Koniec walk na Attu

30 maja 1943 roku, po dziewiętnastu dniach walk, wyspa Attu w archipelagu Aleutów znów była w rękach amerykańskich. Zorganizowany opór Japończyków skończył się dzień wcześniej, gdy resztki garnizonu płk. Yasuyo Yamasakiego przed świtem ruszyły do ostatniego, samobójczego ataku na amerykańskie pozycje nad zatoką Massacre. Zginęli prawie wszyscy. Z około 2600 japońskich żołnierzy, którzy bronili wyspy od amerykańskiego lądowania 11 maja, do niewoli trafiło 28 lub 29, w zależności od źródła, i żaden z nich nie był oficerem. Tego samego dnia, 30 maja, japońska Kwatera Główna ogłosiła utratę wyspy i po raz pierwszy w oficjalnym komunikacie nazwała zagładę całej załogi słowem gyokusai, dosłownie „rozbity klejnot”.

Kocioł nad portem Chichagof

Po połączeniu się obu amerykańskich zgrupowań około 18 maja Japończycy trzymali już tylko północno-wschodni kraniec wyspy wokół portu Chichagof, gdzie stał sztab Yamasakiego. Bronili się na grzbietach górskich i przełęczach, które Amerykanie nazywali Clevesy Pass, Sarana Nose czy Fish Hook Ridge. Każde z tych wzniesień zdobywano po kilka dni, w śniegu i mgle, często w walce na granaty. Gen. mjr Eugene Landrum, który 16 maja zastąpił odwołanego gen. Alberta Browna, wprowadził do walki odwody i krok po kroku zaciskał pierścień. Japończycy stracili większość dział, kończyła im się amunicja i żywność, bo od bitwy koło Wysp Komandorskich zaopatrzenie docierało tylko okrętami podwodnymi, a rannych nie było jak ewakuować.

W Tokio szybko zrozumiano, że wyspy nie da się utrzymać. Kwatera Główna rozważała wysłanie posiłków okrętami podwodnymi, desantu spadochronowego, a nawet wyprawy floty, ale okrętów brakowało, a zebrana w Zatoce Tokijskiej flota z lotniskowcami nie wyszła w morze. 20 maja zapadła decyzja o porzuceniu Attu i ewakuacji Kiski. Dla załogi Attu ewakuacja była w praktyce niemożliwa: płytki port Chichagof nie przyjąłby okrętu podwodnego, a wody wokół wyspy patrolowały amerykańskie niszczyciele. 23 maja dowódca Armii Północnej gen. por. Kiichirō Higuchi przekazał Yamasakiemu depeszę, w której pierwszy raz pojawiło się słowo gyokusai – w praktyce był to rozkaz walki do ostatniego żołnierza. Tego samego dnia nad wyspą pojawiły się pierwsze od początku bitwy japońskie bombowce z Kuryli, ale nie zmieniły położenia obrońców. 24 maja dowództwo przekazało załodze słowa uznania cesarza Hirohito.

25 i 26 maja Amerykanie przerwali drogę łączącą sztab z resztą japońskich pozycji. W walkach na grzbietach nad portem zginął ppłk Hiroshi Yonekawa, dowodzący najsilniejszym batalionem garnizonu. 28 maja Yamasaki miał już tylko kilkaset zdolnych do walki ludzi, ściśniętych na skrawku wybrzeża, i był pewien, że następnego dnia Amerykanie przypuszczą ostatnie natarcie.

Ostatni atak

Wieczorem 28 maja Yamasaki zebrał ocalałych przy sztabie nad portem Chichagof. Według relacji nielicznych ocalałych przeprosił żołnierzy za los garnizonu i zapowiedział wspólny atak. Do Tokio wysłał ostatnią depeszę, po czym zniszczono radiostację. Ciężko ranni, którzy nie mogli iść, mieli odebrać sobie życie; tych, którzy nie byli w stanie tego zrobić, zabijali lekarze zastrzykami lub z pistoletów. Tak opisał to w swoim dzienniku jeden z lekarzy garnizonu, Nobuo Tatsuguchi, wykształcony w Stanach Zjednoczonych; zapiski znaleziono przy jego ciele i po przetłumaczeniu szeroko publikowano w amerykańskiej prasie. Liczebność oddziału, który ruszył do ataku, różne źródła podają różnie: od kilkuset do około tysiąca ludzi, wliczając rannych, którzy jeszcze mogli iść.

Przed świtem 29 maja (w japońskich źródłach, liczących czas według Tokio, jest to już 30 maja) Japończycy pod osłoną mgły przeszli przez amerykańskie placówki. Uderzyli na kompanię 32 pułku piechoty, która akurat schodziła z pozycji na śniadanie, i przełamali linię frontu. Był to największy atak banzai w dotychczasowej wojnie na Pacyfiku. Wielu atakujących miało tylko bagnety, niektórzy przywiązane do kijów. Japończycy przeszli przez dwa stanowiska dowodzenia i dotarli do punktu opatrunkowego, gdzie zabili leżących tam rannych i część personelu medycznego. Głodni żołnierze rozrywali po drodze namioty i jedli znalezione konserwy.

Kolejnym celem Japończyków było wzgórze, które Amerykanie nazwali potem Engineer Hill, na tyłach frontu, nad drogą do zatoki Massacre. Na jego szczycie obozowali saperzy, którzy naprędce przygotowali obronę. Zastępca dowódcy dywizji gen. bryg. Archibald Arnold zebrał tam wszystkich, którzy mogli strzelać: saperów, sanitariuszy, kucharzy i pisarzy sztabowych. Zatrzymali atak ogniem karabinów, granatów i działek przeciwpancernych, a potem ostrzałem haubic. Według amerykańskich relacji Yamasaki zginął, prowadząc natarcie z mieczem w ręku. Gdy atak się załamał, setki ocalałych Japończyków odebrało sobie życie, przykładając do piersi lub głowy granaty. Mniejsze grupki przedarły się aż w pobliże zatoki Massacre, zanim je wybito.

30 maja Amerykanie przeczesywali wąwozy i jaskinie nad portem Chichagof i uznali walki za zakończone. Pojedynczy japońscy żołnierze ukrywali się jednak w górach jeszcze przez kilka tygodni, a według części źródeł ostatnich wytropiono dopiero na początku września.

Bilans

Amerykańskie grupy grzebalne naliczyły 2351 ciał japońskich żołnierzy; uważano, że kilkuset innych pogrzebały wcześniej wybuchy pocisków i zawalone okopy. Garnizon zginął więc niemal w całości. Według zestawień armii amerykańskiej 7 Dywizja Piechoty straciła 549 zabitych i około 1150 rannych. Mróz, wilgoć i złe wyposażenie wyłączyły z walki kolejne około 1200 osób, a do tego doszło 614 przypadków chorób i 318 ofiar innych przyczyn, w tym wypadków i własnego ognia; łącznie straty sięgnęły według tego zestawienia 3829 ludzi. Odniesione do liczebności japońskiego garnizonu, były to jedne z najwyższych strat amerykańskich w całej wojnie na Pacyfiku; często porównuje się je ze stratami poniesionymi później na Iwo Jimie.

„Rozbity klejnot”

Słowo gyokusai pochodzi z dawnej chińskiej kroniki, według której szlachetny człowiek woli być rozbitym klejnotem niż całą dachówką. Japońska propaganda zrobiła z niego określenie śmierci całego oddziału, który nie poddaje się w beznadziejnym położeniu. Za takim wzorcem stał „Kodeks żołnierza w polu” (Senjinkun), wydany w styczniu 1941 roku przez ministra wojny Hidekiego Tōjō, który nakazywał nie żyć w hańbie niewoli. Wcześniej japońskie oddziały także ginęły w całości, na przykład na wyspach Tulagi i Gavutu w sierpniu 1942 roku, ale opinia publiczna o tym nie wiedziała, a ewakuację z Guadalcanalu przedstawiono jako tenshin, „zmianę kierunku natarcia”. Attu było pierwszą klęską, której nie dało się w ten sposób ukryć.

Komunikat Kwatery Głównej z 30 maja przedstawił śmierć garnizonu jako wzór poświęcenia. W radiu ogłaszano, że Yamasaki nigdy nie prosił o posiłki, co było nieprawdą: około połowy maja garnizon prosił o posiłki i zaopatrzenie, a o pomoc dla niego zabiegali także jego przełożeni. Wiadomość przyszła zaledwie dziewięć dni po ogłoszeniu śmierci admirała Yamamoto i była dla japońskiego społeczeństwa wstrząsem. Yamasakiego awansowano pośmiertnie o dwa stopnie, na generała porucznika. W sierpniu gazeta „Asahi Shimbun” opublikowała listę poległych, a we wrześniu w Sapporo odbyły się uroczystości żałobne. Tego samego roku malarz Tsuguharu Foujita namalował wielki obraz „Gyokusai na Attu”, pokazywany na wystawach sztuki wojennej, przy którym, według relacji, zwiedzający modlili się i wrzucali monety. Słowo, raz wprowadzone do języka komunikatów, wracało później wielokrotnie.

Miejsce w wojnie

Bitwa o Attu zakończyła japońską obecność na Aleutach. Kwatera Główna postanowiła nie powtarzać tragedii na Kisce: 28 lipca 1943 roku japońskie krążowniki i niszczyciele, pod osłoną mgły i w czasie, gdy amerykańskie okręty blokady odeszły uzupełnić paliwo, w niespełna godzinę zabrały z wyspy ponad 5000 żołnierzy. 15 sierpnia na opuszczonej Kisce wylądowało ponad 34 tysiące żołnierzy amerykańskich i kanadyjskich; w ogniu bratobójczym i na pozostawionych minach zginęło kilkudziesięciu z nich. Z lotniska zbudowanego na Attu amerykańskie bombowce zaczęły już latem 1943 roku atakować japońskie bazy na Wyspach Kurylskich, a Japonia musiała utrzymywać na północy siły potrzebne gdzie indziej. Do inwazji na Japonię od północy nigdy jednak nie doszło: północny Pacyfik pozostał teatrem pobocznym, a główne uderzenia poszły przez środkowy i południowo-zachodni Pacyfik.

Najtrwalszym dziedzictwem Attu okazał się wzorzec, który miał się powtarzać w kolejnych latach. Od Tarawy w listopadzie 1943 roku, przez Saipan w 1944 roku, po Iwo Jimę i Okinawę w 1945 roku, japońskie garnizony, pozbawione odwrotu i nadziei na pomoc, ginęły niemal do ostatniego człowieka, często w ostatnim ataku banzai. Dla Amerykanów był to znak, że każda wyspa będzie kosztować dużo krwi, co wpływało także na późniejsze rachuby dotyczące inwazji na same Wyspy Japońskie. Aleuci z Attu, wywiezieni przez Japończyków w 1942 roku na Hokkaido, nigdy nie wrócili na wyspę: po wojnie ocalałych osiedlono na wyspie Atka, a Attu pozostało bazą wojskową.