Hirohito

Hirohito był cesarzem Japonii przez 62 lata, dłużej niż którykolwiek z jego poprzedników, ale w historii wojny liczy się przede wszystkim pierwsze dwadzieścia lat jego panowania. W jego imieniu Armia Kwantuńska zajęła w 1931 roku Mandżurię, w 1937 roku Japonia rozpoczęła wojnę z Chinami, a w grudniu 1941 roku zaatakowała Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię i Holandię. Według konstytucji był źródłem wszelkiej władzy i naczelnym wodzem, w oficjalnej ideologii potomkiem bogini słońca, a w praktyce władcą, który rzadko narzucał swoją wolę, lecz zatwierdzał, pytał, upominał i nagradzał. W sierpniu 1945 roku to jego decyzja przesądziła o kapitulacji. Amerykanie uznali, że będzie im potrzebny przy okupacji, i nie postawili go przed sądem. Spór o to, ile władzy naprawdę miał i jaką odpowiedzialność ponosi za wojnę i zbrodnie popełnione przez jego armię, trwa do dziś.

Dzieciństwo wnuka Meiji

Urodził się 29 kwietnia 1901 roku w pałacu Aoyama w Tokio jako pierwszy syn następcy tronu Yoshihito, późniejszego cesarza Taishō, i księżniczki Sadako. Jego dziadkiem był panujący cesarz Mutsuhito. Zgodnie z obyczajem dworu już w wieku kilku tygodni oddano go na wychowanie do domu admirała, hrabiego Sumiyoshiego Kawamury, a na dwór wrócił po jego śmierci w 1904 roku. W 1908 roku zaczął naukę w szkole dla arystokracji Gakushūin, której dyrektorem cesarz Meiji mianował generała Maresuke Nogiego, zdobywcę Port Artura. Surowy, ascetyczny Nogi wywarł na chłopca wielki wpływ. Gdy w lipcu 1912 roku zmarł cesarz Meiji, a jego syn objął tron, jedenastoletni Hirohito został następcą tronu i dostał pierwsze stopnie oficerskie w armii i marynarce. We wrześniu tego roku Nogi popełnił samobójstwo w dniu pogrzebu cesarza.

W latach 1914–1921 Hirohito uczył się w specjalnej szkole utworzonej tylko dla niego i kilku rówieśników, którą kierował admirał Heihachirō Tōgō. Wykładano tam historię, etykę, nauki wojskowe i przyrodnicze. Historyk Kurakichi Shiratori uczył go dziejów cesarskiego rodu, a etyki uczył go Shigetake Sugiura, który wykładał w duchu reskryptu o wychowaniu z 1890 roku. Przyroda, zwłaszcza biologia morza, stała się jego prawdziwą pasją na całe życie. Formalnie tytuł następcy tronu nadano mu 2 listopada 1916 roku.

Podróż do Europy i regencja

Od 3 marca do 3 września 1921 roku Hirohito odbył podróż do Europy, pierwszą w dziejach podróż japońskiego następcy tronu za granicę. Dworscy konserwatyści się jej sprzeciwiali, a poparli ją najstarsi mężowie stanu, między innymi marszałek Aritomo Yamagata i książę Kinmochi Saionji. Na pokładzie pancernika „Katori” dotarł w maju do Wielkiej Brytanii, sojuszniczki Japonii, gdzie gościł u króla Jerzego V. Swobodna atmosfera brytyjskiego dworu zrobiła na nim wielkie wrażenie i później mówił, że tam po raz pierwszy poczuł się wolnym człowiekiem. Odwiedził też Francję, Belgię, Holandię i Włochy oraz pola bitew I wojny światowej, między innymi pod Verdun.

Ojciec, cesarz Yoshihito, od lat chorował i nie był w stanie pełnić obowiązków. 25 listopada 1921 roku Hirohito został regentem (sesshō). W tym samym miesiącu w Tokio zamordowano premiera Takashiego Harę, a 1 lutego 1922 roku zmarł Yamagata. W 1923 roku regent odwiedził Tajwan, japońską kolonię od 1895 roku. Po trzęsieniu ziemi w Kantō 1 września 1923 roku, które zniszczyło Tokio i Jokohamę, tłumy i bojówki, przy udziale policji i wojska, wymordowały w chaosie tysiące Koreańczyków oskarżanych w plotkach o podpalenia i zatrucie studni. 27 grudnia 1923 roku młody radykał Daisuke Nanba strzelił do regenta w Toranomon w Tokio, ale chybił. 26 stycznia 1924 roku Hirohito poślubił księżniczkę Nagako z rodu Kuni, mimo że Yamagata próbował zablokować to małżeństwo. W 1933 roku urodził się ich syn i następca tronu, Akihito.

Początek ery Shōwa

25 grudnia 1926 roku zmarł Yoshihito i Hirohito został 124 cesarzem Japonii. Okres jego panowania nazwano Shōwa, co oznacza „oświecony pokój”. Uroczysta intronizacja odbyła się 10 listopada 1928 roku w Kioto.

Według konstytucji Meiji cesarz był „święty i nietykalny”, skupiał w sobie wszystkie prawa zwierzchnie, sankcjonował ustawy i sprawował naczelne dowództwo nad armią i marynarką. W praktyce od czasów Meiji decyzje podejmowali ministrowie i dowódcy, a cesarz je zatwierdzał. Szefowie sztabów mieli jednak prawo zwracać się do niego bezpośrednio, z pominięciem rządu, a ministrami armii i marynarki mogli być tylko wojskowi. Ten układ, zbudowany w dużej mierze przez Yamagatę, sprawiał, że jedynym miejscem, w którym władza cywilna i wojskowa się spotykały, był tron. Dlatego tak ważne jest, jak cesarz z tej władzy korzystał.

Pierwszą próbą był zamach z 4 czerwca 1928 roku, w którym oficerowie Armii Kwantuńskiej wysadzili pociąg mandżurskiego watażki Zhanga Zuolina. Premier Giichi Tanaka obiecał cesarzowi ukarać winnych, ale pod naciskiem armii sprawę zatuszowano. Gdy w czerwcu 1929 roku przyniósł raport o łagodnych karach dyscyplinarnych, Hirohito ostro mu to wytknął i 2 lipca rząd Tanaki podał się do dymisji. Po wojnie cesarz wspominał, że był wtedy młody i nierozważny, i że od tej pory postanowił zatwierdzać przedkładane mu decyzje rządu nawet wtedy, gdy się z nimi nie zgadzał. Historycy, którzy uważają go za współodpowiedzialnego za wojnę, odpowiadają, że w kolejnych latach wielokrotnie potrafił wpływać na decyzje, kiedy chciał.

Mandżuria i rządy przemocy

18 września 1931 roku oficerowie Armii Kwantuńskiej wysadzili tor kolei w pobliżu Mukdenu i oskarżyli o to Chińczyków. Incydent mukdeński dał im pretekst do zajęcia całej Mandżurii, a armia działała wbrew rządowi w Tokio. Armia Kwantuńska wyrosła ze strefy kolejowej, którą Japonia przejęła od Rosji na mocy traktatu z Portsmouth. Gdy dowódca wojsk w Korei bez rozkazu wysłał oddziały za granicę do Mandżurii, cesarz był niezadowolony, ale ostatecznie zaaprobował wydatki na tę operację i rząd się podporządkował. W styczniu 1932 roku wydał reskrypt, w którym pochwalił Armię Kwantuńską za odwagę. W marcu 1932 roku powstało marionetkowe państwo Mandżukuo, a w 1933 roku Japonia wystąpiła z Ligi Narodów, która odmówiła jego uznania. 8 stycznia 1932 roku koreański działacz niepodległościowy Lee Bong-chang rzucił w Tokio granat w kierunku cesarskiego orszaku, ale cesarz wyszedł z zamachu bez szwanku.

Polityką coraz częściej rządziła przemoc. W maju 1932 roku młodzi oficerowie marynarki zastrzelili premiera Tsuyoshiego Inukaiego i był to koniec rządów partyjnych. 26 lutego 1936 roku około 1400 żołnierzy pod dowództwem młodych oficerów z frakcji „drogi cesarskiej” zajęło centrum Tokio i zamordowało kilku ministrów i dygnitarzy, w tym byłego premiera Makoto Saitō i ministra finansów Korekiyo Takahashiego. Buntownicy twierdzili, że działają w imię cesarza. Hirohito od pierwszych godzin nazwał ich rebeliantami, zażądał stłumienia buntu i zagroził, że jeśli dowódcy będą zwlekać, sam stanie na czele gwardii. Incydent z 26 lutego zakończył się 29 lutego poddaniem buntowników. Był to jeden z nielicznych przypadków, gdy cesarz otwarcie narzucił swoją wolę. Skutki okazały się jednak paradoksalne: armia, oczyszczona z radykałów, zyskała jeszcze większy wpływ na rząd, a w maju 1936 roku przywrócono zasadę, że ministrami armii i marynarki mogą być tylko oficerowie w czynnej służbie.

Wojna z Chinami

7 lipca 1937 roku strzelanina na moście Marco Polo pod Pekinem przerodziła się w pełnoskalową wojnę z Chinami. Wojsko zapewniało cesarza, że wojna skończy się w kilka miesięcy, a on, choć niepokoił się przede wszystkim zagrożeniem ze strony ZSRR, zatwierdził wysłanie kolejnych dywizji. Rząd nazywał wojnę „incydentem”, a nie wojną, co pozwalało pominąć międzynarodowe konwencje. W sierpniu wiceminister armii polecił nie używać wobec chińskich jeńców pojęcia „jeńcy wojenni”. W listopadzie 1937 roku utworzono Cesarską Kwaterę Główną, w której cesarz osobiście przyjmował raporty wodzów armii i marynarki.

W grudniu 1937 roku Japończycy zdobyli stolicę Chin, Nankin. Przez kolejne tygodnie żołnierze mordowali tam jeńców i cywilów oraz gwałcili kobiety. Liczba ofiar masakry nankińskiej jest sporna: trybunał tokijski przyjął ponad 200 tysięcy, chińska historiografia podaje 300 tysięcy, a część japońskich historyków kilkadziesiąt tysięcy. Wojskami pod Nankinem dowodzili generał Iwane Matsui i wuj cesarza, książę Yasuhiko Asaka. W Tokio zdobycie Nankinu świętowano jako wielkie zwycięstwo. Nie ma dowodu, że w tym czasie znał rozmiary zbrodni, ale wiadomości o nich dotarły do Tokio, a ani książę Asaka, ani inni dowódcy nie zostali pociągnięci do odpowiedzialności.

Japońska armia stosowała w Chinach broń chemiczną. Według badań japońskich historyków Yoshiakiego Yoshimiego i Seiyi Matsuno zezwolenia na jej użycie wydawano w formie rozkazów sztabu generalnego z upoważnienia cesarza. W 1936 roku dekretem cesarskim rozbudowano też i włączono do Armii Kwantuńskiej oddział, z którego wyrosła Jednostka 731 pod Harbinem. Prowadziła ona doświadczenia na ludziach i przygotowywała broń biologiczną, której później użyto przeciw chińskiej ludności. Nie ma dokumentów, które pozwalałyby ustalić, ile cesarz wiedział o eksperymentach na więźniach. W latach 40. armia prowadziła na północy Chin kampanie przeciw partyzantom, nazwane przez Chińczyków polityką „trzech wszystkich” (spal wszystko, zabij wszystkich, zrabuj wszystko). Historyk Mitsuyoshi Himeta szacuje, że bezpośrednio i pośrednio zginęło w nich ponad 2,7 miliona cywilów. Amerykański historyk Herbert Bix twierdzi, że cesarz znał i zatwierdzał te operacje, inni badacze uważają, że jego wiedza była ograniczona.

Droga do Pearl Harbor

W 1939 roku Hirohito był przeciwny sojuszowi wojskowemu z Niemcami, ale po zwycięstwach Adolfa Hitlera w Europie zgodził się na niego. 27 września 1940 roku Japonia podpisała w Berlinie pakt trzech z Niemcami i Włochami. W kwietniu 1941 roku zawarła z ZSRR, którego ludowym komisarzem spraw zagranicznych był Wiaczesław Mołotow, pakt o neutralności. Po zajęciu przez Japonię południowych Indochin Stany Zjednoczone w lipcu i sierpniu 1941 roku zamroziły japońskie aktywa i wstrzymały dostawy ropy.

6 września 1941 roku narada z udziałem cesarza postanowiła, że jeśli rokowania z Amerykanami nie przyniosą wyniku do początku października, Japonia przygotuje się do wojny. Dzień wcześniej Hirohito ostro wypytywał szefa sztabu armii Hajime Sugiyamę, wypominając mu, że wojna z Chinami miała trwać kilka miesięcy. Na samej naradzie, wbrew zwyczajowi milczenia, odczytał wiersz swojego dziadka o morzach czterech stron świata, które są braćmi, co obecni zrozumieli jako wyraz pragnienia pokoju. Przygotowań nie zatrzymał. W październiku premier Fumimaro Konoe podał się do dymisji, a cesarz, za radą lorda strażnika tajnej pieczęci Kōichiego Kido, powierzył urząd ministrowi armii, generałowi Hidekiemu Tōjō. Odrzucił kandydaturę swojego wuja, księcia Higashikuniego, bo nie chciał, by członek rodziny cesarskiej odpowiadał za wojnę. 5 listopada kolejna narada przyjęła plan wojny, a w następnych tygodniach cesarz wysłuchiwał szczegółowych raportów o planowanych operacjach, w tym o ataku na Pearl Harbor. 1 grudnia 1941 roku na naradzie cesarskiej zatwierdził decyzję o wojnie ze Stanami Zjednoczonymi, Wielką Brytanią i Holandią. 8 grudnia czasu tokijskiego (7 grudnia na Hawajach) japońskie lotnictwo zaatakowało Pearl Harbor, a wojska wylądowały na Malajach.

Cesarz w czasie wojny

Przez pierwsze pół roku Japonia odnosiła same zwycięstwa i zajęła Filipiny, Malaje, Singapur, Holenderskie Indie Wschodnie i Birmę. Cesarz uważnie śledził działania wojenne. Według dokumentów sztabów i dzienników dworzan wielokrotnie naciskał na dowódców, między innymi w sprawie zdobycia półwyspu Bataan na Filipinach w 1942 roku, przerzucenia lotnictwa armii na Guadalcanal, a w kolejnych latach domagał się nowych ofensyw i bitew, gdy sytuacja się pogarszała. Po klęskach pod Midway w czerwcu 1942 roku i na Wyspach Salomona inicjatywa przeszła w ręce Amerykanów. W lipcu 1944 roku, po utracie Saipanu, upadł rząd Tōjō. Także wtedy cesarz liczył na jedną wielką wygraną bitwę, która pozwoliłaby wynegocjować lepsze warunki pokoju. W lutym 1945 roku odrzucił radę Konoe, który ostrzegał przed rewolucją i namawiał do szybkiego zakończenia wojny, i odpowiedział, że najpierw trzeba odnieść jeszcze jedno zwycięstwo.

Kapitulacja

Wiosną 1945 roku amerykańskie bombowce paliły japońskie miasta, w kwietniu Amerykanie wylądowali na Okinawie, a Niemcy skapitulowały w maju. W czerwcu cesarz wezwał rząd do szukania sposobów zakończenia wojny, ale próba pośrednictwa ZSRR prowadziła donikąd. 26 lipca alianci wezwali Japonię w deklaracji poczdamskiej do bezwarunkowej kapitulacji. Rząd premiera Kantarō Suzukiego postanowił ją przemilczeć. 6 sierpnia bomba atomowa zniszczyła Hiroszimę. 8 sierpnia Mołotow wręczył japońskiemu ambasadorowi w Moskwie wypowiedzenie wojny, a następnego dnia Armia Czerwona wkroczyła do Mandżurii i tego samego dnia druga bomba spadła na Nagasaki.

W nocy z 9 na 10 sierpnia, na naradzie w schronie pod pałacem, Rada Najwyższa podzieliła się po równo: połowa chciała przyjąć deklarację z jednym warunkiem, zachowaniem pozycji cesarza, a połowa stawiała dalsze warunki. Suzuki poprosił cesarza o rozstrzygnięcie i Hirohito opowiedział się za przyjęciem warunków aliantów. 14 sierpnia, po niejasnej odpowiedzi aliantów w sprawie przyszłości monarchii, ponownie rozstrzygnął spór na rzecz kapitulacji. Tej nocy grupa oficerów próbowała opanować pałac i przejąć nagranie orędzia, ale pucz upadł. 15 sierpnia w południe radio nadało zarejestrowane przemówienie cesarza. Japończycy po raz pierwszy usłyszeli jego głos. Mówił archaicznym językiem dworskim, nie użył słowa „kapitulacja”, stwierdził, że sytuacja wojenna „niekoniecznie rozwinęła się na korzyść Japonii”, wspomniał o „nowej i najokrutniejszej bombie” i wezwał poddanych, by „znieśli to, co nie do zniesienia”. 2 września 1945 roku na pokładzie pancernika „Missouri” w Zatoce Tokijskiej podpisano akt kapitulacji Japonii.

Okupacja i nowa rola

27 września 1945 roku Hirohito po raz pierwszy odwiedził generała Douglasa MacArthura, naczelnego dowódcę sił okupacyjnych. Zdjęcie wysokiego Amerykanina w rozpiętym mundurze obok drobnego cesarza w żakiecie wstrząsnęło Japończykami. Według wspomnień MacArthura cesarz oświadczył, że bierze na siebie pełną odpowiedzialność za decyzje polityczne i wojskowe podejmowane w czasie wojny. W japońskim zapisie rozmowy, ujawnionym dopiero po latach, takich słów nie ma.

Australia, Chiny, ZSRR i znaczna część amerykańskiej opinii publicznej domagały się postawienia cesarza przed sądem. MacArthur uznał, że współpracujący cesarz ułatwi pokojową okupację i reformy, i Waszyngton się z tym zgodził. Przed trybunałem tokijskim, który w latach 1946–1948 sądził głównych zbrodniarzy, cesarz nie stanął, a jego nazwisko starannie pomijano. Amerykańscy prokuratorzy i japońscy urzędnicy pilnowali, by oskarżeni, w tym Tōjō, nie obciążyli go zeznaniami. Tōjō i Matsui zostali skazani na śmierć i powieszeni. Za zbrodnie Jednostki 731 nikt nie odpowiedział przed tym trybunałem, bo Amerykanie zapewnili jej kierownikowi, Shirō Ishiiemu, i jego współpracownikom bezkarność w zamian za wyniki badań.

1 stycznia 1946 roku cesarz ogłosił reskrypt nazwany potem „deklaracją człowieczeństwa”, w którym odrzucił „fałszywe wyobrażenie”, że jest żywym bogiem, a Japończycy narodem wyższym od innych. Nowa konstytucja Japonii, napisana w dużej mierze przez Amerykanów i obowiązująca od 3 maja 1947 roku, uczyniła go „symbolem państwa i jedności narodu”, bez władzy politycznej. Według relacji z tamtych lat członkowie rodziny, w tym jego bracia, książęta Chichibu i Mikasa, namawiali go do abdykacji na rzecz syna. Hirohito tronu nie oddał. W latach 1946–1954 objeżdżał kraj, odwiedzając fabryki, szkoły i zrujnowane miasta, w 1947 roku także Hiroszimę.

Długie powojenne panowanie

Przez kolejne dziesięciolecia Hirohito był dyskretnym symbolem odbudowy i japońskiego cudu gospodarczego. Zajmował się badaniami nad stułbiopławami w laboratorium w pałacu i ogłosił drukiem kilka prac naukowych, opisując nieznane wcześniej gatunki. W 1971 roku jako pierwszy panujący cesarz Japonii odwiedził Europę. W Wielkiej Brytanii i Holandii witały go protesty byłych jeńców i więźniów japońskich obozów. W 1975 roku odwiedził Stany Zjednoczone. Na konferencji prasowej po powrocie, zapytany o swoją odpowiedzialność za wojnę, odpowiedział, że nie zna się na takich „figurach retorycznych”, a o bombie atomowej powiedział, że to godne pożałowania, ale w czasie wojny nie dało się tego uniknąć. Po 1975 roku nie odwiedził już chramu Yasukuni, w którym w 1978 roku wpisano w poczet czczonych dusz czternastu skazanych i oskarżonych zbrodniarzy wojennych klasy A. Notatki jego współpracownika, opublikowane w 2006 roku, potwierdziły, że to był powód.

Hirohito zmarł na raka dwunastnicy 7 stycznia 1989 roku w pałacu Fukiage w Tokio, w wieku 87 lat. Pośmiertnie nadano mu imię cesarz Shōwa. W pogrzebie 24 lutego 1989 roku wzięli udział przedstawiciele ponad 160 państw.

Spór o odpowiedzialność

Przez dziesięciolecia dominował obraz ukształtowany w czasie okupacji: cesarza pacyfisty i monarchy konstytucyjnego, który nie mógł przeciwstawić się wojskowym, a jedynie w 1945 roku przerwał wojnę. Wspierały go ogłoszone w 1990 roku tak zwane monologi cesarza, podyktowane w 1946 roku jego doradcom, najpewniej jako przygotowanie na wypadek procesu. Ujawniane od lat 60. dzienniki dworzan i dokumenty wojskowe zmieniły ten obraz. Herbert Bix w biografii z 2000 roku, nagrodzonej Nagrodą Pulitzera, przedstawił Hirohito jako aktywnego uczestnika wojennych decyzji, który kierował się przede wszystkim obroną dynastii. Inni historycy podkreślają, że jego władza była ograniczona przez obyczaj i strach przed puczem, a wpływ na armię, która nie słuchała nawet własnego rządu, niewielki. Większość badaczy zgadza się dziś, że był dobrze poinformowany, że brał udział w decyzjach o wojnie i w jej prowadzeniu i że godził się na politykę, która prowadziła do podbojów. Spór dotyczy tego, w jakim stopniu mógł postąpić inaczej. Dla ofiar japońskiej wojny w Chinach, Korei i Azji Południowo-Wschodniej jego bezkarność pozostała symbolem nierozliczonej przeszłości.

Znaczenie

Hirohito był wnukiem cesarza, za którego panowania Japonia wygrała wojnę z Rosją i anektowała Koreę, i spadkobiercą imperium zbudowanego przez Mutsuhito, Yamagatę i ich pokolenie. Za jego panowania to imperium rozszerzyło się na Mandżurię, Chiny i Azję Południowo-Wschodnią, a potem runęło. W systemie, w którym wszystkie decyzje zapadały w jego imieniu, a jego autorytet był absolutny, zatwierdził podboje, które pochłonęły miliony ofiar, i sam też zakończył wojnę. Uniknął rozliczenia, bo zwycięzcy uznali go za bardziej użytecznego na tronie niż na ławie oskarżonych.