Ewakuacja Kiski

Na początku czerwca 1943 roku trwała już japońska operacja, która miała wyprowadzić ludzi z Kiski, ostatniej wyspy w archipelagu Aleutów pozostającej w rękach Japończyków. Wyspę zajęto niemal dokładnie rok wcześniej, 6 i 7 czerwca 1942 roku, razem z sąsiednią Attu. Teraz, po odbiciu Attu przez Amerykanów, garnizon Kiski liczący ponad 5600 ludzi znalazł się w potrzasku między amerykańskimi lotniskami na wschodzie a utraconą wyspą na zachodzie. Japońskie dowództwo nazwało przedsięwzięcie operacją „Ke” (Ke-gō sakusen). W czerwcu prowadzono je przy użyciu okrętów podwodnych, które w mgle i ciemności zakradały się do zatoki Kiska, wyładowywały amunicję i żywność, a zabierały w drogę powrotną po kilkadziesiąt osób, przede wszystkim chorych i rannych oraz robotników wojskowych.

Spotykana pod 8 czerwca informacja, że tego dnia Japończycy „zaczęli” ewakuację, wymaga uściślenia. Pierwszy okręt podwodny, I-7, zabrał z Kiski około 60 ludzi już 27 maja, dwa dni przed ostatnim atakiem na Attu, a 8 czerwca przypada w środku tej pierwszej, podwodnej fazy. Nie był to też koniec japońskiej obecności na wyspie: główna część garnizonu odpłynęła dopiero pod koniec lipca.

Garnizon w pułapce

Kiska, przemianowana przez Japończyków na Narukami-jima, była w 1943 roku najsilniejszą japońską pozycją na Aleutach. Dowództwo spodziewało się, że Amerykanie uderzą najpierw na nią, bo leżała bliżej Alaski, i dlatego wysłało tam znacznie więcej wojska niż na Attu. Według japońskich danych 10 czerwca 1943 roku przebywało na wyspie 2429 ludzi armii i 3210 marynarki, łącznie 5639 osób, w tym około 1170 cywilnych pracowników wojska. Siłami lądowymi dowodził gen. mjr Toichirō Mineki, siłami morskimi (51 Jednostka Bazowa) kadm. Katsuzō Akiyama. Na wyspie działała baza wodnosamolotów i miniaturowych okrętów podwodnych, budowano też lotnisko, którego nie zdołano ukończyć.

Od początku 1943 roku położenie garnizonu stale się pogarszało. Amerykanie zbudowali lotnisko na Amczitce, około stu kilometrów na wschód od Kiski, i bombowce 11 Armii Lotniczej przy każdej przerwie w pogodzie atakowały japońskie stanowiska. Siły Północnego Pacyfiku kadm. Thomasa Kinkaida odcięły wyspy od zaopatrzenia: po bitwie koło Wysp Komandorskich w marcu 1943 roku Japończycy nie wysłali już na Aleuty żadnego konwoju nawodnego. Gdy 11 maja Amerykanie wylądowali na Attu, stało się jasne, że Kiska będzie następna.

Decyzja o porzuceniu Aleutów

Jeszcze w czasie walk na Attu, 21 maja 1943 roku czasu tokijskiego, armia i marynarka uzgodniły w Kwaterze Głównej, że Aleuty zostaną porzucone. Załogę Attu miano w miarę możliwości zabrać okrętami podwodnymi, co w praktyce okazało się niewykonalne, a garnizon Kiski wycofać „możliwie szybko, przede wszystkim okrętami podwodnymi, stopniowo”; dopiero w razie sprzyjającej mgły dopuszczano użycie transportowców i niszczycieli. Marynarka niechętnie myślała o wysyłaniu okrętów nawodnych pod nos amerykańskiej floty. Na Wyspach Salomona straciła już wiele niszczycieli w nocnych rejsach zaopatrzeniowych i ewakuacyjnych, a na Aleutach niszczyciele musiałyby płynąć setki kilometrów przez wody patrolowane przez amerykańskie okręty z radarem.

29 maja dowódca Floty Połączonej adm. Mineichi Koga zarządził rozpoczęcie operacji „Ke”, a dzień później dowódca 5 Floty wiceadm. Shirō Kawase wydał szczegółowe rozkazy. Do akcji wyznaczono 15 okrętów podwodnych, w praktyce wzięło w niej udział 13. Z bazy na Paramuszyrze w Kurylach kierował nimi dowódca 1 Eskadry Okrętów Podwodnych. Każdy okręt zabierał kilkadziesiąt osób i kilkanaście ton ładunku, więc nawet przy pomyślnym przebiegu wywiezienie ponad pięciu tysięcy ludzi zajęłoby wiele miesięcy. Dlatego najpierw zabierano tych, którzy byli najmniej potrzebni do obrony: rannych, chorych i robotników, a wyspie dostarczano amunicję i żywność na wypadek amerykańskiego desantu.

Okręty podwodne we mgle

Pierwsze tygodnie przebiegły bez strat, ale w czerwcu amerykańskie okręty blokady zaczęły wykrywać japońskie okręty podwodne radarem, także w gęstej mgle, w której Japończycy czuli się bezpieczni. Okręt płynący na powierzchni, by doładować akumulatory albo szybciej dojść do zatoki, stawał się łatwym celem. 11 czerwca na północny wschód od wyspy Shemya amerykański ścigacz PC-487 wykrył I-24, zbombardował go bombami głębinowymi, a gdy okręt wynurzył się, dwukrotnie go staranował. I-24 zatonął z całą załogą. 13 czerwca niszczyciel USS Frazier zatopił w pobliżu Kiski I-9, który płynął po personel bazy miniaturowych okrętów podwodnych; Japończycy uznali go za zaginiony 15 czerwca. Część dawniejszych opracowań, w tym amerykańska historia oficjalna Samuela Eliota Morisona, przypisywała Frazierowi w tym dniu zatopienie I-31, ten jednak zginął już w maju, w walkach przy Attu.

17 czerwca dowództwo okrętów podwodnych wstrzymało na pewien czas wejścia do Kiski, po czym ponowiło próby. Wieczorem 20 czerwca (według dat amerykańskich) do zatoczki Gertrude na południu wyspy podchodził I-7, ten sam, który rozpoczął ewakuację w maju. W gęstej mgle wykrył go radarem niszczyciel USS Monaghan i otworzył ogień, zanim Japończycy w ogóle go zauważyli. Dwa pociski przebiły kiosk; zginęli dowódca okrętu i dowódca dywizjonu, kmdr Tomejirō Tamaki. I-7 wszedł na mieliznę przy brzegu, a załoga z pomocą ludzi z wyspy połatała kadłub. Gdy w nocy z 21 na 22 czerwca okręt próbował odpłynąć, Monaghan znów go przechwycił. I-7 wszedł na skały koło zatoki Vega i został porzucony; pod koniec czerwca Japończycy wysadzili wrak. Zginęło 87 ludzi z jego załogi.

23 czerwca wiceadm. Kawase odwołał akcję okrętów podwodnych. Według japońskich opracowań w ciągu niecałego miesiąca wywieziono z Kiski 872 osoby (inne japońskie zestawienie podaje 820): 308 marynarzy, 58 żołnierzy armii i ponad 500 cywilnych pracowników. Na wyspę dostarczono około 125 ton broni i amunicji oraz ponad 100 ton żywności. Zapłacono za to trzema okrętami podwodnymi (I-7, I-9 i I-24) z kilkuset ludźmi załóg, a kilka innych zostało uszkodzonych. Japońscy autorzy odnotowują, że straty okrętów zaniepokoiły samego cesarza Hirohito. Na Kisce pozostało wciąż około 5000 ludzi.

„Ostatni przyczółek na półkuli zachodniej”

Kiska bywa nazywana ostatnim japońskim przyczółkiem na półkuli zachodniej. Jest w tym trochę racji i trochę przesady. Wyspa należała do amerykańskiego Terytorium Alaski i była ostatnim kawałkiem Ameryki Północnej, na którym stali Japończycy; po jej utracie nie mieli już żadnej pozycji na terytorium Stanów Zjednoczonych ani w ogóle po amerykańskiej stronie Pacyfiku. W sensie ściśle geograficznym Kiska leży jednak na długości około 177° wschodniej, a więc na półkuli wschodniej, po tej samej stronie południka 180° co Kamczatka i Japonia. Także Attu i sąsiednie wyspy Aleutów Bliskich leżą na wschód od tego południka. Określenie „półkula zachodnia” należy więc rozumieć politycznie, jako obie Ameryki, a nie dosłownie.

Uwaga, że wycofanie przyszło „niemal dokładnie w rocznicę” lądowania, jest za to trafna: japońskie oddziały wysiadły na Kisce 6 czerwca 1942 roku (7 czerwca czasu tokijskiego), a czerwiec 1943 roku upłynął na pierwszych, podwodnych próbach jej opuszczenia.

Miejsce w wojnie

Niepowodzenie czerwcowej akcji zmusiło Japończyków do tego, czego chcieli uniknąć: do wysłania okrętów nawodnych. Zadanie powierzono kadm. Masatomiemu Kimurze, świeżo mianowanemu dowódcy 1 Eskadry Niszczycieli, który w marcu jako dowódca eskorty przeżył, ranny, klęskę konwoju do Lae. Plan zakładał wejście do zatoki Kiska pod osłoną mgły, w której amerykańskie samoloty nie mogły działać, i błyskawiczne zabranie całego garnizonu. Kimura zażądał okrętów z radarem i dostał nowoczesny niszczyciel Shimakaze. Pierwsza wyprawa, która 7 lipca wyszła z Paramuszyru, zawróciła 15 lipca, bo mgła się rozwiała; Kimura, krytykowany za to w sztabach, wolał zawrócić niż ryzykować okręty. Za drugim razem zespół lekkich krążowników Abukuma i Kiso oraz niszczycieli wszedł w gęstej mgle do zatoki 29 lipca i w 55 minut zabrał 5183 ludzi. Pomogło mu szczęście: kilka dni wcześniej amerykańskie pancerniki i krążowniki ostrzelały w nocy fałszywe echa radarowe (tzw. bitwa z widmami, Battle of the Pips) i 28 lipca odeszły uzupełnić paliwo, zostawiając wody wokół Kiski bez dozoru. Żaden okręt nie został nawet ostrzelany; jedyne uszkodzenia przyniosły zderzenia we mgle w drodze na Kiskę.

Amerykanie przez blisko trzy tygodnie nie zauważyli, że wyspa opustoszała, i dalej ją bombardowali. 15 sierpnia 1943 roku w ramach operacji Cottage wylądowało na Kisce ponad 34 tysiące żołnierzy amerykańskich i kanadyjskich, w tym około 5300 Kanadyjczyków, głównie z 13 Brygady Piechoty – był to pierwszy wypadek, gdy Kanada wysłała do strefy walk poborowych. Nie zastali nikogo, a mimo to ponieśli straty. W mgle oddziały brały się nawzajem za Japończyków; według najczęściej podawanych danych w ogniu bratobójczym zginęło 28 Amerykanów i 4 Kanadyjczyków. Niszczyciel USS Abner Read wszedł na minę, która zabiła 71 marynarzy, a kolejne ofiary pochłonęły pułapki minowe i wypadki. Łączne straty operacji amerykańskie zestawienia szacują na ponad 300 zabitych i rannych, według niektórych źródeł nawet ponad 500.

Ewakuacja Kiski zamknęła walki o Wyspy Aleuckie. Dla Japonii była rzadkim w tej wojnie sukcesem: uratowano ponad 5000 ludzi, którzy w przeciwnym razie podzieliliby los załogi Attu. Strategicznie niczego to jednak nie zmieniło. Aleuty, zajęte w 1942 roku jako dywersja przy operacji midwayskiej, stały się dla Amerykanów bazą lotniczą do nalotów na Kuryle, a Japonia musiała odtąd trzymać na wyspach Kurylskich i na Hokkaido znaczne siły w obawie przed inwazją z północy, do której nigdy nie doszło. Główny ciężar wojny na Pacyfiku przesunął się na południe, gdzie pod koniec czerwca 1943 roku Amerykanie rozpoczynali ofensywę na Nowej Georgii i Nowej Gwinei.