Jutarō Komura

Jutarō Komura był najważniejszym japońskim dyplomatą epoki, w której Japonia z państwa skrępowanego nierównoprawnymi traktatami stała się mocarstwem kolonialnym. Niski, chorowity syn zubożałego samuraja, absolwent Harvardu, przez prawie dziesięć lat kierował polityką zagraniczną swojego kraju. Zawarł sojusz z Wielką Brytanią, który pozwolił Japonii wygrać wojnę z Rosją, wynegocjował w Portsmouth pokój, za który rodacy chcieli go zlinczować, i przeprowadził aneksję Korei. To on zdecydował, że Japonia nie podzieli się z Amerykanami koleją w południowej Mandżurii, i to on wymusił na Chinach przywileje, które ćwierć wieku później posłużyły Armii Kwantuńskiej za pretekst do podboju tej krainy. Zmarł w 1911 roku, u szczytu sukcesu, ale politykę, którą zapoczątkował, jego następcy prowadzili aż do katastrofy 1945 roku.

Z Obi do Harvardu

Urodził się 26 października 1855 roku (16 dnia 9 miesiąca według kalendarza księżycowego) w Obi, stolicy małego księstwa w prowincji Hyūga na wyspie Kiusiu, dziś części miasta Nichinan. Był synem samuraja niższej rangi, który prowadził interesy handlowe w imieniu księstwa. Gdy przedsięwzięcia ojca upadły, rodzina popadła w długi, które Komura spłacał przez większą część dorosłego życia. Uczył się w szkole księstwa, a w 1870 roku, jako piętnastolatek, został wysłany do Tokio, do szkoły Daigaku Nankō, z której wyrósł później Uniwersytet Tokijski.

W 1875 roku znalazł się w pierwszej grupie stypendystów, których ministerstwo edukacji wysłało na studia za granicę. Studiował prawo na Uniwersytecie Harvarda, gdzie poznał między innymi Kentarō Kaneko, a potem przez dwa lata praktykował w nowojorskiej kancelarii prawniczej Edwardsa Pierreponta, byłego prokuratora generalnego Stanów Zjednoczonych. Do Japonii wrócił pod koniec 1880 roku, mówiąc biegle po angielsku i znając amerykańskie prawo i politykę lepiej niż niemal ktokolwiek w ówczesnym Tokio.

Urzędnik i poseł

Zaczynał w ministerstwie sprawiedliwości, a w 1884 roku przeszedł do ministerstwa spraw zagranicznych, gdzie przez kilka lat kierował biurem tłumaczeń. Kariera nie szła szybko: Komura nie pochodził z żadnej z wielkich koterii Satsumy i Chōshū, które dzieliły między siebie urzędy. Dostrzegł go dopiero minister spraw zagranicznych Munemitsu Mutsu, który w 1893 roku wysłał go do Pekinu jako chargé d’affaires. Komura był tam w przededniu wojny chińsko-japońskiej i uchodził za zwolennika twardego kursu wobec Chin.

Po wojnie trafił do Korei, w najtrudniejszym dla japońskiej dyplomacji momencie. W październiku 1895 roku japońscy żołnierze i najemnicy, z inspiracji posła Gorō Miury, zamordowali królową Min w jej pałacu w Seulu. Komura przyjechał zbadać sprawę, a potem zastąpił Miurę na stanowisku posła. W lutym 1896 roku król Gojong uciekł do poselstwa rosyjskiego, a wpływy japońskie w Seulu runęły. Komurze pozostało ratować, co się dało. W maju 1896 roku podpisał z rosyjskim przedstawicielem Karlem Waeberem memorandum, w którym oba państwa uznały, że mogą utrzymywać w Korei niewielkie siły dla ochrony swoich placówek i obywateli. Był to pierwszy z serii układów, w których Rosja i Japonia próbowały podzielić się wpływami w Korei.

W następnych latach Komura był wiceministrem spraw zagranicznych, a od 1898 roku posłem w Waszyngtonie, w Petersburgu i w Pekinie. W stolicy Chin reprezentował Japonię w rokowaniach po stłumieniu powstania bokserów, zakończonych podpisaniem protokołu końcowego we wrześniu 1901 roku.

Minister wojny z Rosją

We wrześniu 1901 roku premier Tarō Katsura powierzył mu ministerstwo spraw zagranicznych. W Tokio ścierały się wtedy dwie koncepcje. Hirobumi Itō chciał porozumienia z Rosją: Japonia uzna rosyjskie interesy w Mandżurii, a Rosja japońskie w Korei. Komura uważał, że Rosja nie zatrzyma się na Mandżurii, i stawiał na Wielką Brytanię, która obawiała się rosyjskiej ekspansji w Azji. W grudniu 1901 roku przedstawił starszym mężom stanu memoriał, w którym dowodził, że sojusz z Londynem da Japonii więcej korzyści i mniej ryzyka niż układ z Petersburgiem. Przekonał ich. 30 stycznia 1902 roku podpisano sojusz brytyjsko-japoński, uważany za pierwszy w dziejach równoprawny sojusz europejskiego mocarstwa z państwem azjatyckim. Komura otrzymał tytuł barona.

Sojusz zapewniał, że jeśli Japonia stanie do wojny z Rosją, żadne inne mocarstwo nie przyjdzie Rosji z pomocą. W 1903 roku, gdy Rosja nie wycofała wojsk z Mandżurii, Komura prowadził z posłem rosyjskim w Tokio Romanem Rosenem rokowania, w których Japonia proponowała wymianę: Korea dla Japonii, Mandżuria dla Rosji. Rosjanie nie chcieli oddać Korei bez zastrzeżeń. 6 lutego 1904 roku Japonia zerwała stosunki dyplomatyczne, a dwa dni później zaczęła się wojna. W czasie wojny Komura dbał o to, by Japonia miała za sobą Londyn i Waszyngton, a także o pożyczki zagraniczne, bez których nie mogłaby jej prowadzić.

Portsmouth

Po Cuszimie, 31 maja 1905 roku, Komura polecił posłowi w Waszyngtonie poprosić prezydenta Theodore’a Roosevelta o mediację. Wiedział, lepiej niż japońska opinia publiczna, że kraj nie ma już pieniędzy ani ludzi na dalsze walki. Sam pojechał do Ameryki jako pierwszy pełnomocnik. Przy wyjeździe z Tokio żegnały go wiwatujące tłumy. Podobno powiedział wtedy, że gdy wróci, ludzie będą zachowywać się zupełnie inaczej.

W Portsmouth Komura był przeciwieństwem rosyjskiego delegata Siergieja Wittego. Rzadko rozmawiał z dziennikarzami, trzymał się instrukcji i chłodnego tonu. Uzyskał wszystko, co jego rząd uznawał za konieczne: uznanie japońskiej przewagi w Korei, rosyjską dzierżawę Port Arthur i Dalnego oraz kolej w południowej Mandżurii. Nie uzyskał odszkodowania i całego Sachalinu. 28 sierpnia rząd i starsi mężowie stanu, z aprobatą cesarza Mutsuhito, polecili mu zawrzeć pokój nawet bez tych zdobyczy. Następnego dnia zrezygnował z odszkodowania w zamian za południową połowę Sachalinu, a 5 września podpisał traktat. W Ameryce zachorował na tyfus, a dawała mu się też we znaki gruźlica, na którą cierpiał od lat.

W Japonii, gdzie ludzie liczyli na miliardy jenów kontrybucji, wybuchły zamieszki. Gdy Komura wrócił w październiku, w Jokohamie zdejmowano na jego widok flagi, a na dworcu w Tokio premier Katsura i minister marynarki stanęli u jego boku, by w razie zamachu osłonić go własnym ciałem.

Mandżuria tylko dla Japonii

Jeszcze przed powrotem Komury premier Katsura zawarł z amerykańskim magnatem kolejowym Edwardem Harrimanem wstępne porozumienie o wspólnym zarządzaniu koleją w południowej Mandżurii. Harriman marzył o kolei dookoła świata, a Katsura liczył na amerykański kapitał. Komura, który znał Amerykę lepiej niż ktokolwiek w rządzie, uznał, że to oznaczałoby oddanie Amerykanom owoców zwycięstwa okupionego krwią. Po powrocie doprowadził do anulowania umowy. Była to decyzja o dalekosiężnych skutkach: Mandżuria miała być domeną Japonii, a nie terenem współpracy z Ameryką.

W listopadzie i grudniu 1905 roku Komura osobiście negocjował w Pekinie z Chinami, reprezentowanymi między innymi przez Yuana Shikaia. 22 grudnia podpisano traktat, w którym Chiny uznały przekazanie Japonii rosyjskich praw w południowej Mandżurii i dodały nowe: prawo do budowy kolei, eksploatacji lasów nad Jalu i otwarcia miast mandżurskich dla handlu. W tajnych zapisach rokowań Chiny miały się zobowiązać, że nie zbudują linii równoległych do japońskiej kolei, które mogłyby jej odbierać ruch. Interpretacja tego zapisu była w latach 20. przedmiotem nieustannych sporów, a japońscy wojskowi przywoływali go jako dowód chińskiego łamania umów.

Wcześniej, w listopadzie 1905 roku, Japonia narzuciła Korei traktat o protektoracie. Komura, który w Portsmouth uzyskał na to zgodę Rosji, a wcześniej Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, był jednym z jego autorów. W styczniu 1906 roku odszedł z rządem Katsury.

Drugie ministerstwo i aneksja Korei

W latach 1906–1908 był ambasadorem w Londynie, a w 1907 roku otrzymał tytuł hrabiego. W sierpniu 1908 roku, gdy Katsura po raz drugi stanął na czele rządu, Komura wrócił do ministerstwa spraw zagranicznych. Jego program zakładał trzy cele: aneksję Korei, umocnienie pozycji w Mandżurii i pełną suwerenność celną Japonii.

W listopadzie 1908 roku ambasador w Waszyngtonie Kogorō Takahira zawarł z sekretarzem stanu Elihu Rootem porozumienie, w którym oba państwa obiecywały szanować swoje posiadłości na Pacyfiku i zasadę otwartych drzwi w Chinach. Rok później, gdy amerykański sekretarz stanu Philander Knox zaproponował umiędzynarodowienie wszystkich kolei w Mandżurii, Komura porozumiał się z dawnym wrogiem: w lipcu 1910 roku Japonia i Rosja zawarły układ, w którym wspólnie odrzuciły plan Knoxa i potwierdziły swoje strefy wpływów.

W lipcu 1909 roku rząd przyjął zaproponowaną przez Komurę decyzję o aneksji Korei w odpowiednim momencie. Zabójstwo Hirobumiego Itō w Harbinie w październiku 1909 roku przyspieszyło sprawę. W 1910 roku generał Masatake Terauchi, nowy rezydent generalny, przeprowadził ją w Seulu: 22 sierpnia premier Korei Yi Wan-yong podpisał traktat aneksyjny, a Komura w Tokio przygotował jego dyplomatyczną oprawę, uzyskując milczącą zgodę mocarstw.

Ostatnim wielkim dziełem Komury była rewizja nierównoprawnych traktatów. Eksterytorialność cudzoziemców zniesiono już w 1899 roku, ale Japonia wciąż nie mogła sama ustalać ceł. W lutym 1911 roku podpisał nowy traktat handlowy ze Stanami Zjednoczonymi, a w następnych miesiącach z Wielką Brytanią i innymi państwami, przywracając Japonii pełną swobodę taryfową. W 1911 roku otrzymał tytuł markiza. Pod koniec sierpnia odszedł z urzędu wraz z rządem Katsury.

Śmierć i pamięć

Zmarł na gruźlicę 26 listopada 1911 roku w nadmorskiej miejscowości Hayama, w wieku 56 lat (część źródeł zachodnich podaje 25 listopada). Pochowano go na cmentarzu Aoyama w Tokio. Do końca życia był biedny jak na swoje stanowisko, bo spłacał długi ojca. Współcześni wyśmiewali jego drobną postać, a pisarz Ryōtarō Shiba, który w powieści o wojnie z Rosją uczynił go jednym z bohaterów, utrwalił jego przezwisko „szczurzy minister”.

Znaczenie

Komura był twórcą japońskiej dyplomacji imperialnej. Oparł bezpieczeństwo Japonii na sojuszu z Wielką Brytanią, który przetrwał do 1923 roku, i na kontynentalnych zdobyczach, które uważał za konieczne dla przetrwania kraju. W jego czasach Japonia przyłączyła Koreę, usadowiła się w południowej Mandżurii i wyzwoliła się z ostatnich ograniczeń narzuconych przez Zachód. Jego decyzja o zerwaniu umowy z Harrimanem i porozumienia z Rosją przeciw amerykańskim planom wobec Mandżurii zapoczątkowały rywalizację z Ameryką o Chiny, która w 1941 roku przerodziła się w wojnę. Kolej Południowomandżurska, którą wywalczył w Portsmouth i obronił przed Amerykanami, stała się w 1931 roku miejscem incydentu mukdeńskiego.

W Japonii przez długi czas uważano go za wzór dyplomaty, który w trudnych warunkach umiał zdobyć dla kraju wszystko, co możliwe. Dla Koreańczyków jest jednym z autorów utraty niepodległości. Historycy zwracają uwagę, że Komura sam nauczył się w 1905 roku, jak niebezpieczna jest rozbudzona opinia publiczna, ale polityka, którą zostawił, opierała się na przekonaniu, że zdobyczy na kontynencie nie wolno oddać ani z nikim dzielić. W latach 30. to przekonanie prowadziło Japonię od Mandżurii do wojny z Chinami i z resztą świata.