Gojong

Gojong, przedostatni monarcha z dynastii Yi, panował nad Koreą przez 43 lata, najpierw jako król Joseon, potem jako pierwszy cesarz Cesarstwa Koreańskiego. Wstąpił na tron jako dziecko w państwie, które od stuleci zamykało się przed światem i uznawało zwierzchnictwo Chin. Abdykował pod przymusem w 1907 roku jako władca kraju, który utracił niepodległość na rzecz Japonii. Przez całe życie próbował ocalić Koreę, szukając oparcia raz u Chin, raz u Rosji, raz u Stanów Zjednoczonych, ale nie miał ani armii, ani pieniędzy, ani sojuszników, którzy chcieliby za Koreę walczyć. Jego panowanie jest historią tego, jak Japonia zdobyła Koreę, swój pierwszy wielki nabytek na kontynencie i odskocznię do Mandżurii, a jego śmierć w 1919 roku dała impuls do największego zrywu przeciw japońskim rządom.

Chłopiec na tronie

Urodził się 8 września 1852 roku w Seulu jako Yi Myeong-bok, drugi syn Yi Ha-eunga, dalekiego krewnego rodziny królewskiej. W styczniu 1864 roku zmarł bezpotomnie król Cheoljong. Najstarsza z wdów królewskich, królowa wdowa Jo, adoptowała jedenastoletniego chłopca jako syna swojego zmarłego męża i osadziła go na tronie. Przyjął imię Yi Hui, a władcą z imienia Gojong został nazwany dopiero po śmierci, zgodnie z koreańskim zwyczajem. Rzeczywistą władzę objął jego ojciec, któremu nadano tytuł Daewongun, czyli wielkiego księcia ojca króla. Heungseon Daewongun rządził twardą ręką: odbudował zniszczony pałac Gyeongbokgung, rozbił potęgę rodów arystokratycznych, prześladował katolików i odpierał zbrojnie francuskie i amerykańskie wyprawy, które próbowały otworzyć Koreę.

W 1866 roku Gojong poślubił wybraną przez ojca pannę z rodu Min, znaną jako królowa Min. Była to kobieta inteligentna, ambitna i bezwzględna, która szybko wyrosła na najważniejszą postać na dworze. W 1873 roku, gdy Gojong miał 21 lat, ogłosił, że będzie rządził osobiście, i odsunął ojca od władzy. W praktyce oznaczało to rządy stronnictwa królowej i jej krewnych. Między królową a Daewongunem rozgorzała wojna, która przez następne dwie dekady dzieliła dwór i otwierała drogę obcym mocarstwom. Gojong, z natury niezdecydowany, często ustępował silniejszym od siebie, a w sprawach państwa polegał na zdaniu żony.

Otwarcie Korei

W 1876 roku Japonia, wykorzystując incydent z kanonierką „Un’yō” przy wyspie Ganghwa, zmusiła Koreę do podpisania nierównoprawnego traktatu, który otworzył porty Pusan, Wonsan i Inczon i dał Japończykom prawo eksterytorialności. Gojong i jego dwór poszli dalej, niż chciała Japonia: aby zrównoważyć jej wpływy, w latach 1882–1886 zawarli traktaty ze Stanami Zjednoczonymi, Wielką Brytanią, Niemcami, Włochami, Rosją i Francją. Król wysyłał misje studyjne do Japonii, Chin i Ameryki, sprowadzał amerykańskich instruktorów wojskowych i doradców, zakładał szkoły i pierwszy zachodni szpital.

Otwarcie wywołało jednak wstrząsy. W 1882 roku zbuntowali się żołnierze starych oddziałów, a władzę na krótko przejął Daewongun. Porządek przywróciły wojska chińskie, które wywiozły Daewonguna do Chin. W 1884 roku młodzi reformatorzy, wspierani przez japońskie poselstwo, dokonali puczu Gapsin i na trzy dni wzięli króla pod swoją kontrolę, dopóki nie rozbił ich chiński garnizon pod dowództwem Yuan Shikaia. Przez następne dziesięć lat Chiny miały w Seulu przewagę, a Yuan zachowywał się jak namiestnik.

Wojna chińsko-japońska i śmierć królowej

W 1894 roku wybuchło powstanie chłopskie Donghak. Dwór wezwał na pomoc Chiny, a Japonia wysłała własne wojska. 23 lipca 1894 roku japońscy żołnierze zajęli pałac królewski, wzięli Gojonga pod kontrolę i postawili u władzy Daewonguna. Wybuchła wojna chińsko-japońska, w której Japonia wyparła Chiny z Korei. Pod jej naciskiem rząd koreański przeprowadził reformy kabo, które znosiły m.in. niewolnictwo i tradycyjne egzaminy urzędnicze. Traktat z Shimonoseki z kwietnia 1895 roku zakończył zależność Korei od Chin.

Gdy Rosja, Francja i Niemcy zmusiły zwycięską Japonię do zwrotu Chinom półwyspu Liaotung, król i królowa zwrócili się ku Rosji. Odpowiedzią był zamach z 8 października 1895 roku, przygotowany przez japońskiego posła Gorō Miurę. Japońscy zamachowcy wdarli się do pałacu Gyeongbokgung i zabili królową, a jej ciało spalili. Gojong, zastraszony i trzymany w pałacu pod nadzorem, musiał patrzeć, jak w jego imieniu ogłoszono edykt degradujący zmarłą żonę. Według relacji odmówił jego podpisania. Przez kolejne miesiące bał się otrucia i jadł tylko to, co przysyłały mu zachodnie poselstwa.

W poselstwie rosyjskim

11 lutego 1896 roku Gojong i następca tronu wymknęli się z pałacu i schronili w poselstwie rosyjskim. Ucieczkę przygotowali dworzanie związani z Rosją i Ameryką, wśród nich Yi Wan-yong, który kilkanaście lat później miał podpisać traktat o aneksji Korei. Z poselstwa król odwołał projapoński rząd i ogłosił winnymi śmierci królowej czterech jego członków. Premier Kim Hong-jip zginął tego samego dnia z rąk tłumu. Przez rok Korea była rządzona z rosyjskiej placówki, a Rosjanie uzyskali koncesje leśne i górnicze oraz wpływ na armię. W 1896 roku Gojong wysłał krewnego zmarłej królowej, Min Yeong-hwana, na koronację cara Mikołaja II do Moskwy.

Cesarz Gwangmu

W lutym 1897 roku Gojong przeniósł się do pałacu Gyeongun, położonego obok poselstw zagranicznych. 12 października 1897 roku przy nowo zbudowanym ołtarzu Hwangudan koronował się na cesarza, a państwo przemianowano na Wielkie Cesarstwo Koreańskie (Daehan Jeguk). Nadał swemu panowaniu dewizę Gwangmu, dlatego nazywa się go także cesarzem Gwangmu. Tytuł cesarski miał pokazać, że Korea nie jest niczyim lennem i stoi na równi z Chinami i Japonią. Zmarłą żonę Gojong podniósł do godności cesarzowej Myeongseong i wyprawił jej uroczysty pogrzeb.

Pierwsze lata cesarstwa były czasem reform zwanych reformami gwangmu: budowano tramwaje, kolej i telegraf, zakładano szkoły i fabryki, przeprowadzono pomiar ziemi, rozbudowano armię. Gojong nie chciał jednak dzielić się władzą. Gdy Klub Niepodległości, założony przez Philipa Jaisohna, zaczął domagać się reform politycznych i rady przedstawicielskiej, cesarz w 1898 roku kazał go rozwiązać. Konstytucja z 17 sierpnia 1899 roku dawała mu władzę absolutną.

Między Rosją a Japonią

Cesarstwo Koreańskie przetrwało tylko dlatego, że Rosja i Japonia równoważyły swoje wpływy. Gojong próbował ogłosić neutralność Korei, ale żadne mocarstwo tego nie uznało. W 1902 roku Wielka Brytania zawarła sojusz z Japonią, a w lutym 1904 roku wybuchła wojna rosyjsko-japońska. Japońskie wojska zajęły Seul, a 23 lutego 1904 roku rząd koreański musiał podpisać protokół, który pozwalał Japonii korzystać z terytorium Korei do celów wojskowych. W sierpniu Korea przyjęła japońskich doradców finansowych i dyplomatycznych.

Po traktacie z Portsmouth, w którym Rosja uznała przewagę Japonii w Korei, Tokio przystąpiło do ostatecznego podporządkowania kraju. 17 listopada 1905 roku Hirobumi Itō, otoczywszy pałac wojskiem, wymusił na ministrach podpisanie traktatu, który oddawał politykę zagraniczną Korei Japonii i ustanawiał w Seulu japońskiego rezydenta generalnego. Gojong traktatu nie podpisał i do końca uważał go za nieważny. Przez amerykańskiego misjonarza Homera Hulberta próbował przekazać list z prośbą o pomoc prezydentowi Theodore’owi Rooseveltowi, ale Waszyngton uznał już japońską przewagę w Korei.

Haga i abdykacja

W 1907 roku Gojong po raz ostatni spróbował odwołać się do świata. Potajemnie wysłał na II konferencję pokojową w Hadze trzech wysłanników, Yi Sang-seola, Yi Juna i Yi Wi-jonga, by przekonali mocarstwa, że traktat z 1905 roku został wymuszony. Nie dopuszczono ich do obrad, bo Korea nie miała już prawa do własnej polityki zagranicznej. Yi Jun zmarł w Hadze w lipcu. Dla Itō była to okazja, by pozbyć się kłopotliwego monarchy. Projapoński rząd Yi Wan-yonga zażądał od cesarza abdykacji. Gojong długo odmawiał, ale 19 lipca 1907 roku zgodził się przekazać rządy synowi. Abdykację ogłoszono 20 lipca, bez udziału obu monarchów. Nowym cesarzem został Sunjong, syn Gojonga i królowej Min. Kilka dni później Korea podpisała nowy układ, który oddawał rezydentowi generalnemu kontrolę nad rządem, a 1 sierpnia rozwiązano armię koreańską. Wielu jej żołnierzy przeszło do partyzantki, która walczyła z Japończykami przez kilka lat.

Więzień Deoksugung

Gojong zamieszkał w pałacu Gyeongun, przemianowanym na Deoksugung, pod dyskretnym nadzorem Japończyków. Po aneksji Korei w 1910 roku otrzymał tytuł „króla Yi z Deoksugung”, a dawna rodzina panująca dostała w Japonii status zrównany z członkami rodziny cesarskiej, bez żadnej władzy. Według relacji koreańskich niepodległościowców kilkakrotnie, m.in. w 1910 i 1918 roku, rozważał ucieczkę za granicę i utworzenie rządu na wychodźstwie, ale do niej nie doszło. Jego najmłodszego syna, następcę tronu Yi Una, Japończycy wywieźli do Tokio na wychowanie i ożenili z japońską księżniczką.

21 stycznia 1919 roku Gojong zmarł nagle w Deoksugung. Oficjalnie przyczyną był udar, ale w Korei natychmiast rozeszła się pogłoska, że otruli go Japończycy. Śmierć byłego monarchy zbiegła się z ogłoszonymi przez prezydenta Wilsona hasłami samostanowienia narodów. 1 marca 1919 roku, dwa dni przed pogrzebem, koreańscy przywódcy religijni i społeczni ogłosili w Seulu deklarację niepodległości. Ruch 1 Marca objął cały kraj. W demonstracjach wzięły udział setki tysięcy ludzi, a japońska policja i wojsko zabiły, według różnych szacunków, od kilkuset do ponad 7 tysięcy osób. W kwietniu 1919 roku w Szanghaju powstał Tymczasowy Rząd Republiki Korei. Gojonga pochowano obok królowej w grobowcu Hongneung w Namyangju.

Ocena

Gojong bywa w Korei oceniany surowo, jako władca słaby i chwiejny, który oddawał państwo w ręce kolejnych protektorów i nie zdołał go zreformować na czas. W ostatnich dekadach wielu historyków koreańskich podkreśla jednak, że w beznadziejnym położeniu walczył o niezależność kraju środkami, jakie miał: dyplomacją, reformami i odmową uznania traktatu z 1905 roku. Jego panowanie było okresem, w którym Japonia nauczyła się, że może zdobywać terytoria siłą i faktami dokonanymi, a mocarstwa zachodnie pogodzą się z tym, jeśli tylko ich interesy nie zostaną naruszone. Korea, którą Gojong utracił, stała się dla Japonii bazą do podboju Mandżurii w 1931 roku i ekspansji w Chinach, a potem zapleczem w czasie wojny na Pacyfiku: dawała ryż, węgiel, robotników i żołnierzy. Japońskie rządy w Korei skończyły się dopiero 15 sierpnia 1945 roku.