Początek bitwy o Nankin

1 grudnia 1937 roku cesarska Kwatera Główna w Tokio wydała rozkaz, który w japońskich dokumentach nosi numer 8 serii „rozkazów kontynentalnych” (Tairikumei): „Dowódca Armii Obszaru Środkowych Chin we współdziałaniu z marynarką zdobędzie Nankin, stolicę nieprzyjacielskiego państwa”. Tego samego dnia rozkaz nr 7 nadał tej armii stały skład bojowy. Japońskie dowództwo, które jeszcze dwa tygodnie wcześniej zabraniało swoim wojskom posuwać się dalej niż kilkadziesiąt kilometrów za Szanghaj, uznało w ten sposób fakt dokonany: dywizje generała Iwane Matsui od dawna maszerowały już na Nankin bez pozwolenia. Po drugiej stronie miasto miał bronić generał Tang Shengzhi z armią złożoną z wykrwawionych pod Szanghajem dywizji i pospiesznie wcielonych rekrutów.

Często podaje się, że 1 grudnia „bitwa o Nankin rozpoczęła się atakiem japońskich wojsk na miasto”. To uproszczenie. 1 grudnia nikt jeszcze nie szturmował murów stolicy: czołówki japońskie były wtedy kilkadziesiąt kilometrów od niej, pod Danyangiem, Jurongiem i nad jeziorem Tai Hu. Data jest jednak dobrze uzasadniona jako początek bitwy, bo tego dnia zapadła w Tokio formalna decyzja o zdobyciu chińskiej stolicy. Walki o zewnętrzną linię obrony zaczęły się 4–5 grudnia, generalny szturm 10 grudnia, a miasto padło 13 grudnia. Część historyków liczy całą operację szerzej, od 11 listopada, gdy Japończycy ruszyli w pościg z Szanghaju.

Droga do rozkazu

Wojna, która wybuchła w lipcu 1937 roku po incydencie na moście Marco Polo, miała według planów Tokio pozostać „incydentem” lokalnym. W sierpniu Czang Kaj-szek otworzył jednak drugi front w Szanghaju i rzucił tam najlepsze, wyszkolone przez niemieckich doradców dywizje. Bitwa o Szanghaj trwała trzy miesiące i kosztowała obie strony ogromne straty. Przesądziło o niej dopiero lądowanie japońskiej 10 Armii generała Heisuke Yanagawy w Zatoce Hangzhou na początku listopada, które zagroziło okrążeniem całemu chińskiemu zgrupowaniu. Chińczycy zaczęli się wycofywać w nieładzie na zachód.

7 listopada Japończycy połączyli Armię Ekspedycyjną Szanghaju i 10 Armię w Armię Obszaru Środkowych Chin pod dowództwem Matsuiego. Tego samego dnia Sztab Generalny wyznaczył jej „linię ograniczenia działań” biegnącą przez Suzhou i Jiaxing. Za tą linią wojska nie miały prawa się zapuszczać. Zastępca szefa Sztabu Generalnego generał Hayao Tada i część oficerów operacyjnych uważali, że Japonia powinna zakończyć wojnę, zanim ugrzęźnie w Chinach, a nie gonić chińską armię w głąb kraju. Z tego samego powodu Tokio zgodziło się na pośrednictwo niemieckiego ambasadora w Chinach Oskara Trautmanna.

Dowódcy w polu myśleli inaczej. Matsui jeszcze przed wyjazdem do Szanghaju mówił, że trzeba zdobyć Nankin, bo upadek stolicy obali rząd Czanga i zakończy wojnę. 15 i 19 listopada 10 Armia Yanagawy sama ruszyła w pościg w kierunku Nankinu, łamiąc linię ograniczenia. Tada nakazał jej się zatrzymać, ale rozkaz zignorowano, a Matsui w praktyce poparł Yanagawę. 22 listopada wysłał do Tokio depeszę, że trzeba wykorzystać upadek ducha nieprzyjaciela i zdobyć Nankin, bo stanie na linii pozwoli Chińczykom odbudować siły. 20 listopada w Pałacu Cesarskim utworzono Kwaterę Główną (Daihon’ei), najwyższy organ dowodzenia wojną. 24 listopada linię ograniczenia zniesiono. Szef wydziału operacyjnego generał Sadamu Shimomura przekonał wreszcie wahającego się Tadę i Kwatera Główna wydała rozkaz z 1 grudnia. Według części źródeł Tada sam przywiózł go do Szanghaju. Zatwierdzała go władza cesarska: rozkazy kontynentalne wydawano w imieniu cesarza Hirohito.

Podobny mechanizm Japonia znała już z Mandżurii, gdzie w 1931 roku Armia Kwantuńska również działała na własną rękę, a Tokio zatwierdzało jej zdobycze po fakcie. Tym razem nie chodziło jednak o peryferyjną prowincję, tylko o stolicę Chin.

Siły japońskie

Na początku grudnia Armia Obszaru Środkowych Chin liczyła ponad 160 tysięcy ludzi, a według części japońskich zestawień około 200 tysięcy. W samych walkach o Nankin wzięło udział około 70 tysięcy żołnierzy. Plan zakładał wielkie kleszcze. Armia Ekspedycyjna Szanghaju z 16, 9, 13 i częścią 3 oraz 11 Dywizji nacierała od wschodu, wzdłuż linii kolejowej Szanghaj–Nankin i brzegu Jangcy. 10 Armia z 6, 18 i 114 Dywizją uderzała od południa i południowego wschodu. Oddział Kunisakiego miał przeprawić się przez Jangcy powyżej miasta i zająć leżące na drugim brzegu Pukou, a oddział Yamady przejść na północ od Nankinu. Flotylla marynarki miała płynąć w górę rzeki i zamknąć ostatnią drogę ucieczki. Japończycy nazywali to „okrążeniem i unicestwieniem”.

2 grudnia, dzień po wydaniu rozkazu, dowództwo Armii Ekspedycyjnej Szanghaju objął książę Yasuhiko Asaka, członek rodziny cesarskiej: żonaty z córką cesarza Meiji był wujem Hirohito, a zarazem stryjem cesarzowej Nagako. Matsui, dotąd dowódca obu szczebli naraz, pozostał na czele Armii Obszaru, ale w dniach decydujących walk był chory i dowodził głównie przez rozkazy. Japońskie wojska były zmęczone trzema miesiącami walk, wyprzedziły własne zaopatrzenie i żywiły się tym, co zabrały chłopom. Dowódcy dywizji ścigali się ze sobą, która pierwsza wejdzie do Nankinu. Danyang zajęto 2 grudnia, ponad pięć dni przed terminem z planu. Na trasie z Szanghaju zostawały spalone wsie, zabici cywile i zgwałcone kobiety, a wziętych do niewoli żołnierzy chińskich zwykle zabijano. Japońskie gazety relacjonowały wtedy jako sportowe wydarzenie „zawody” dwóch podporuczników, który pierwszy zetnie mieczem sto osób.

Obrona chińska

Chińskie dowództwo spierało się, czy Nankinu w ogóle bronić. Na naradach w połowie listopada He Yingqin, Bai Chongxi, Li Zongren i główny doradca niemiecki generał Alexander von Falkenhausen przekonywali, że miasta nie da się utrzymać. Łagodne wzgórza od wschodu i południa ułatwiały podejście, a szeroka Jangcy za plecami odcinała odwrót. Wojsko potrzebowało czasu, by odbudować się po Szanghaju. Czang uważał jednak, że stolicy nie wolno oddać bez walki. Liczył, że opór poprawi pozycję Chin wobec mocarstw obradujących w Brukseli nad przestrzeganiem traktatu dziewięciu mocarstw i w rozmowach prowadzonych przez Trautmanna. Wsparł go jako jedyny z wyższych generałów Tang Shengzhi.

Tang był w latach dwudziestych hunańskim watażką i dowódcą armii w czasie Ekspedycji Północnej, potem kilka razy buntował się przeciw Czangowi i od lat nie dowodził w polu. W drugiej połowie listopada został dowódcą garnizonu stolicy (źródła podają daty jego nominacji od 20 do 26 listopada). Publicznie zapowiadał, że będzie bronił miasta „do ostatniego człowieka”. 20 listopada rząd ogłosił przeniesienie stolicy do Chongqingu, a urzędy i dowództwo wyjeżdżały w głąb kraju, głównie do Wuhanu. 30 listopada Tang dostał od Czanga rozkaz, by bronić wyznaczonych linii za wszelką cenę.

Na papierze siły Tanga liczyły trzynaście dywizji i kilkanaście pułków. W tym były trzy dywizje wyszkolone przez Niemców (36, 87 i 88) oraz elitarna Brygada Szkolna. W rzeczywistości prawie wszystkie były przetrzebione w Szanghaju. Dywizje niemieckie liczyły po 6–7 tysięcy ludzi, z czego około połowa była świeżo powołanymi rekrutami. Do tego doszły kantońskie 66 i 83 Korpus, 74 Korpus, 2 Armia przysłana z Hankou, żandarmeria i policja. Łączną liczebność obrońców historycy szacują różnie: od około 70–80 tysięcy (David Askew, Masahiro Yamamoto, sztabowiec garnizonu Tan Daoping podawał 81 tysięcy) przez około 100 tysięcy (Ikuhiko Hata) do około 150 tysięcy razem z oddziałami tyłowymi (Tokushi Kasahara, Sun Zhaiwei).

Obrona opierała się na dwóch półkolach umocnień. Linia zewnętrzna przebiegała kilkanaście kilometrów od miasta, wewnętrzna, zwana Fukuo, tuż przed murami. Jej filarami były wzgórze Zijin (Purpurowa Góra) na północnym wschodzie, gdzie stoi mauzoleum Sun Jat-sena, i płaskowyż Yuhuatai na południu, przed Bramą Zhonghua. Za nimi stały mury z czasów dynastii Ming, długie na ponad 30 kilometrów i wysokie miejscami na kilkanaście metrów. Bramy zamurowywano i zasypywano workami z piaskiem.

Sytuacja 1 grudnia

Pierwszy dzień grudnia nie przyniósł walk pod samym Nankinem, ale na przedpolu bitwa już trwała. Nad jeziorem Tai Hu i pod Guangde 18 i 114 Dywizja Japończyków przez ostatnie dni listopada rozbijały syczuańską 23 Grupę Armii, która 30 listopada musiała się wycofać. Jeden z jej dowódców dywizji, Rao Guohua, odebrał sobie życie. Nad Jangcy 13 Dywizja szturmowała twierdzę Jiangyin i 1 grudnia jej obrońcy zaczęli odwrót, w chaosie i z ciężkimi stratami. Japońskie lotnictwo bez przeszkód atakowało drogi pełne cofających się żołnierzy i uchodźców. Wcześniej Nankin przeżył kilkadziesiąt nalotów lotnictwa marynarki, z którymi chińskie myśliwce walczyły coraz słabiej, mimo pomocy przybywających właśnie radzieckich lotników ochotników.

Miasto pustoszało. Z ponad miliona mieszkańców zostało niespełna pół miliona, głównie najbiedniejsi i uchodźcy ze wsi. Garstka cudzoziemców, na czele z Niemcem Johnem Rabe, przedstawicielem Siemensa i członkiem NSDAP, utworzyła w centrum Nankińską Strefę Bezpieczeństwa, w której cywile mieli przeczekać walki. 2 grudnia Czang przyjął Trautmanna i zgodził się rozmawiać o japońskich warunkach pokoju. Rankiem 7 grudnia odleciał z Nankinu z żoną Song Meiling, a tego samego dnia Tang zarządził palenie zabudowań na przedpolu, by odebrać napastnikom osłonę.

Co przyniosły następne dni

Po 1 grudnia Japończycy posuwali się szybciej, niż zakładał plan. 4–9 grudnia przełamali zewnętrzną linię obrony pod Chunhua, Tangshui i na wzgórzach Jiangjun i Niushou. 9 grudnia stanęli pod murami, a samoloty zrzuciły nad miastem wezwanie Matsuiego do kapitulacji z terminem do południa następnego dnia. Tang nie odpowiedział. 10 grudnia ruszył generalny szturm na Purpurową Górę, Yuhuatai i bramy Guanghua i Zhonghua. 11 grudnia Czang zezwolił na odwrót, a wieczorem 12 grudnia Tang wydał rozkaz przebicia się i sam przeprawił się przez Jangcy. Wiele jednostek nie dostało tego rozkazu. Garnizon rozpadł się w panice przy bramie Yijiang i na nabrzeżach Xiaguan, gdzie brakowało łodzi. 13 grudnia Japończycy weszli do miasta. To, co nastąpiło potem, przeszło do historii jako jedna z największych zbrodni wojennych XX wieku.

Znaczenie

Rozkaz z 1 grudnia był ostatnim momentem, w którym Japonia mogła się zatrzymać. Tada i jego zwolennicy rozumieli, że marsz na Nankin wciągnie kraj w wojnę bez końca, ale ustąpili przed armią w polu, przed kolegami ze sztabu i przed nastrojami w kraju. Decyzja potwierdziła, że w japońskim państwie lat trzydziestych dowódcy frontowi mogli dyktować politykę Tokio, tak jak w Mandżurii w 1931 roku i pod Pekinem w lipcu 1937 roku.

Matsui wierzył, że upadek stolicy zmusi Czanga do kapitulacji. Stało się odwrotnie. Rząd przeniósł się w głąb kraju, a po zwycięstwie Tokio zaostrzyło warunki pokoju przekazywane przez Trautmanna tak bardzo, że Chiny nie mogły ich przyjąć. W styczniu 1938 roku premier Fumimaro Konoe ogłosił, że Japonia nie będzie już rozmawiać z rządem Czanga. Wojna, którą miał zakończyć Nankin, trwała jeszcze osiem lat i wiązała w Chinach większą część japońskiej armii. Szukając sposobu, by odciąć Chiny od pomocy z zewnątrz, Japonia ruszyła w 1940 roku do Indochin, co doprowadziło do amerykańskiego embarga i ostatecznie do ataku na Pearl Harbor w grudniu 1941 roku.

Zbrodnie popełnione na drodze do Nankinu i w samym mieście nadały wojnie w Azji charakter, który przetrwał w pamięci obu narodów do dziś. Dla świata zachodniego, który kilka dni wcześniej w Brukseli nie zdobył się na żadną wspólną akcję wobec japońskiej agresji, były też dowodem, że polityka biernego przyglądania się nie powstrzyma państw gotowych zdobywać terytorium siłą. Dwa lata później ten sam wniosek trzeba było wyciągnąć w Europie.