Bitwa o Nankin

Bitwa o Nankin była walką o stolicę Republiki Chińskiej, stoczoną w grudniu 1937 roku, pięć miesięcy po wybuchu pełnej wojny chińsko-japońskiej. Japońska Armia Obszaru Środkowych Chin generała Iwane Matsui, zwycięska w bitwie o Szanghaj, ruszyła w pościg za rozbitymi wojskami chińskimi i w niespełna dwa tygodnie od formalnego rozkazu zdobyła miasto, które Czang Kaj-szek postanowił bronić wbrew radom własnych generałów. Obrońcy, dowodzeni przez generała Tang Shengzhi, walczyli na przedpolach i na murach z wielką zawziętością, ale byli wyczerpani, źle uzbrojeni i w dużej części dopiero co wcieleni do wojska. Gdy 12 grudnia dowództwo nakazało przebicie się, garnizon się rozpadł, a tysiące żołnierzy zginęły nad Jangcy, na której zabrakło łodzi. 13 grudnia Japończycy weszli do Nankinu. Zwycięstwo militarne przyćmiły zbrodnie, które popełnili w mieście w następnych tygodniach, i to one, a nie przebieg walk, zapisały Nankin w historii XX wieku.

Nazwa i daty

Chińczycy nazywają bitwę obroną Nankinu (Nanjing baowei zhan), Japończycy kampanią zdobycia Nankinu (Nankin kōryaku-sen). Jej granice czasowe są umowne. Japończycy zaczęli marsz na Nankin 11 listopada, gdy ruszyli w pościg za Chińczykami cofającymi się spod Szanghaju, i część historyków liczy od tej daty całą kampanię. Za początek samej bitwy można jednak przyjąć 1 grudnia 1937 roku, gdy japońska Kwatera Główna wydała rozkaz zdobycia chińskiej stolicy, a za koniec 13 grudnia, gdy wojska japońskie opanowały bramy i weszły do miasta. Walki o zewnętrzną linię obrony toczyły się od 4–5 do 9 grudnia, szturm na mury od 10 do 13 grudnia. Rozproszone grupy chińskich żołnierzy stawiały opór na przedpolach jeszcze kilka dni później, a oddział Yamady zajął fort Mufushan na północ od miasta 14 grudnia.

Tło

Po incydencie na moście Marco Polo z lipca 1937 roku Japonia szybko opanowała Pekin i Tiencin. W sierpniu Czang Kaj-szek przeniósł główny ciężar wojny do Szanghaju. Bitwa o to miasto trwała trzy miesiące, pochłonęła najlepsze dywizje chińskie, wyszkolone przez niemieckich doradców, i rozstrzygnęła się dopiero, gdy na początku listopada japońska 10 Armia generała Heisuke Yanagawy wylądowała w Zatoce Hangzhou. Chińczycy zaczęli bezładny odwrót na zachód.

Sztab Generalny w Tokio chciał wojnę ograniczyć. 7 listopada połączył Armię Ekspedycyjną Szanghaju i 10 Armię w Armię Obszaru Środkowych Chin pod dowództwem Matsuiego, ale zakazał jej wychodzić poza linię Suzhou–Jiaxing. Zastępca szefa sztabu generał Hayao Tada liczył na pokój za pośrednictwem niemieckiego ambasadora Oskara Trautmanna. Matsui i Yanagawa chcieli natomiast zdobyć Nankin, przekonani, że upadek stolicy obali rząd Czanga. W połowie listopada 10 Armia ruszyła w pościg na własną rękę, a Matsui ją poparł. 24 listopada Tokio zniosło linię ograniczenia, a 1 grudnia Kwatera Główna wydała rozkaz: „Dowódca Armii Obszaru Środkowych Chin we współdziałaniu z marynarką zdobędzie Nankin, stolicę nieprzyjacielskiego państwa”. Dzień później dowództwo Armii Ekspedycyjnej Szanghaju objął książę Yasuhiko Asaka, żonaty z córką cesarza Meiji wuj Hirohito, a Matsui pozostał na czele Armii Obszaru.

Po stronie chińskiej w połowie listopada odbyły się narady o obronie stolicy. He Yingqin, Bai Chongxi, Li Zongren i niemiecki doradca generał Alexander von Falkenhausen radzili ograniczyć się do symbolicznej obrony albo oddać miasto. Nankin miał za plecami szeroką Jangcy, która odcinała obrońcom drogę odwrotu, a od wschodu i południa otaczał go teren dogodny dla napastnika. Czang uważał jednak, że oddanie stolicy bez walki byłoby hańbą i osłabiłoby Chiny wobec mocarstw obradujących w Brukseli nad przestrzeganiem traktatu dziewięciu mocarstw. Poparł go Tang Shengzhi, dawny hunański watażka, który w latach dwudziestych dowodził armią w Ekspedycji Północnej, a potem kilka razy występował przeciw Czangowi. W drugiej połowie listopada Tang został dowódcą garnizonu stolicy (źródła podają różne daty, od 20 do 26 listopada). 20 listopada rząd ogłosił przeniesienie stolicy do Chongqingu, a urzędy wyjechały głównie do Wuhanu. Zarówno Czang, jak i Tang wydawali potem podwładnym sprzeczne polecenia: raz o obronie do ostatniego żołnierza, raz o opóźnianiu nieprzyjaciela.

Siły stron

Armia Obszaru Środkowych Chin liczyła na początku grudnia ponad 160 tysięcy żołnierzy, a według części japońskich zestawień około 200 tysięcy, z czego w walkach o samo miasto uczestniczyło około 70 tysięcy. Armia Ekspedycyjna Szanghaju nacierała od wschodu z 16 Dywizją generała Kesago Nakajimy, 9 Dywizją i częścią 13 Dywizji (oddział Yamady), a także oddziałami 3 i 11 Dywizji. 10 Armia uderzała od południa z 6 Dywizją generała Hisao Taniego, 114 i 18 Dywizją oraz oddziałem Kunisakiego, który miał sforsować Jangcy powyżej miasta i zająć Pukou na przeciwległym brzegu. Flotylla marynarki płynęła w górę rzeki, by odciąć Chińczykom drogę ucieczki. Japończycy mieli pełne panowanie w powietrzu, liczną artylerię i czołgi.

Garnizon Nankinu liczył na papierze trzynaście dywizji i kilkanaście pułków. Trzon stanowiły wyszkolone przez Niemców 36, 87 i 88 Dywizja oraz elitarna Brygada Szkolna (Jiaodao Zongdui), a obok nich kantońskie 66 i 83 Korpus, 74 Korpus, 2 Armia przysłana z Hankou, żandarmeria i policja miejska. Prawie wszystkie jednostki, z wyjątkiem 2 Armii, wyszły z Szanghaju przetrzebione. Dywizje niemieckie liczyły po 6–7 tysięcy ludzi, z czego połowę stanowili rekruci, a znaczną część kadry oficerskiej straciły w poprzednich walkach. Uzupełnienia, w tym kilkanaście tysięcy młodych mężczyzn pobranych w samym Nankinie i okolicy, uczono strzelać w drodze na front. Łączną liczebność obrońców historycy szacują różnie: od 70–80 tysięcy (David Askew, Masahiro Yamamoto, a także oficer sztabu garnizonu Tan Daoping, który podawał 81 tysięcy) przez około 100 tysięcy (Ikuhiko Hata) po około 150 tysięcy razem ze służbami tyłowymi (Tokushi Kasahara, Sun Zhaiwei).

Obrona opierała się na dwóch półkolach umocnień. Zewnętrzne biegło kilkanaście kilometrów od miasta, wewnętrzne, zwane linią Fukuo, tuż przed murami. Kluczowymi punktami były wzgórze Zijin (Purpurowa Góra) na północnym wschodzie, ze stojącym na jego stoku mauzoleum Sun Jat-sena, i płaskowyż Yuhuatai na południu, przed Bramą Zhonghua. Za nimi stały mury z czasów dynastii Ming, długie na ponad 30 kilometrów i wysokie miejscami na kilkanaście metrów. Na początku grudnia bramy zamurowano i zasypano workami z piaskiem.

Przebieg

Przedpola (1–9 grudnia)

Gdy w Tokio wydawano rozkaz, japońskie czołówki stały kilkadziesiąt kilometrów od Nankinu. Pod Guangde nad jeziorem Tai Hu 18 i 114 Dywizja rozbiły do 30 listopada syczuańską 23 Grupę Armii, a nad Jangcy 13 Dywizja zdobyła twierdzę Jiangyin, z której Chińczycy zaczęli się wycofywać 1 grudnia, tracąc w chaosie większość dwóch dywizji. 2 grudnia Japończycy zajęli Danyang, a 5 grudnia Jurong. Maszerowali po 30–40 kilometrów dziennie, dalece wyprzedzając tabory. Żywili się tym, co zabrali ludności, a rabunek szedł w parze z mordami, gwałtami i paleniem wsi. Wziętych do niewoli chińskich żołnierzy zwykle zabijano. Dowódcy dywizji ścigali się, kto pierwszy dotrze do stolicy.

Rankiem 7 grudnia Czang Kaj-szek i jego żona Song Meiling odlecieli z Nankinu. Tego samego dnia wyjechał burmistrz, a Tang nakazał spalić zabudowania na przedpolu w pasie do kilku kilometrów od murów i wzdłuż dróg, by odebrać napastnikom osłonę i kwatery. Z ponad miliona mieszkańców w mieście zostało niespełna pół miliona, głównie najbiedniejsi i uchodźcy ze spalonych wsi. Grupa cudzoziemców pod przewodnictwem Niemca Johna Rabego utworzyła w centrum Nankińską Strefę Bezpieczeństwa, a 8 grudnia Tang wezwał cywilów, by się do niej przenieśli. 7 grudnia Matsui wydał wytyczne zdobycia miasta: do Nankinu miały wejść tylko wybrane oddziały, a za grabieże i naruszanie placówek dyplomatycznych i strefy bezpieczeństwa grozić miały surowe kary. Wytyczne pozostały na papierze. Matsui był wtedy chory, a dowódcy dywizji nie mieli zamiaru ich egzekwować.

Walki o linię zewnętrzną trwały od 4–5 do 9 grudnia. Pod Chunhua 9 Dywizja przez kilka dni łamała opór chińskiej 51 Dywizji z 74 Korpusu, która straciła ponad 2 tysiące ludzi, zanim 8 grudnia się wycofała. Na południu 10 Armia atakowała wzgórza Jiangjun i Niushou, bronione przez 58 Dywizję, która utrzymała się do wieczora 9 grudnia. Na wschodzie 16 Dywizja przez trzy dni spychała świeżą, ale niedoświadczoną 2 Armię generała Xu Yuanquana, która straciła blisko 4 tysiące zabitych, i podchodziła pod Purpurową Górę, broniona przez Brygadę Szkolną. 8 grudnia Japończycy zajęli forty Zhenjiangu nad Jangcy. Do 9 grudnia stanęli przed linią Fukuo i murami miasta.

Szturm (9–12 grudnia)

O świcie 9 grudnia oddziały 9 Dywizji dotarły do Bramy Guanghua na wschodnim odcinku murów i zostały odparte. Tego dnia samoloty zrzuciły nad Nankinem wezwanie Matsuiego do kapitulacji: Chińczycy mieli przysłać parlamentariuszy do Bramy Zhongshan do południa 10 grudnia. Tang nie odpowiedział. Zakazał samowolnego odwrotu, a 36 Dywizję postawił przy nabrzeżach Xiaguan, by nie dopuściła do ucieczki przez rzekę. Większe statki odesłano w górę Jangcy, do Hankou.

10 grudnia o godzinie 13 Matsui rozkazał generalny szturm. 16 Dywizja atakowała Purpurową Górę, zdobywając krok po kroku stanowiska Brygady Szkolnej. W rejonie mauzoleum Sun Jat-sena i grobowca pierwszego cesarza Mingów Japończycy, zgodnie z poleceniem Matsuiego, ograniczali użycie artylerii. Wieczorem saperzy wysadzili wyłom w murze przy Bramie Guanghua i dwie kompanie 36 Pułku wdarły się na bramę, ale chińskie kontrataki 87 Dywizji i 83 Korpusu odcięły je na dwa dni. Jedna z kompanii straciła 80 z 88 żołnierzy. Na południu 6 Dywizja szturmowała Yuhuatai, gęsto umocniony bunkrami i zasiekami i broniony przez 88 Dywizję. Japończycy zauważyli, że niektóre chińskie bunkry były zamknięte na łańcuch od zewnątrz, by załogi nie mogły uciec. 11 grudnia około 300 Japończyków wdarło się na mury przy Bramie Zhonghua i zostało wyparte. Do południa 12 grudnia Yuhuatai padł. Obrońcy zginęli niemal co do jednego, łącznie z trzema z czterech dowódców pułków, a 6 Dywizja według własnych danych straciła na płaskowyżu ponad 2,2 tysiąca ludzi, w tym 566 zabitych.

12 grudnia 16 Dywizja zajęła drugi szczyt Purpurowej Góry i z niego ostrzelała Bramę Zhongshan, gdzie część muru runęła. Wieczorem Japończycy z 6 i 114 Dywizji opanowali Bramę Zhonghua, a 10 Armia, wspierana czołgami, przebiła się przez mokradła ku Bramie Shuixi. Według relacji chińskich za próby samowolnego odwrotu rozstrzelano w czasie bitwy około tysiąca żołnierzy. Tego samego dnia, kilkadziesiąt kilometrów w górę rzeki, japońskie samoloty zatopiły amerykańską kanonierkę „Panay”, a artyleria pułkownika Kingorō Hashimoto ostrzelała brytyjskie okręty na Jangcy.

Rozpad garnizonu (12–13 grudnia)

11 grudnia Czang przekazał Tangowi, przez generała Gu Zhutonga, a potem depeszą, zgodę na odwrót, jeśli pozycji nie da się utrzymać. Tang zwlekał, a 12 grudnia próbował jeszcze przez Rabego i jego współpracownika Eduarda Sperlinga uzyskać od Japończyków krótki rozejm. Gdy to się nie udało, po godzinie 17 rozesłał plan: oddziały miały pod osłoną nocy przebić się przez japoński pierścień i zebrać w prowincji Anhui. Sam przeprawił się przez Jangcy do Pukou. Wiele jednostek, w tym broniąca Bramy Guanghua 87 Dywizja, rozkazu nie dostało, bo zerwane były łącza.

Część oddziałów wyszła z okrążenia. Kantońskie 66 i 83 Korpus przebiły się na wschód przez Bramę Taiping, pola minowe i japońskie posterunki. Z około 12,5 tysiąca żołnierzy do punktu zbornego dotarło według różnych relacji od 3–4 tysięcy do ponad 7 tysięcy. 2 Armia Xu Yuanquana, która zawczasu zgromadziła łodzie, przeprawiła się przez rzekę w niemal dwunastotysięcznej sile. Udało się to też około 5 tysiącom żołnierzy 74 Korpusu. Inne jednostki zginęły. W nocy z 12 na 13 grudnia tłumy żołnierzy i cywilów z południowych dzielnic runęły w stronę rzeki. W wąskim przejściu Bramy Yijiang, otwartej tylko w połowie, setki ludzi zostały stratowane, a żołnierze 36 Dywizji, którzy nie wiedzieli o rozkazie odwrotu, strzelali do tłumu biorąc go za dezerterów. Na nabrzeżach Xiaguan, płonących od ostrzału, brakowało łodzi. Przeciążone łodzie tonęły, a ludzie, którzy rzucali się do lodowatej wody na deskach i drzwiach, w większości się topili. 13 grudnia japońska flotylla dotarła pod Nankin, a okręty i patrole z obu brzegów strzelały do przeprawiających się. Tysiące żołnierzy, którym nie udało się uciec, zrzucały mundury i broń, przebierały się w cywilne ubrania i szukały schronienia w strefie bezpieczeństwa.

Około 4 rano 13 grudnia Japończycy weszli na opuszczoną Bramę Guanghua. Do późnego ranka opanowali wszystkie główne bramy, a oddział Kunisakiego zajął Pukou na drugim brzegu rzeki. Nankin padł.

Straty

Według japońskich danych, bez oddziału Yamady, w walkach o Nankin zginęło 1558 żołnierzy japońskich, a 4619 zostało rannych. Straty całej kampanii od Szanghaju do Nankinu historyk Benjamin Lai szacuje na około 26 tysięcy zabitych i rannych.

Strat chińskich nie da się dokładnie ustalić, bo granica między poległymi w boju a zamordowanymi po wzięciu do niewoli jest płynna. Japończycy twierdzili, że zabili w kampanii nankińskiej do 84 tysięcy chińskich żołnierzy. Ikuhiko Hata szacuje liczbę poległych w walce na około 50 tysięcy, Jay Taylor na 70 tysięcy, chiński historyk Sun Zhaiwei na 6–10 tysięcy. Korespondent „New York Timesa” Tillman Durdin oceniał wówczas, że w samym mieście zginęło około 33 tysięcy chińskich żołnierzy, z czego 20 tysięcy zabito już po walce. Wielu rannych pozostawiono w mieście bez opieki. Kolejne dziesiątki tysięcy jeńców i mężczyzn uznanych za żołnierzy padły ofiarą egzekucji w następnych dniach.

Znaczenie

Zdobycie Nankinu przyszło Japończykom szybciej i taniej, niż przewidywali. W kraju świętowano je pochodami z lampionami jako zapowiedź końca wojny. Matsui wierzył, że upadek stolicy zmusi Chiny do kapitulacji. Nic takiego się nie stało. Czang przeniósł władzę w głąb kraju i 17 grudnia ogłosił, że wojny nie rozstrzygną wielkie miasta, tylko wola narodu i ogromna chińska prowincja. Japonia odpowiedziała zaostrzeniem warunków pokoju przekazywanych przez Trautmanna, a w styczniu 1938 roku premier Fumimaro Konoe ogłosił, że nie będzie już rozmawiać z rządem Czanga. Wojna, którą Nankin miał zakończyć, trwała jeszcze osiem lat.

Ocena chińskiego dowództwa pozostaje surowa. Część historyków uważa samą decyzję o obronie miasta, nie do utrzymania i z rzeką za plecami, za jeden z największych błędów strategicznych wojny, podjęty przez Czanga z pobudek prestiżowych. Tanga obwiniano za spóźniony i źle przekazany rozkaz odwrotu oraz za to, że opuścił miasto, zanim wydostała się z niego większość jego wojsk. Japoński historyk Tokushi Kasahara uważa, że uporządkowany odwrót był jeszcze możliwy 11 grudnia. Obrońcy płacili za te decyzje życiem, a wielu z nich, porzuconych w mieście, zginęło już po zakończeniu walk.

Po zdobyciu Nankinu japońskie wojska przez kolejne tygodnie mordowały jeńców i cywilów, gwałciły kobiety, rabowały i paliły miasto. Rozmiary tych zbrodni są przedmiotem odrębnej historii, ale ich źródła tkwiły w samej kampanii: w rozkazach, które pozwalały rabować dla wyżywienia armii, w praktyce zabijania jeńców od pierwszych dni marszu z Szanghaju i w dowódcach, którzy nie chcieli lub nie umieli utrzymać dyscypliny. Wiadomości przekazane przez zachodnich dziennikarzy i członków strefy bezpieczeństwa, razem z zatopieniem „Panay”, zmieniły obraz Japonii na Zachodzie, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych.

Na drodze do wojny światowej Nankin był punktem zwrotnym w Azji. Utrata stolicy nie złamała Chin, a Japonia, nie mogąc zakończyć wojny zwycięstwem, zaczęła szukać sposobu, by odciąć Czanga od pomocy z zewnątrz. Prowadziło to przez zajęcie Wuhanu i Kantonu w 1938 roku, wejście do Indochin w 1940 roku i amerykańskie embargo na ropę aż do ataku na Pearl Harbor w grudniu 1941 roku. Po wojnie Matsui został skazany na śmierć przez trybunał tokijski, a Hisao Tani przez trybunał w Nankinie. Książę Asaka, chroniony jako członek rodziny cesarskiej, nigdy nie stanął przed sądem.