Czang Kaj-szek

Czang Kaj-szek przez ponad dwadzieścia lat rządził Chinami, a potem przez ćwierć wieku Tajwanem. Zawodowy oficer, wychowany w Japonii, wyniesiony przez Sun Jat-sena na czele szkoły oficerskiej finansowanej przez Moskwę, w latach 1926–1928 zjednoczył większą część kraju pod władzą Kuomintangu. W 1927 roku krwawo zerwał z komunistami, co rozpoczęło trwającą z przerwami do 1949 roku wojnę domową. Od zajęcia Mandżurii przez Japonię w 1931 roku do 1937 roku unikał otwartej wojny z Japończykami, uważając, że najpierw trzeba rozbić komunistów. Od 1937 roku przez osiem lat prowadził wojnę z Japonią, a od grudnia 1941 roku był jednym z przywódców koalicji antyhitlerowskiej, obok Franklina Delano Roosevelta, Churchilla i Stalina. Ta wojna wyczerpała jego państwo, a w 1949 roku przegrał z komunistami Mao Zedonga i uciekł na Tajwan. Dla jednych był obrońcą Chin i patriotą, dla innych dyktatorem, który zawiódł swój naród.

Młodość i szkoła japońska

Urodził się 31 października 1887 roku w Xikou w prowincji Zhejiang, niedaleko portu Ningbo, w rodzinie kupca handlującego solą. Ojciec zmarł w 1895 roku, a chłopca wychowywała matka, pobożna buddystka. Jako czternastolatek ożenił się z woli rodziny ze starszą od siebie Mao Fumei, z którą miał syna Jingguo. Ze starym porządkiem zerwał w 1906 roku: obciął warkocz, symbol posłuszeństwa wobec mandżurskiej dynastii, i wyjechał do Japonii. Potem uczył się w szkole wojskowej w Baoding, a w 1908 roku wrócił do Tokio, do szkoły przygotowującej chińskich kadetów. Tam przyjaciel i krajan Chen Qimei wprowadził go do kierowanej przez Suna Ligi Związkowej. Od 1910 roku odbywał służbę w pułku artylerii polowej armii japońskiej w prefekturze Niigata. Dyscyplina japońskiej armii i jej kult lojalności wywarły na nim wpływ na całe życie.

Rewolucjonista z Szanghaju

Gdy w październiku 1911 roku wybuchła rewolucja Xinhai, Czang wrócił do kraju i dowodził oddziałem, który pomógł opanować Hangzhou. W następnych latach był prawą ręką Chen Qimeia w Szanghaju. W styczniu 1912 roku osobiście zastrzelił w szpitalu Tao Chengzhanga, rywala Chena w ruchu rewolucyjnym. Brał udział w nieudanej „drugiej rewolucji” przeciw Yuanowi Shikaiowi w 1913 roku i w spiskach następnych lat. Po zamordowaniu Chena w maju 1916 roku żył w Szanghaju na pograniczu polityki, giełdy i półświatka. Wtedy zawarł znajomości z bossami Zielonego Gangu, takimi jak Du Yuesheng, które przydały mu się w 1927 roku.

Od 1918 roku służył Sun Jat-senowi na południu, w armii kantońskiej. W czerwcu 1922 roku, gdy generał Chen Jiongming zbuntował się przeciw Sunowi, Czang dołączył do niego na kanonierce, na której Sun się schronił, i spędził tam z nim kilka tygodni. Od tej chwili Sun miał do niego pełne zaufanie.

Whampoa i droga do władzy

Po porozumieniu Suna z Moskwą Czang pojechał w sierpniu 1923 roku na czele delegacji wojskowej do Rosji Radzieckiej. Przez trzy miesiące oglądał jednostki Armii Czerwonej i rozmawiał z jej przywódcami, wśród nich z Lwem Trockim. Spodobał mu się system komisarzy politycznych, ale wrócił z przekonaniem, że bolszewicy chcą podporządkować sobie Chiny tak samo jak inni imperialiści. W maju 1924 roku został komendantem nowej Akademii Whampoa pod Kantonem, finansowanej przez Moskwę i prowadzonej z pomocą radzieckich doradców, wśród nich generała Wasilija Blüchera. Jej absolwenci, oddani „komendantowi”, stali się trzonem jego władzy na następne ćwierć wieku. W 1925 roku najstarszy syn Czanga, Jingguo, wyjechał na studia do Moskwy. Chłopak spędził w ZSRR dwanaście lat, w praktyce jako zakładnik Stalina.

Po śmierci Suna w marcu 1925 roku Czang szybko wyprzedził starszych od siebie przywódców partii. 20 marca 1926 roku, pod pretekstem podejrzanych ruchów kanonierki „Zhongshan”, wprowadził w Kantonie stan wojenny, aresztował komunistycznych oficerów i zmusił komunistów do ograniczenia wpływów w Kuomintangu. Moskwa, nie chcąc tracić sojusznika, ustąpiła. W lipcu 1926 roku jako naczelny wódz Narodowej Armii Rewolucyjnej poprowadził ekspedycję północną przeciw watażkom. W ciągu kilku miesięcy armia doszła do Jangcy.

Zerwanie z komunistami

Wiosną 1927 roku obóz Kuomintangu był już podzielony: lewica i komuniści utworzyli rząd w Wuhanie, a Czang opierał się na wojsku i zamożnych sferach Szanghaju. 12 kwietnia 1927 roku jego żołnierze i bojówki Zielonego Gangu rozbroili w Szanghaju komunistyczne milicje robotnicze i rozpoczęli obławy na komunistów i związkowców. W masakrze szanghajskiej i w represjach, które ogarnęły potem inne miasta, zginęło wiele tysięcy ludzi. Liczby są sporne: od kilkuset straconych i tysięcy zaginionych w samym Szanghaju po dziesiątki tysięcy ofiar „białego terroru” w całym kraju w następnym roku. 18 kwietnia Czang utworzył w Nankinie własny rząd. Latem także lewica w Wuhanie zerwała z komunistami, a radzieccy doradcy wyjechali. Pierwszy front jedności się skończył, a zaczęła wojna domowa.

1 grudnia 1927 roku Czang ożenił się z Song Meiling, wykształconą w Stanach Zjednoczonych siostrą wdowy po Sunie. Małżeństwo wiązało go z najbogatszą rodziną kraju i z Sunem, a w 1930 roku Czang przyjął chrzest w Kościele metodystycznym. W 1928 roku wznowił marsz na północ. W maju jego wojska starły się w Jinanie z Japończykami, którzy nie chcieli dopuścić do zjednoczenia Chin pod rządami nacjonalistów. Czang ominął miasto, unikając otwartej wojny, czego Chińczycy długo nie zapomnieli (incydent jinański). W czerwcu zajął Pekin, a japońscy oficerowie Armii Kwantuńskiej zamordowali wycofującego się do Mandżurii watażkę Zhang Zuolina. Jego syn Zhang Xueliang w grudniu 1928 roku podporządkował Mandżurię rządowi w Nankinie. 10 października 1928 roku Czang został przewodniczącym Rządu Narodowego. Chiny były po raz pierwszy od 1916 roku formalnie zjednoczone.

Dekada nankińska

Lata 1928–1937 przyniosły Chinom budowę dróg i kolei, reformę finansów, rozwój szkolnictwa i odzyskanie przez państwo kontroli nad cłami. Władza Czanga była jednak ograniczona. Dawni watażkowie zachowali własne armie, a w 1930 roku w wojnie centralnych równin Czang musiał pokonać koalicję Feng Yuxianga, Yan Xishana i Wanga Jingweia, która według częstych szacunków kosztowała obie strony około ćwierć miliona zabitych i rannych. Kuomintang rządził jako jedyna partia, a krytyków więziono, a czasem mordowano. W 1934 roku Czang ogłosił konfucjański Ruch Nowego Życia, a jego zwolennicy założyli tajne Stowarzyszenie Niebieskich Koszul, wzorowane na włoskich i niemieckich bojówkach. Część historyków nazywa ten system „konfucjańskim faszyzmem”, inni widzą w nim raczej autorytarny nacjonalizm modernizacyjny.

Od 1928 roku Czang korzystał z pomocy niemieckich doradców wojskowych: najpierw pułkownika Maxa Bauera, potem generała Georga Wetzella, w latach 1933–1935 Hansa von Seeckta, a od 1935 roku generała Alexandra von Falkenhausena. Niemcy dostarczały broń i budowały fabryki w zamian za chiński wolfram. Współpraca trwała także po dojściu Hitlera do władzy, a młodszy, przybrany syn Czanga, Wei-kuo, szkolił się w niemieckim wojsku.

18 września 1931 roku japońska Armia Kwantuńska zaaranżowała incydent mukdeński i w kilka miesięcy opanowała Mandżurię, gdzie w 1932 roku powstało marionetkowe Mandżukuo. Czang nie podjął wojny. Liczył na Ligę Narodów i głosił hasło: „najpierw spokój wewnątrz, potem opór na zewnątrz”. Jego wojska przeprowadziły pięć kampanii okrążających przeciw komunistycznym bazom w Jiangxi. Piąta, prowadzona metodycznie, z pomocą niemieckich doradców, zmusiła w październiku 1934 roku Armię Czerwoną do Długiego Marszu. W tym czasie Japończycy wymuszali kolejne ustępstwa w północnych Chinach, a ustępliwość Czanga wywoływała protesty studentów.

12 grudnia 1936 roku Zhang Xueliang, któremu Czang kazał walczyć z komunistami zamiast z Japończykami, aresztował go w Xi’anie. Po dwóch tygodniach rozmów, w których uczestniczył też komunista Zhou Enlai, a Moskwa naciskała na uwolnienie Czanga, wypuszczono go 25 grudnia. Wojna domowa ustała, a we wrześniu 1937 roku Kuomintang i komuniści ogłosili drugi front jedności przeciw Japonii.

Wojna z Japonią

7 lipca 1937 roku strzelanina na moście Marco Polo pod Pekinem przerodziła się w wojnę chińsko-japońską. Czang zdecydował się na opór. W sierpniu rzucił najlepsze, wyszkolone przez Niemców dywizje do bitwy o Szanghaj. Walki trwały trzy miesiące i kosztowały Chiny setki tysięcy zabitych i rannych, w tym znaczną część kadry z Whampoa. W grudniu Japończycy zdobyli stolicę, a w Nankinie wymordowali dziesiątki, a według chińskich danych setki tysięcy jeńców i cywilów. Rząd przeniósł się do Wuhanu, a potem do Chongqingu w Syczuanie.

Wiosną 1938 roku Chińczycy odnieśli zwycięstwo pod Tai’erzhuangiem. W czerwcu, by zatrzymać Japończyków idących na Zhengzhou, wojska Czanga przerwały wały Żółtej Rzeki pod Huayuankou. Powódź zalała część prowincji Henan, Anhui i Jiangsu. Zginęło w niej, według różnych szacunków, od kilkuset tysięcy do blisko miliona ludzi, a miliony straciły dom. W listopadzie 1938 roku, w ramach taktyki spalonej ziemi, podpalono Changshę, gdzie zginęło wielu mieszkańców. Jesienią Japończycy zajęli Wuhan i Kanton. Wojna utknęła: Japonia kontrolowała miasta i linie kolejowe wschodnich Chin, a rząd Czanga trwał w głębi kraju.

Pierwszym dostawcą broni i samolotów dla Chin był w latach 1937–1941 ZSRR. Niemcy w 1938 roku wybrały sojusz z Japonią, uznały Mandżukuo i odwołały doradców. W grudniu 1938 roku dawny towarzysz Suna, Wang Jingwei, zbiegł do Japończyków, a w marcu 1940 roku stanął na czele kolaboracyjnego rządu w Nankinie. Gdy w lipcu 1941 roku Niemcy i Włochy uznały ten rząd, Czang zerwał z nimi stosunki. Front jedności z komunistami słabł. W styczniu 1941 roku wojska Kuomintangu rozbiły w południowym Anhui kolumnę komunistycznej Nowej 4. Armii, zabijając i biorąc do niewoli tysiące żołnierzy.

Jeden z wielkiej czwórki

Po ataku na Pearl Harbor Chiny 9 grudnia 1941 roku formalnie wypowiedziały wojnę Japonii, Niemcom i Włochom. Czang został naczelnym dowódcą sił alianckich na chińskim teatrze działań, a amerykański generał Joseph Stilwell jego szefem sztabu. Obaj się nie znosili. Stilwell, który nazywał Czanga „orzeszkiem”, oskarżał go o korupcję, oszczędzanie wojsk na walkę z komunistami i bierność wobec Japończyków. Czang z kolei uważał, że Amerykanie zabierają mu wojska do Birmy i dostarczają za mało broni. W 1943 roku Wielka Brytania i Stany Zjednoczone zrzekły się eksterytorialności w Chinach, a po śmierci Lin Sena w sierpniu tego roku Czang został p.o. przewodniczącego Rządu Narodowego, 13 września wybrano go na ten urząd, a 10 października formalnie go objął. W listopadzie 1943 roku na konferencji kairskiej zasiadł z Rooseveltem i Churchillem. Deklaracja kairska zapowiadała zwrot Chinom Mandżurii, Tajwanu i Peskadorów.

Rok 1944 przyniósł jednak klęskę. Japońska ofensywa Ichi-gō rozbiła armie Czanga w środkowych i południowych Chinach. Roosevelt zażądał oddania dowództwa Stilwellowi. Czang odmówił, a Waszyngton odwołał w październiku generała. Chiny były wyczerpane: inflacja zjadała pensje, chłopi głodowali, a pobór do wojska przypominał łapankę. Na konferencji jałtańskiej w lutym 1945 roku Roosevelt i Churchill bez udziału Chin obiecali Stalinowi prawa w Mandżurii w zamian za przystąpienie do wojny z Japonią. Czang przyjął to w traktacie z ZSRR z sierpnia 1945 roku. 9 września 1945 roku w Nankinie generał Yasuji Okamura podpisał kapitulację wojsk japońskich w Chinach. Chiny wyszły z wojny jako stały członek Rady Bezpieczeństwa ONZ, ale zrujnowane i podzielone.

Klęska i Tajwan

Rozmowy z Mao w Chongqingu jesienią 1945 roku i amerykańska mediacja generała George’a Marshalla nie zapobiegły wznowieniu wojny domowej w 1946 roku. Na Tajwanie, przejętym od Japonii, rozruchy z lutego 1947 roku (incydent 28 lutego) stłumiło wojsko przysłane z kontynentu, zabijając tysiące ludzi. W 1948 roku Czang został wybrany na prezydenta Republiki Chińskiej. W latach 1948–1949 komuniści rozbili jego armie w Mandżurii i w środkowych Chinach. W styczniu 1949 roku Czang ustąpił z urzędu, ale nadal kierował partią i wojskiem, a w grudniu przeleciał na Tajwan. 1 marca 1950 roku wznowił tam prezydenturę.

Na Tajwanie rządził do śmierci, w stanie wojennym, który obowiązywał do 1987 roku. Lata białego terroru przyniosły dziesiątki tysięcy aresztowanych i tysiące straconych. Zarazem przeprowadził reformę rolną i przygotował podstawy szybkiego rozwoju gospodarczego wyspy. Do 1971 roku jego rząd reprezentował Chiny w ONZ. Zmarł 5 kwietnia 1975 roku w Tajpej. Faktyczne rządy przejął już wcześniej, jako premier, jego syn Chiang Ching-kuo. W 1978 roku został on prezydentem, a pod koniec życia zniósł stan wojenny.

Ocena

Czang Kaj-szek zjednoczył Chiny w 1928 roku i stanął na czele oporu, który przez osiem lat wiązał na kontynencie większą część armii japońskiej. Bez tego oporu Japonia mogłaby skierować więcej sił przeciw ZSRR, Indiom czy Stanom Zjednoczonym. Jego krytycy przypominają rzeź komunistów w 1927 roku, ustępliwość wobec Japonii po 1931 roku, przerwanie wałów Żółtej Rzeki, korupcję jego otoczenia i represje na Tajwanie. Historycy od dawna spierają się, czy przegrał z Mao przez własne błędy, czy przede wszystkim dlatego, że wojna z Japonią zniszczyła jego armię i państwo, a komunistom dała czas, by urosnąć. Jedno jest pewne: losy Chin i całej Azji Wschodniej w latach 1927–1949 trudno opowiedzieć bez niego.