1895 roku, zmusił Chiny do uznania pełnej niepodległości Korei, co w praktyce oznaczało zerwanie jej związków z Pekinem i otwarcie drogi dla wpływów japońskich. Chiny oddały też Japonii Tajwan i półwysep Liaotung z Port Arthur. Sześć dni później Rosja, Francja i Niemcy w tzw. trójinterwencji „doradziły” Japonii zwrot Liaotungu. Tokio, wyczerpane wojną, ustąpiło. Dla Seulu był to sygnał, że Japonia nie jest wszechmocna i że istnieje mocarstwo zdolne ją powstrzymać: Rosja.

Królowa Min wyciągnęła z tego wnioski szybciej niż ktokolwiek. Latem 1895 roku jej stronnictwo zaczęło usuwać ludzi związanych z Japonią, a jeden z najważniejszych z nich, minister spraw wewnętrznych Pak Yeong-hyo, oskarżony o spisek przeciw królowej, uciekł w lipcu do Japonii. Dwór coraz otwarciej szukał oparcia u rosyjskiego chargé d’affaires Karla Webera. Obserwatorzy japońscy uznali, że królowa niweczy wszystko, co Japonia zdobyła w wojnie, i że dopóki ona rządzi dworem, wpływy japońskie w Korei będą słabnąć.

Poseł, który nie chciał być dyplomatą

Inoue, doświadczony polityk, próbował pozyskać króla i królową obietnicami pomocy finansowej i zapewnieniami, że Japonia będzie bronić ich bezpieczeństwa. Latem 1895 roku Tokio postanowiło go jednak zastąpić. Jego następcą został Gorō Miura, wojskowy z dawnej domeny Chōshū, weteran wojny boshin i tłumienia buntu Satsumy, od lat w konflikcie z kierownictwem armii, bez żadnego doświadczenia dyplomatycznego. Według jego późniejszych wspomnień trzykrotnie odmawiał przyjęcia stanowiska. Do Seulu przyjechał na początku września 1895 roku.

Miura szybko doszedł do wniosku, że jedynym sposobem odwrócenia biegu wydarzeń jest usunięcie królowej. Około 19 września, jak zeznał później Kenzō Adachi, właściciel wydawanej w Seulu gazety „Kanjō shinpō”, poseł zapytał go, czy zna młodych ludzi gotowych na „polowanie na lisa”. Adachi zwerbował dziennikarzy swojej gazety i innych japońskich awanturników, tzw. sōshi, którzy od lat działali w Korei, korzystając z prawa eksterytorialności. Według ustaleń sądu w Hiroszimie plan zatwierdzono 3 października w poselstwie na naradzie Miury z sekretarzem poselstwa Sugimurą Fukashim i doradcą koreańskiego dworu, byłym oficerem Okamotą Ryūnosuke. W przygotowaniach brał udział attaché wojskowy podpułkownik Yukihiko Kusunose. Spiskowcy zamierzali wciągnąć do akcji Daewonguna, by zamach wyglądał na wewnętrzny koreański przewrót, a koreańskich żołnierzy z hullyeondae przedstawić jako jego wykonawców.

Akcję zaplanowano na połowę października, ale przyspieszyły ją wydarzenia. Dwór postanowił rozwiązać hullyeondae, uważane za narzędzie Japonii. 7 października koreański minister wojny przyszedł do Miury z wiadomością o decyzji króla. Poseł uznał, że dłużej czekać nie można, i wyznaczył uderzenie na świt następnego dnia.

Noc z 7 na 8 października

Około drugiej w nocy Okamoto z grupą Japończyków w cywilnych ubraniach, wśród których byli konsularni policjanci, przybył do podmiejskiej rezydencji Daewonguna w Gongdeok-ri. Co się tam wydarzyło, pozostaje sporne. Według źródeł japońskich stary książę po kilkugodzinnych rozmowach zgodził się poprowadzić „powstanie” i zażądał jedynie gwarancji, że nie stanie się krzywda królowi i następcy tronu. Część historyków koreańskich uważa, że został po prostu porwany i zawieziony do pałacu wbrew woli. Lektyka z Daewongunem ruszyła w stronę Gyeongbokgung, a po drodze dołączały do niej kolejne grupy: sōshi, japońscy policjanci i żołnierze garnizonu oraz koreańscy żołnierze hullyeondae pod komendą swoich koreańskich dowódców batalionów.

Około piątej rano, gdy zaczynało świtać, japońscy policjanci wspięli się po drabinach na mury pałacu i otworzyli bramy od środka, a do pałacu weszli napastnicy także przez główną bramę Gwanghwamun. Straż pałacowa po krótkiej wymianie ognia w większości rozbiegła się. Amerykański generał William McEntyre Dye, instruktor koreańskiej armii, bezskutecznie próbował zebrać żołnierzy do obrony. Zginął dowódca pułku hullyeondae Hong Gye-hun, wierny królowej, który kilkanaście lat wcześniej ocalił ją w czasie buntu z 1882 roku. Relacje różnią się co do tego, czy zastrzelili go Japończycy, czy żołnierze, którym przewodził.

Napastnicy skierowali się do położonego w północnej części pałacu zespołu Geoncheonggung, gdzie mieszkała para królewska. Kilku z nich wtargnęło do pokoju króla, poturbowało następcę tronu, Yi Cheoka, późniejszego cesarza Sunjonga, a jego żonę zrzuciło ze schodów. W skrzydle królowej sōshi wyciągali dwórki za włosy, bili je i wyrzucali przez okna i z werand, domagając się wskazania królowej. Problem polegał na tym, że prawie nikt z nich nie wiedział, jak ona wygląda. Królowa nie pozwalała się fotografować, a nawet obcych posłów przyjmowała zza parawanu. Zginęły co najmniej dwie dwórki wzięte za nią. Minister dworu Yi Gyeong-jik, który próbował zagrodzić drogę do komnat królowej, został zastrzelony lub zarąbany.

Świadkiem części tych scen był rosyjski architekt i inżynier Afanasij Sieriedin-Sabatin, zatrudniony na dworze. Opisał później dziedziniec pełen Japończyków w dziwnych szatach, uzbrojonych w szable, i jednego z nich, który pytał go po angielsku: „Gdzie jest królowa? Wskaż nam królową!”. Sabatin jej nie wskazał i uszedł z życiem.

Śmierć królowej

Nie wiadomo z całą pewnością, kto zabił królową, i prawdopodobnie nigdy się tego nie ustali. Do zabójstwa przyznawało się kilku napastników. Najczęściej wskazuje się sōshi Yasukichiego Terasakiego (występującego też jako Genji Takahashi) albo japońskiego podporucznika z garnizonu. Według zeznań następcy tronu zabójca powalił królową na ziemię, skoczył jej na pierś i ciął ją mieczem. Stało się to w komnatach królowej, około szóstej rano. Ponieważ napastnicy nie byli pewni, kogo zabili, sprowadzili dwórki, by obejrzały ciało. Gdy kobiety zaczęły płakać, uznali to za potwierdzenie. Zwłoki wyniesiono do pobliskiego zagajnika, oblano naftą i spalono. Według koreańskich relacji ocalały tylko szczątki, które potajemnie pochowano. Królowa miała 43 lata.

Zamachowcy plądrowali jeszcze pałac, a potem stopniowo wychodzili przez Gwanghwamun. Około siódmej widzieli ich już zagraniczni dyplomaci. Jeszcze rano do pałacu przybył Miura i razem z Daewongunem udał się na audiencję do roztrzęsionego króla. Daewongun objął rządy w imieniu syna, a tego samego dnia powstał nowy, projapoński rząd. 10 października w urzędowym dzienniku ogłoszono w imieniu króla edykt, który obwiniał królową o nieszczęścia kraju, twierdził, że zbiegła, i degradował ją do stanu ludu. Według relacji zgromadzonych przez historyków Gojong oświadczył, że prędzej da sobie obciąć palce, niż go podpisze. Edykt ukazał się bez jego zgody i większość zagranicznych przedstawicieli w Seulu odmówiła jego uznania. Odwołano go pod koniec listopada.

Ukrywanie i proces w Hiroszimie

Miura od pierwszych godzin zaprzeczał udziałowi Japończyków. Rosyjskiemu chargé d’affaires Weberowi, który twierdził, że w pałacu widziano japońskie miecze, odpowiedział, że mogli to być Koreańczycy przebrani za Japończyków. Telegrafując do Tokio, pisał o bójce między koreańskimi oddziałami i o tym, że los królowej jest nieznany. Naoczni świadkowie, Dye i Sabatin, opowiedzieli jednak o wszystkim w gronie cudzoziemców w Seulu, a wiadomość mimo przeszkód dotarła do zagranicznej prasy. Japoński konsul Sadatsuchi Uchida przeprowadził na własną rękę śledztwo, a z Tokio przysłano dyplomatę Jutarō Komurę. Obaj ustalili, że zamach zorganizowali Miura i jego ludzie, i zalecili ich ukaranie.

Rząd japoński, kierowany przez premiera Hirobumiego Itō, chcąc uniknąć oskarżeń, że stoi za zbrodnią, odwołał Miurę i kilkudziesięciu uczestników zamachu do kraju. Gdy w drugiej połowie października wyjeżdżali z Korei, japońscy osadnicy żegnali ich jak bohaterów. Po przypłynięciu do Hiroszimy zostali aresztowani i oskarżeni o zabójstwo i spisek. 14 stycznia 1896 roku sąd wojskowy 5 Dywizji uniewinnił ośmiu oficerów, uznając, że wykonywali rozkazy i nie wiedzieli o planie zabójstwa. 20 stycznia sędzia śledczy sądu okręgowego w Hiroszimie umorzył postępowanie wobec 48 cywilów, z Miurą na czele, z powodu niewystarczających dowodów. Uzasadnienie stwierdzało przy tym, że część oskarżonych postanowiła zabić królową i wtargnęła w tym celu do jej komnat, nie wskazało jednak, kto zadał śmierć. Do procesu publicznego nie doszło, a zagranicznych świadków nie przesłuchano. Historycy wciąż spierają się, czy na wyrok wpłynął rząd w Tokio, czy była to decyzja samego sędziego.

W Korei tymczasem projapoński rząd potrzebował winnych. Jeszcze tej zimy sąd koreański skazał na śmierć i powieszono trzech Koreańczyków: byłego wiceministra wojny Yi Ju-hoe, Pak Seona i oficera Yun Seok-u. Dwaj ostatni byli najpewniej niewinni. Według części relacji Yun Seok-u ściągnął na siebie podejrzenia tym, że pozbierał i pochował szczątki królowej. Prawdziwi koreańscy wspólnicy zamachowców, wśród nich dowódca batalionu hullyeondae U Beom-seon, uniknęli wtedy kary.

Ucieczka króla do poselstwa rosyjskiego

Zamach, który miał przywrócić Japonii przewagę w Korei, przyniósł skutek odwrotny. Gojong, uwięziony we własnym pałacu, bał się, że zostanie otruty, i przyjmował jedynie żywność przysyłaną w zamkniętych skrzynkach z poselstw zachodnich. Pod koniec listopada 1895 roku jego zwolennicy próbowali wyprowadzić go z pałacu przez bramę Chunsaengmun, ale spisek został zdradzony. 30 grudnia rząd wydał dekret nakazujący mężczyznom obcięcie tradycyjnych koków, uważanych za znak koreańskiej tożsamości. Oburzenie z powodu zabójstwa królowej i dekretu o włosach wywołało na prowincji pierwsze antyjapońskie powstania tzw. sprawiedliwych armii (uibyeong).

11 lutego 1896 roku Gojong i następca tronu, według tradycji ukryci w lektykach dwórek, wymknęli się z pałacu i schronili w poselstwie rosyjskim. Stamtąd król odwołał rząd Kim Hong-jipa, a premier tego samego dnia zginął z rąk tłumu. Przez rok Korea była rządzona z rosyjskiej placówki dyplomatycznej, a wpływy rosyjskie na Półwyspie Koreańskim osiągnęły szczyt. Japonia straciła wszystko, co zyskała w 1894 roku, i musiała zawrzeć z Rosją porozumienia o równowadze wpływów w Korei. W lutym 1897 roku Gojong przeniósł się do pałacu Gyeongun położonego obok poselstw, a w październiku 1897 roku ogłosił się cesarzem i przekształcił Joseon w Cesarstwo Koreańskie. Zmarłej żonie nadał tytuł cesarzowej Myeongseong, a w listopadzie wyprawił jej uroczysty pogrzeb.

Także Miura nie poniósł żadnych konsekwencji. Wrócił do życia publicznego, w 1910 roku wszedł do Tajnej Rady, a w latach dwudziestych był wpływowym pośrednikiem między partiami. W 1903 roku w Japonii został zamordowany U Beom-seon, który przez lata ukrywał się tam jako zbieg.

Znaczenie

W zabójstwie królowej Min oficjalny przedstawiciel obcego państwa zorganizował zamordowanie królowej w jej własnym pałacu, a sąd jego kraju puścił sprawców wolno. Japonia przegrała na krótką metę, ale wyciągnęła z tej sprawy wniosek, że o Koreę trzeba rozstrzygnąć nie intrygą, lecz wojną z Rosją. Wojnę tę stoczyła w latach 1904–1905. Po zwycięstwie zmusiła Koreę do przyjęcia protektoratu, w 1907 roku wymusiła abdykację Gojonga, a w 1910 roku anektowała kraj. Zamordowana królowa stała się w Korei symbolem oporu i krzywdy. Gdy w październiku 1909 roku An Jung-geun zastrzelił w Harbinie Hirobumiego Itō, na pierwszym miejscu listy zarzutów wobec niego postawił właśnie zabójstwo królowej.

Korea stała się dla Japonii nie tylko kolonią, ale też pomostem na kontynent. Przez Koreę biegła droga do Mandżurii, w której po 1905 roku Japonia zdobyła koleje i dzierżawę Kwantungu, i to z Korei, w której stacjonowała japońska Armia Koreańska, w 1931 roku wyruszyły posiłki dla Armii Kwantuńskiej po incydencie mukdeńskim: 21 września dowódca Armii Koreańskiej, generał Senjūrō Hayashi, bez zgody rządu przerzucił swoje oddziały przez graniczną rzekę Jalu. Podbój Mandżurii i utworzenie państwa Mandżukuo otworzyły drogę do wojny z Chinami w 1937 roku i do wojny na Pacyfiku. Zabójstwo królowej Min było jednym z pierwszych kroków na tej drodze. Pokazało, że japońscy wojskowi i nacjonaliści działający za granicą mogą łamać prawo i działać na własną rękę bez obawy przed karą. Ten sam schemat, samowolna akcja wojskowych przedstawiona jako dzieło miejscowych, a potem pobłażanie władz w Tokio, powtórzył się w Mandżurii w 1928 i 1931 roku.