Li Zongren

Li Zongren był jednym z najzdolniejszych dowódców chińskich pierwszej połowy XX wieku i przez ćwierć wieku najgroźniejszym rywalem Czang Kaj-szeka we własnym obozie. Wraz z Bai Chongxim i Huang Shaohongiem stworzył tak zwaną nową klikę z Kuangsi, która zjednoczyła tę biedną prowincję na południu Chin, walczyła w ekspedycji północnej, a potem dwukrotnie podniosła zbrojny bunt przeciw Czangowi. Gdy w 1937 roku Japonia zaatakowała Chiny, Li stanął do walki u boku dawnego wroga. Jako dowódca 5 Strefy Wojennej wiosną 1938 roku odniósł pod Taierzhuangiem pierwsze duże zwycięstwo Chin w tej wojnie, a potem wyprowadził swoje armie z okrążenia pod Xuzhou. Dziesięć lat później, jako wiceprezydent, przejął na kilka miesięcy władzę po Czangu i próbował zawrzeć pokój z komunistami. Zmarł w Pekinie, dokąd wrócił z emigracji w Ameryce.

Młodość w Kuangsi

Urodził się 13 sierpnia 1890 roku (część źródeł, zwłaszcza chińskich, podaje rok 1891) we wsi Xixiang koło Guilin w prowincji Kuangsi, jako drugi syn wiejskiego nauczyciela. Rodzina była uboga i chłopiec pracował na roli. W 1908 roku wstąpił do prowincjonalnej szkoły wojskowej w Guilin, a w 1910 roku do Tongmenghui, rewolucyjnej organizacji Sun Jat-sena. Po rewolucji 1911 roku ukończył przyśpieszony kurs oficerski i przez pewien czas uczył gimnastyki w szkole w Guilin.

W 1916 roku przyłączył się do wojsk walczących z Yuan Shikaiem, który chciał zostać cesarzem, i służył jako dowódca plutonu w armii starej kliki z Kuangsi, rządzonej przez generała Lu Rongtinga. Był to okres ery militarystów, gdy Chiny rozpadły się na posiadłości generałów. Li walczył w Hunanie i Kantonie, był ranny, awansował na dowódcę batalionu. Po klęsce Lu Rongtinga w wojnie z Kantonem w 1921 roku jego wojsko rozpadło się na bandy, a Li, z kilkuset ludźmi, schronił się w górach i zaczął budować własną, zdyscyplinowaną armię.

Nowa klika z Kuangsi

Wraz z dwoma młodszymi kolegami ze szkoły wojskowej, Huang Shaohongiem i Bai Chongxim, Li w latach 1923–1925 pokonał dawnych władców prowincji i zjednoczył Kuangsi. W 1923 roku trzej dowódcy potajemnie przystąpili do Kuomintangu i uznali władzę rządu Sun Jat-sena w Kantonie. Tak powstała nowa klika z Kuangsi, w której Li był przywódcą politycznym i wojskowym, Bai strategiem, a Huang administratorem. Ich związek z Bai Chongxim był tak bliski, że nazywano ich „Li Bai”, od imienia słynnego poety.

W 1926 roku wojska z Kuangsi, przemianowane na 7 Korpus Narodowej Armii Rewolucyjnej, wyruszyły w ekspedycję północną. Li walczył w Hunanie i Hubei z armiami Wu Peifu, a w Jiangxi z Sun Chuanfangiem. Jego żołnierze zyskali przydomek „stalowej armii”. Li był zdecydowanym antykomunistą i w 1927 roku poparł Czang Kaj-szeka przeciw lewicy Kuomintangu w Wuhanie. Bai Chongxi odegrał główną rolę w masakrze szanghajskiej, a jednostki z Kuangsi brały udział w czystce komunistów. W sierpniu 1927 roku, gdy Czang pod naciskiem rywali, także z Kuangsi, czasowo ustąpił, wojska Li Zongrena i jego sojuszników odparły pod Longtanem nad Jangcy ostatnią wielką kontrofensywę Sun Chuanfanga na Nankin. W 1928 roku Li dowodził 4 Grupą Armii, a wojska z Kuangsi pod Bai Chongxim po odwrocie Zhang Zuolina dotarły do Pekinu.

Bunty przeciw Czangowi

Po zjednoczeniu kraju klika z Kuangsi władała, przynajmniej pośrednio, obszarem od Pekinu po Kanton. Czang Kaj-szek dążył do centralizacji i wiosną 1929 roku doszło do wojny. Kampania trwała zaledwie kilka tygodni. Li został wyrzucony z partii, uciekł do Hongkongu, a potem wrócił do Kuangsi. W 1930 roku poparł Yan Xishana i Feng Yuxianga w wojnie na Równinach Centralnych, największej wojnie domowej tych lat, i znowu przegrał. W 1931 roku przyłączył się do opozycyjnego rządu w Kantonie, a nowej wojnie zapobiegł dopiero incydent mukdeński i japoński atak na Mandżurię.

W latach trzydziestych Li i Bai uczynili z Kuangsi wzorcową prowincję: rozbudowali szkoły i drogi, zorganizowali powszechną milicję, w której przeszkolono setki tysięcy mężczyzn, i głosili hasło samoobrony, samorządu i samowystarczalności. Li, jak wielu chińskich przywódców tego czasu, podziwiał sprawność europejskich państw faszystowskich, ale bardziej niż ideologią interesowała go siła armii i państwa. W czerwcu 1936 roku Li i Bai, razem z władcą prowincji Guangdong Chen Jitangiem, ogłosili, że ruszają na północ, by walczyć z Japonią, czego Czang wciąż unikał. Był to w istocie bunt przeciw Nankinowi. Czang przekupił lotników i dowódców Chen Jitanga, który musiał uciec, a we wrześniu porozumiał się z Kuangsi. Gdy w grudniu 1936 roku Czang został uwięziony w Xi’anie, Li wezwał Zhang Xueliang do jego uwolnienia.

Taierzhuang i Xuzhou

Po incydencie na moście Marco Polo w lipcu 1937 roku Kuangsi stanęło do walki jako jedna z pierwszych prowincji. Jej dywizje walczyły pod Szanghajem, a Li przyjechał do Nankinu i otrzymał dowództwo 5 Strefy Wojennej, obejmującej północną część Jiangsu, południe Szantungu i Anhui, ze sztabem w Xuzhou. Miał bronić węzła, w którym kolej z Tiencinu do Nankinu krzyżowała się z linią Longhai. Jego wojska były zbiorowiskiem armii prowincjonalnych o różnej wartości, a on sam, jako dawny buntownik, nie mógł liczyć na pełne zaufanie Czanga.

Wiosną 1938 roku Li wykorzystał to, że japońskie dywizje nacierały na Xuzhou osobno i bez porozumienia. Pod Linyi zatrzymał 5 Dywizję Seishirō Itagakiego, a wysunięte zgrupowanie 10 Dywizji pozwolił uwikłać w walki o miasteczko Taierzhuang, by potem odciąć je siłami Tang Enbo. Bitwa pod Taierzhuangiem zakończyła się 7 kwietnia 1938 roku japońskim odwrotem i stała się symbolem chińskiego oporu. W maju, gdy Japończycy rzucili przeciw niemu kilka armii, Li w porę zrozumiał, że Xuzhou jest stracone, i nakazał odwrót. Jego wojska rozproszone na małe oddziały prześliznęły się nocami między japońskimi kolumnami, a 19 maja Japończycy weszli do pustego miasta. Ten odwrót, kończący bitwę o Xuzhou, ocalił setki tysięcy żołnierzy dla obrony Wuhanu i uchodzi za jedno z największych osiągnięć chińskiego dowództwa w tej wojnie.

Dalsza wojna z Japonią

Li dowodził 5 Strefą Wojenną do 1943 roku, w północnym Hubei i południowym Henanie, osłaniając drogę do Syczuanu. Walczył w bitwach pod Suixian i Zaoyang w maju 1939 roku, w zimowej ofensywie 1939/1940 i w bitwie pod Zaoyang i Yichang w 1940 roku, w której zginął jego podkomendny, generał Zhang Zizhong. Wojna na tym froncie zamieniła się w długą wojnę pozycyjną. Czang, nieufny wobec ambitnego generała, pod koniec 1943 roku odsunął go od dowództwa na stanowisko szefa kwatery w Hanzhong, które nie dawało realnej władzy. Ostatnie lata wojny Li spędził z dala od frontu, narzekając na przymusową bezczynność.

Wiceprezydent i pełniący obowiązki prezydenta

Po kapitulacji Japonii Li kierował kwaterą w Pekinie (Beiping), znów bez większej władzy. W kwietniu 1948 roku Zgromadzenie Narodowe wybierało pierwszego prezydenta i wiceprezydenta według nowej konstytucji. Czang Kaj-szek, wybrany na prezydenta, popierał na wiceprezydenta Sun Fo, syna Sun Jat-sena. Li, wbrew woli Czanga, kandydował i 29 kwietnia, w czwartej turze głosowania, wygrał. Był to dla Czanga dotkliwy cios, a obu przywódców dzieliła odtąd otwarta wrogość.

Pod koniec 1948 roku wojska Kuomintangu przegrywały wojnę domową i w wielkiej bitwie w rejonie Xuzhou, tam gdzie Li walczył dziesięć lat wcześniej, komuniści rozbili główne siły rządowe. 21 stycznia 1949 roku Czang ustąpił, a Li objął obowiązki prezydenta. Zniósł stan wojenny, kazał zwolnić więźniów politycznych i podjął rokowania z komunistami na podstawie ośmiu warunków Mao Zedonga. Czang jednak zachował kontrolę nad partią, dużą częścią wojska i rezerwami złota, które przewiózł na Tajwan. W kwietniu 1949 roku Li odrzucił komunistyczny projekt układu, który oznaczał kapitulację. 21 kwietnia Armia Ludowo-Wyzwoleńcza przekroczyła Jangcy, a dwa dni później zajęła Nankin. Rząd przeniósł się do Kantonu, a po jego upadku w październiku do Chongqingu. 20 listopada 1949 roku Li odleciał do Hongkongu, a w grudniu do Stanów Zjednoczonych, oficjalnie na leczenie. Na Tajwan, dokąd w grudniu wycofał się rząd i Czang, nigdy nie pojechał.

Emigracja i powrót

W Ameryce Li spotkał się z prezydentem Harrym Trumanem i ostro krytykował Czanga, który 1 marca 1950 roku ponownie objął urząd prezydenta na Tajwanie. W 1952 roku Yuan Kontrolny wszczął przeciw Li postępowanie, a w 1954 roku Zgromadzenie Narodowe w Tajpej odwołało go z urzędu wiceprezydenta. Li mieszkał w New Jersey i spisywał wspomnienia z historykiem Tong Te-kongiem w ramach programu historii mówionej Uniwersytetu Columbia. Ukazały się w 1979 roku i są jednym z ważnych źródeł do dziejów Chin republikańskich, także do kampanii 1938 roku.

20 lipca 1965 roku, po tajnych rozmowach z premierem Zhou Enlaiem, Li przyleciał przez Szwajcarię do Pekinu. Jego powrót komunistyczne władze wykorzystały propagandowo jako „powrót patrioty do ojczyzny”, a na Tajwanie uznano go za zdradę. Zmarł w Pekinie 30 stycznia 1969 roku, w czasie rewolucji kulturalnej. Oficjalną przyczyną śmierci był rak. Pojawiające się czasem twierdzenia, że został otruty, nie mają potwierdzenia w źródłach.

Znaczenie

Li Zongren należał do pokolenia generałów, którzy wyrośli w epoce militarystów i do końca bronili własnej prowincji i armii przed władzą centralną. Ta rywalizacja osłabiała Chiny w latach trzydziestych, gdy Japonia sięgała po Mandżurię i Chiny Północne. Wojna z Japonią pokazała jednak, że dawni przeciwnicy Czanga potrafili w chwili zagrożenia walczyć wspólnie. Taierzhuang był dziełem armii z różnych prowincji pod dowództwem generała z Kuangsi, a odwrót spod Xuzhou ocalił siły, które pozwoliły Chinom przetrwać 1938 rok. Dla historii drogi do drugiej wojny światowej Li jest przede wszystkim dowódcą, który wiosną 1938 roku udowodnił, że Japonia nie zdoła szybko pokonać Chin, co skazało ją na długą wojnę wyczerpującą, a w końcu na szukanie surowców i wyjścia w wojnie na Pacyfiku.