Fumimaro Konoe

Książę Fumimaro Konoe był najbardziej obiecującym politykiem przedwojennej Japonii i zarazem jednym z tych, którzy najbardziej przyczynili się do jej katastrofy. Arystokrata z najstarszego rodu dworskiego, wysoki, elegancki, oczytany, uchodził za człowieka, który zdoła pogodzić armię, dwór, partie i biznes. Jako premier w lipcu 1937 roku zamienił starcie pod Pekinem w wojnę z Chinami, a w styczniu 1938 roku zamknął drogę do pokoju z Czang Kaj-szekiem. W 1940 roku zawarł sojusz z Niemcami i Włochami i stworzył system jednej organizacji politycznej. W październiku 1941 roku, nie mogąc ani porozumieć się z Amerykanami, ani powstrzymać armii, ustąpił, zostawiając decyzję o wojnie generałowi Tōjō. Po klęsce, zagrożony procesem przed trybunałem dla zbrodniarzy wojennych, odebrał sobie życie.

Dziedzic Fujiwarów

Urodził się 12 października 1891 roku w Tokio jako najstarszy syn księcia Atsumaro Konoe. Ród Konoe był pierwszym z pięciu domów regenckich, wywodzących się od Fujiwarów, którzy przez wieki dawali cesarzom regentów i żony. Ojciec był przewodniczącym Izby Parów, rektorem szkoły dla arystokracji Gakushūin i rzecznikiem panazjatyzmu. Założył Towarzystwo Wspólnej Kultury Azji Wschodniej, które kształciło Japończyków do pracy w Chinach. Matka zmarła wkrótce po porodzie, a ojciec ożenił się z jej młodszą siostrą. Fumimaro długo uważał macochę za matkę, a odkrycie prawdy przeżył bardzo boleśnie. Gdy w styczniu 1904 roku ojciec zmarł, dwunastoletni Fumimaro odziedziczył tytuł księcia i ogromne długi. Rodzinę ratowały sprzedaż pamiątek rodowych i pomoc koncernu Sumitomo.

Zamiast w Gakushūin uczył się w elitarnym Pierwszym Gimnazjum Wyższym w Tokio, gdzie zafascynował go dyrektor, chrześcijanin i myśliciel Inazō Nitobe. Zaczął studiować filozofię na Uniwersytecie Tokijskim, ale przeniósł się na prawo na Uniwersytet w Kioto, by słuchać marksistowskiego ekonomisty Hajime Kawakamiego i filozofa Kitarō Nishidy. W 1914 roku przetłumaczył esej Oscara Wilde’a „Dusza człowieka w socjalizmie”, a numer pisma, który go zamieścił, skonfiskowano. W Kioto poznał starego księcia Kinmochiego Saionjiego, ostatniego z genrō, który na długie lata został jego protektorem.

Paryż i Izba Parów

W 1916 roku, po ukończeniu 25 lat, zajął dziedziczne miejsce w Izbie Parów, wyższej izbie parlamentu. W grudniu 1918 roku opublikował głośny artykuł „Odrzucić pacyfizm skrojony na miarę Anglików i Amerykanów”. Twierdził w nim, że zwycięskie mocarstwa głoszą pokój i samostanowienie, a w rzeczywistości chcą utrwalić podział świata, w którym im przypadły kolonie i surowce, a młodym narodom, jak Japonia, nic. Liga Narodów miała być narzędziem tego porządku. Mimo to Saionji zabrał go na konferencję pokojową w Paryżu. Odrzucenie japońskiej propozycji równości rasowej w kwietniu 1919 roku i antyjapońskie nastroje w Stanach Zjednoczonych, które oglądał w drodze powrotnej, umocniły jego przekonanie, że Zachód nigdy nie uzna Japończyków za równych.

W latach dwudziestych Konoe działał w Izbie Parów, zrazu w konserwatywnym stronnictwie Kenkyūkai, od 1927 roku w założonym przez siebie i przyjaciół, między innymi Kōichiego Kido, klubie Kayōkai. Popierał powszechne prawo wyborcze dla mężczyzn jako sposób na rozładowanie nastrojów rewolucyjnych. W 1931 roku został wiceprzewodniczącym, a w 1933 roku przewodniczącym Izby Parów. Wokół niego powstało Stowarzyszenie Badań Shōwa, grupa intelektualistów i urzędników, którzy szukali „nowego ładu” dla Japonii i Azji. W 1934 roku, odwiedzając syna studiującego w Princeton, zetknął się z niechęcią Amerykanów do Japonii i wrócił z niej jeszcze bardziej rozgoryczony. Głosił, że świat potrzebuje „międzynarodowego nowego ładu”, w którym narody „posiadające” podzielą się zasobami z „nieposiadającymi”.

Był wtedy najpopularniejszym arystokratą w kraju. Wojsko widziało w nim kogoś, kto rozumie jego dążenia, partie i dwór kogoś, kto armię okiełzna. Po zamachu 26 lutego 1936 roku Saionji zaproponował go na premiera, ale Konoe wymówił się chorobą.

Pierwszy rząd i wojna z Chinami

4 czerwca 1937 roku, z poparciem Saionjiego, Konoe utworzył rząd. Miał 45 lat i był drugim najmłodszym premierem w historii kraju. Kilka tygodni wcześniej, na balu kostiumowym, pojawił się przebrany za Adolfa Hitlera, co Saionjiego głęboko zaniepokoiło. Jedną z pierwszych spraw, które podjął, był pomysł amnestii dla skazanych uczestników puczu z lutego 1936 roku.

Miesiąc później, w nocy z 7 na 8 lipca, doszło do starcia przy moście Marco Polo. Choć na miejscu zawarto rozejm, 11 lipca rząd Konoe zgodził się na wysłanie posiłków do północnych Chin, ogłosił to w uroczystym oświadczeniu i wezwał prasę, partie i przemysłowców do jedności. Generał Kanji Ishiwara, który ostrzegał przed wojną, proponował mu lot do Nankinu i rozmowę z Czang Kaj-szekiem. Konoe miał się początkowo zgodzić, ale się wycofał. Jego tajnego wysłannika do Chin zatrzymała żandarmeria. Pod koniec lipca Japończycy zajęli Pekin i Tiencin, w sierpniu walki przeniosły się do Szanghaju, a rząd zapowiedział, że trzeba „ukarać” chińską armię. Wojnę nazywano oficjalnie „incydentem”, co pozwalało nie wypowiadać jej formalnie. W listopadzie utworzono Cesarską Kwaterę Główną, a w grudniu wojska generała Iwane Matsuiego zdobyły Nankin, gdzie dokonały masakry jeńców i ludności cywilnej.

Najbardziej brzemienną decyzję Konoe podjął po upadku Nankinu. Sztab generalny, zaniepokojony długą wojną, opowiadał się za przyjęciem niemieckiego pośrednictwa ambasadora Oskara Trautmanna. Rząd zaostrzył jednak warunki tak, by Chiny nie mogły ich przyjąć, a 16 stycznia 1938 roku Konoe oświadczył, że Japonia „nie będzie miała do czynienia” z rządem narodowym Czang Kaj-szeka. Amerykański historyk Gerhard Weinberg zauważył, że był to jedyny raz w dekadzie 1931–1941, gdy cywilne władze w Tokio zdobyły się na to, by przeforsować swoje zdanie wbrew wojsku w kluczowej sprawie pokoju, i skutki okazały się fatalne dla Japonii, dla Chin i dla samego Konoe.

1 kwietnia 1938 roku ogłoszono uchwaloną przez parlament ustawę o powszechnej mobilizacji państwa, która dawała rządowi władzę nad ludźmi, surowcami, cenami i prasą. Wojska japońskie zdobyły Xuzhou, a jesienią Wuhan i Kanton, ale Chiny walczyły dalej. Latem 1938 roku, w czasie walk nad jeziorem Chasan, minister wojny w jego rządzie, generał Seishirō Itagaki, został zbesztany przez cesarza za próbę uzyskania zgody na użycie siły. 3 listopada 1938 roku Konoe ogłosił budowę „nowego ładu w Azji Wschodniej”, opartego na współpracy Japonii, Mandżukuo i Chin, a 22 grudnia trzy zasady pokoju: dobrosąsiedztwo, wspólną walkę z komunizmem i współpracę gospodarczą. Były skierowane do Wang Jingweia, który właśnie uciekł z Chongqingu, by stanąć na czele kolaboracyjnego rządu. Nie pociągnęły za nim innych chińskich przywódców. 5 stycznia 1939 roku rząd Konoe podał się do dymisji, zostawiając wojnę bez końca.

Nowy ład i pakt trzech

W latach 1939–1940 Konoe był przewodniczącym Tajnej Rady i myślał o nowym, jednolitym ruchu politycznym, który zastąpiłby skłócone partie. Gdy w czerwcu 1940 roku Niemcy pokonały Francję, w Tokio zapanowało przekonanie, że trzeba zdążyć, zanim podział świata się dokona. Armia obaliła rząd admirała Mitsumasy Yonaia, a 22 lipca 1940 roku Konoe ponownie został premierem. Ministrem spraw zagranicznych został Yōsuke Matsuoka, ministrem armii generał Hideki Tōjō. Rząd ogłosił program budowy „wielkiej Azji Wschodniej”, z której wyrosła idea strefy wspólnego dobrobytu.

We wrześniu 1940 roku wojska japońskie weszły do północnych Indochin Francuskich, a 27 września Japonia zawarła pakt trzech z Niemcami i Włochami. Konoe ostrzegał Amerykanów, że jeśli nie zrozumieją intencji trzech państw, nie pozostanie nic innego niż wojna. Partie polityczne rozwiązały się same, a 12 października 1940 roku powstało Stowarzyszenie Wspierania Władzy Cesarskiej, na którego czele stanął premier. Nie stało się ono partią na wzór NSDAP, bo prawicowi krytycy zarzucali Konoe, że tworzy nowy szogunat, naruszający władzę cesarza, ale zakończyło epokę partii w Japonii. W listopadzie Tokio uznało rząd Wang Jingweia w Nankinie, a w kwietniu 1941 roku Matsuoka zawarł w Moskwie z Józefem Stalinem pakt o neutralności.

Rokowania z Ameryką i dymisja

Wiosną 1941 roku ambasador w Waszyngtonie, admirał Kichisaburō Nomura, zaczął rozmowy z sekretarzem stanu Cordellem Hullem. Matsuoka je utrudniał, a po niemieckim ataku na ZSRR domagał się uderzenia na Syberię. W lipcu Konoe pozbył się go w jedyny dostępny sposób: cały rząd podał się do dymisji i 18 lipca powstał trzeci gabinet Konoe, już bez Matsuoki. Pod koniec lipca wojska japońskie weszły do południowych Indochin. Stany Zjednoczone zamroziły japońskie aktywa, a 1 sierpnia wstrzymały eksport ropy, od której zależała japońska flota.

Konoe zaproponował Franklinowi Delano Rooseveltowi spotkanie w cztery oczy. Amerykanie żądali jednak wcześniejszych zobowiązań, przede wszystkim co do wycofania wojsk z Chin, na które armia nie chciała się zgodzić. 6 września narada z udziałem cesarza Hirohito postanowiła, że jeśli rokowania nie przyniosą wyniku do początku października, Japonia przygotuje się do wojny ze Stanami Zjednoczonymi, Wielką Brytanią i Holandią. Konoe nie próbował otwarcie przeciwstawić się tej decyzji. W następnych tygodniach przekonywał Tōjō, że wojskowi traktują wojnę zbyt lekko, a ten odpowiadał, że czasem trzeba zamknąć oczy i skoczyć z tarasu świątyni Kiyomizu. 12 października, na naradzie w swojej willi Tekigaisō, Konoe powiedział, że nie wierzy w zwycięstwo i takiej wojny prowadzić nie będzie, ale ani on, ani minister marynarki nie postawili sprawy otwarcie. 15 października aresztowano jego doradcę, dziennikarza Hotsumiego Ozakiego, członka siatki radzieckiego szpiega Richarda Sorgego. 16 października Konoe ustąpił. Dwa dni później premierem został Tōjō, a 7 grudnia 1941 roku Japonia zaatakowała Pearl Harbor.

Wojna, klęska i śmierć

W czasie wojny na Pacyfiku Konoe pozostawał w cieniu, ale należał do grona byłych premierów doradzających cesarzowi. Po wiadomości o Pearl Harbor miał powiedzieć, że czuje nadchodzącą straszliwą klęskę. Przyczynił się do upadku rządu Tōjō w lipcu 1944 roku. 14 lutego 1945 roku, na pierwszej od trzech lat osobistej audiencji, przedłożył cesarzowi memoriał, w którym wzywał do jak najszybszego zakończenia wojny. Uzasadniał to jednak przede wszystkim lękiem przed rewolucją komunistyczną, której, jak twierdził, sprzyjają ludzie w samej armii. Hirohito odpowiedział, że najpierw trzeba odnieść jeszcze jedno zwycięstwo. W lipcu 1945 roku cesarz wyznaczył go na specjalnego wysłannika do Moskwy, który miał prosić ZSRR o pośrednictwo. Rząd radziecki zwlekał z odpowiedzią, a 8 sierpnia wypowiedział Japonii wojnę.

Po kapitulacji Konoe wszedł do pierwszego powojennego rządu księcia Higashikuniego jako minister bez teki. 4 października 1945 roku rozmawiał z generałem Douglasem MacArthurem i z jego zachętą zajął się projektem zmiany konstytucji. Wkrótce jednak Amerykanie odcięli się od niego, a w amerykańskiej prasie przypominano jego rolę w wojnie z Chinami. 6 grudnia 1945 roku władze okupacyjne nakazały go aresztować jako podejrzanego o zbrodnie wojenne. W nocy przed terminem stawienia się w więzieniu Sugamo, 16 grudnia 1945 roku, Konoe zażył cyjanek w swojej willi Tekigaisō w Tokio. W notatce podyktowanej ostatniej nocy synowi Michitace przyznał, że popełnił w polityce wiele błędów, ale nie zniesie sądu jako zbrodniarz wojenny. Jego najstarszy syn Fumitaka, wzięty do niewoli przez Armię Czerwoną w Mandżurii, zmarł w 1956 roku w radzieckim obozie.

Znaczenie

Konoe nie był generałem ani fanatykiem. Był człowiekiem, któremu wszyscy ufali i który żadnej z wielkich decyzji nie potrafił zatrzymać, a kilka sam podjął. Jego obrońcy, w tym część japońskich historyków, widzą w nim polityka, który próbował trzymać armię w ryzach, szukał pokoju z Chinami i ze Stanami Zjednoczonymi i padł ofiarą wojskowych. Krytycy przypominają, że to jego rząd w lipcu 1937 roku zgodził się na eskalację, w styczniu 1938 roku zerwał rozmowy z Czang Kaj-szekiem, zawarł pakt trzech, zlikwidował partie i wprowadził wojnę w Indochiny. Jego idee, od „nowego ładu w Azji Wschodniej” po pretensje do Anglosasów sformułowane jeszcze w 1918 roku, stały się językiem japońskiej ekspansji.

Dla drogi do drugiej wojny światowej Konoe jest postacią kluczową. Między lipcem 1937 a październikiem 1941 roku to on, trzykrotnie stojąc na czele rządu, przeprowadził Japonię od lokalnego starcia pod Pekinem do wojny z Chinami, sojuszu z Niemcami i progu wojny z Ameryką. Jego wnuk Morihiro Hosokawa w 1993 roku został premierem Japonii.