Hirobumi Itō

Hirobumi Itō był najważniejszym architektem nowoczesnego państwa japońskiego. Syn chłopa z księstwa Chōshū, w młodości uczestnik zamachów przeciw cudzoziemcom, został pierwszym premierem Japonii, czterokrotnie stał na czele rządu i był głównym autorem konstytucji Meiji, która z niewielkimi zmianami obowiązywała do 1947 roku. Dla dziejów japońskiej ekspansji ważny jest jednak przede wszystkim z innego powodu: to on w 1905 roku wymusił na Korei protektorat, przez trzy lata rządził nią jako pierwszy japoński generalny rezydent i ostatecznie zgodził się na jej aneksję. Uchodził za umiarkowanego i za zwolennika współpracy z mocarstwami, ale budował imperium, które po jego śmierci przejęli ludzie znacznie mniej ostrożni. W Japonii pamiętany jest jako ojciec konstytucji, w Korei jako symbol podboju, a jego zabójca, An Jung-geun, jest tam bohaterem narodowym.

Młodość w Chōshū

Urodził się 16 października 1841 roku we wsi Tsukari w prowincji Suō, w księstwie Chōshū na zachodnim krańcu wyspy Honsiu, jako Risuke Hayashi, syn ubogiego chłopa Jūzō Hayashiego. Ojciec przeniósł się do stołecznego Hagi i wraz z rodziną został adoptowany przez samuraja najniższej rangi Naoemona Itō. Dzięki temu chłopiec dostał nazwisko Itō i status samuraja. Imię Hirobumi, „szeroka wiedza”, przyjął dopiero około 1868 roku.

W 1857 roku trafił do prywatnej szkoły Shōina Yoshidy, nauczyciela, z którego kręgu wyszło wielu przywódców restauracji Meiji, w tym Aritomo Yamagata, jego przyszły rywal. Po egzekucji Shōina w 1859 roku Itō związał się z radykalnym ruchem „czcić cesarza, wypędzić barbarzyńców”. W 1862 roku brał udział w podpaleniu budowanego poselstwa brytyjskiego w Edo i w zabójstwie uczonego Hanawy Tadatomiego, posądzonego fałszywie o szukanie w dawnych kronikach precedensów detronizacji cesarza. Rok później, łamiąc zakaz wyjazdów za granicę, wyruszył potajemnie z czterema innymi młodymi ludźmi z Chōshū do Londynu, by studiować na University College London. Pobyt w Anglii odmienił jego poglądy. Gdy w 1864 roku z gazet dowiedział się, że flota mocarstw zamierza ostrzelać Shimonoseki, wrócił razem z Kaoru Inoue, by przekonać władze księstwa, że wypędzenie cudzoziemców jest niemożliwe. Uczestniczył potem w rokowaniach pokojowych z mocarstwami. Znajomość angielskiego i Zachodu otworzyła mu drogę do kariery.

Budowniczy państwa Meiji

Po restauracji Meiji w 1868 roku Itō został pierwszym gubernatorem prefektury Hyōgo z portem Kobe, a w latach 1870–1871 badał w Stanach Zjednoczonych system walutowy i bankowy. Był jednym z czterech zastępców ambasadora w misji Tomomiego Iwakury, która w latach 1871–1873 objechała Stany Zjednoczone i Europę. Po powrocie poparł Toshimichiego Ōkubo i Takayoshiego Kido w sporze o wyprawę na Koreę: uważali, że Japonia musi najpierw się wzmocnić, a dopiero potem myśleć o podbojach. Został radcą stanu i ministrem robót publicznych, a po zabójstwie Ōkubo w 1878 roku ministrem spraw wewnętrznych i jednym z dwóch najsilniejszych ludzi w rządzie.

W 1881 roku doprowadził do usunięcia z rządu Shigenobu Ōkumy, który chciał szybko wprowadzić parlament na wzór brytyjski, i otrzymał zadanie przygotowania konstytucji. W latach 1882–1883 studiował ustroje Europy, w Berlinie u Rudolfa von Gneista, w Wiedniu u Lorenza von Steina, i wybrał model pruski: silny monarcha, rząd odpowiedzialny przed cesarzem, parlament o ograniczonych uprawnieniach. 22 grudnia 1885 roku zastąpił dawną Wielką Radę Stanu gabinetem ministrów i został pierwszym premierem Japonii. W 1888 roku stanął na czele Tajnej Rady, która przyjęła projekt ustawy zasadniczej, i 11 lutego 1889 roku przekazał cesarzowi Mutsuhito tekst konstytucji. W swoim komentarzu do niej opisał dom cesarski jako „oś państwa”. Konstytucja dała Japonii parlament, ale pozostawiła armii prawo bezpośredniego dostępu do cesarza, co w latach 30. XX wieku pozwoliło wojskowym wymykać się spod kontroli rządu.

Wojna z Chinami i Korea

Itō był po raz drugi premierem w latach 1892–1896, gdy Japonia wypowiedziała wojnę Chinom o wpływy w Korei. Po zwycięstwie w wojnie chińsko-japońskiej wraz z ministrem spraw zagranicznych Munemitsu Mutsu negocjował w Shimonoseki z Li Hongzhangiem. W traktacie z Shimonoseki, podpisanym 17 kwietnia 1895 roku, Chiny uznały niepodległość Korei, oddały Japonii Tajwan i Półwysep Liaotuński i zapłaciły ogromne odszkodowanie. Kilka dni później Rosja, Niemcy i Francja zmusiły Tokio do zwrotu Półwyspu Liaotuńskiego, a rząd Itō musiał ustąpić. Za jego rządów, w październiku 1895 roku, poseł Gorō Miura zorganizował w Seulu zabójstwo królowej Min. Gabinet odwołał Miurę i postawił go przed sądem w Hiroszimie, który ostatecznie nikogo nie skazał.

W 1898 roku Itō krótko po raz trzeci kierował rządem, a w 1900 roku, choć wcześniej był przeciwnikiem rządów partyjnych, założył partię Rikken Seiyūkai, która przez kolejne dziesięciolecia była jedną z dwóch głównych sił w japońskim parlamencie. Jego czwarty gabinet upadł w 1901 roku. Jako jeden z genrō, „starszych mężów stanu” doradzających cesarzowi, nadal miał wpływ na najważniejsze decyzje. W polityce wobec Rosji zalecał porozumienie: Japonia uzna rosyjskie wpływy w Mandżurii, a Rosja japońską przewagę w Korei. Jesienią 1901 roku pojechał w tej sprawie do Petersburga, ale rząd premiera Tarō Katsury wybrał sojusz z Wielką Brytanią, zawarty w styczniu 1902 roku. Gdy Rosja nie chciała ustąpić z Mandżurii, Itō pogodził się z wojną, która wybuchła w lutym 1904 roku. Przebieg wojny rosyjsko-japońskiej i traktat z Portsmouth dały Japonii wolną rękę w Korei.

Generalny rezydent w Seulu

W listopadzie 1905 roku Itō pojechał do Seulu jako nadzwyczajny wysłannik cesarza z projektem traktatu odbierającego Korei prawo do własnej polityki zagranicznej. Gdy cesarz Gojong odmówił, 17 listopada w otoczonym przez wojsko pałacu Itō osobiście przepytywał koreańskich ministrów i ogłosił traktat za przyjęty, gdy pięciu z ośmiu obecnych, wśród nich Yi Wan-yong, wyraziło zgodę. Korea stała się protektoratem, a Itō w marcu 1906 roku przyjechał do Seulu jako pierwszy generalny rezydent.

Twierdził, że nie chce „połknąć” Korei, lecz zmodernizować ją rękami Koreańczyków pod japońskim nadzorem. Reformował szkoły i sądy, budował drogi i szpitale, a zarazem ograniczał samodzielność dworu i wojska. Jako cywil uzyskał prawo dowodzenia wojskami japońskimi w Korei i próbował trzymać generałów w ryzach. Z Gojongiem żył we wrogości. Gdy w 1907 roku okazało się, że cesarz wysłał tajnych emisariuszy na konferencję pokojową w Hadze, Itō uznał to za równoznaczne z wypowiedzeniem wojny Japonii. Rząd Yi Wan-yonga wymusił na Gojongu ustąpienie na rzecz syna, Sunjonga, a 24 lipca 1907 roku Itō podpisał z Yi Wan-yongiem układ, który oddawał generalnemu rezydentowi kontrolę nad całą administracją Korei. W sierpniu rozwiązano armię koreańską. W tym samym roku Itō otrzymał tytuł księcia, a w grudniu zabrał na wychowanie do Japonii dziesięcioletniego następcę tronu Yi Una, jakby ten był zakładnikiem.

Rozwiązanie wojska wywołało powstanie „armii sprawiedliwych”, które ogarnęło cały kraj. Itō poparł jego brutalne tłumienie przez armię, przyznając, że stosowane metody są „zbyt surowe”. Wiosną 1909 roku pogodził się z tym, że polityka „wychowania do samorządu” poniosła klęskę, i zaakceptował przedstawiony mu przez premiera Katsurę i ministra spraw zagranicznych Jutarō Komurę plan aneksji. Według jego notatek wyobrażał sobie jednak przyłączoną Koreę jako kraj z własnym parlamentem i rządem pod zwierzchnictwem japońskiego wicekróla. W czerwcu 1909 roku ustąpił z urzędu, ponownie obejmując przewodnictwo Tajnej Rady.

Śmierć w Harbinie

Jesienią 1909 roku Itō pojechał do Mandżurii, by spotkać się z rosyjskim ministrem finansów Władimirem Kokowcowem i omówić stosunki obu mocarstw w Azji Wschodniej. Rano 26 października 1909 roku wysiadł z pociągu na dworcu w Harbinie, wówczas rosyjskim mieście przy Kolei Wschodniochińskiej. Gdy przechodził przed szeregiem rosyjskiej gwardii honorowej, z tłumu padły strzały. An Jung-geun, były dowódca oddziału „armii sprawiedliwych”, oddał kilka strzałów. Trzy kule trafiły Itō, inne raniły kilku członków orszaku. Itō zmarł niespełna pół godziny później w wagonie, mając 68 lat. An przedstawił w śledztwie i przed sądem w Lüshunie piętnaście zarzutów wobec niego, od zabójstwa królowej Min po zniewolenie Korei, i twierdził, że działał jako żołnierz, by przywrócić pokój w Azji Wschodniej. Został stracony 26 marca 1910 roku.

Japonia wyprawiła Itō państwowy pogrzeb w Tokio 4 listopada 1909 roku. Jego śmierć nie powstrzymała aneksji, lecz ją przyspieszyła. Zniknął człowiek, który w Tokio miał dość autorytetu, by hamować armię i jej patrona Yamagatę, a zamach posłużył za dowód, że Korei nie da się utrzymać półśrodkami. W maju 1910 roku generalnym rezydentem został minister armii Masatake Terauchi, który w sierpniu przeprowadził aneksję Korei.

Pamięć

Itō pozostaje postacią sporną. Japońscy historycy, zwłaszcza jego biograf Kazuhiro Takii, przedstawiają go jako męża stanu, który budował państwo konstytucyjne, wierzył w stopniowe reformy i rozwój gospodarczy, a nie w podboje, i przeciwstawiał się militaryzmowi Yamagaty. Od 1963 roku do połowy lat 80. jego portret widniał na banknocie tysiącjenowym. Dla Koreańczyków jest twórcą protektoratu, który pozbawił ich państwa, i człowiekiem, za którego rządów zamordowano królową. W 1932 roku japońskie władze kolonialne wzniosły w Seulu buddyjską świątynię jego imienia, Hakubunji. Po 1945 roku świątynia przestała istnieć. Zabójca Itō, An Jung-geun, jest w obu państwach koreańskich bohaterem narodowym, a w 2014 roku na dworcu w Harbinie otwarto poświęconą mu salę pamięci, co wywołało protest Tokio.

Z perspektywy drogi do drugiej wojny światowej dziedzictwo Itō jest dwuznaczne. Zbudowane przez niego instytucje, cesarz jako „oś państwa”, Tajna Rada i odrębna pozycja wojska, w latach 30. stały się narzędziami, którymi militaryści podporządkowali sobie państwo. Zdobyta pod jego kierunkiem Korea stała się pomostem do Mandżurii, a jej podbój wzorem dla dalszych podbojów.