Japończycy na Attu i Kiska

W nocy z 6 na 7 czerwca 1942 roku japońska piechota morska wylądowała na wyspie Kiska w zachodniej części łańcucha Aleutów, a 7 czerwca oddział armii zajął położoną jeszcze dalej na zachód wyspę Attu. Na żadnej z wysp nie było amerykańskiego wojska. Na Kisce Japończycy zastali dziesięciu marynarzy stacji meteorologicznej, na Attu – małą wioskę aleucką i dwoje białych Amerykanów, małżeństwo Jonesów. Okupacja obu wysp miała trwać ponad rok.

Wydarzenie to bywa nazywane pierwszą inwazją na ziemię amerykańską od 128 lat. To sformułowanie, powtarzane od 1942 roku przez amerykańską prasę, wymaga zastrzeżenia. Pół roku wcześniej Japończycy zajęli Guam i wyspę Wake, a w maju 1942 roku zakończyli podbój Filipin, które także były posiadłością Stanów Zjednoczonych. Chodzi więc o terytorium amerykańskie w Ameryce Północnej: Alaska, od 1912 roku zorganizowana jako Terytorium Alaski, była terytorium inkorporowanym, a więc częścią Stanów Zjednoczonych w sensie prawnym, choć jeszcze nie stanem. Ostatni raz obce wojska okupowały taki obszar w czasie wojny brytyjsko-amerykańskiej, gdy w latach 1814–1815 Brytyjczycy zajmowali część wybrzeża Maine; stąd liczba 128 lat (część autorów pisze o 130). Attu leży zresztą na zachód od 180 południka, a więc na półkuli wschodniej.

Plan i przygotowania

Zajęcie zachodnich Aleutów było celem operacji AL, prowadzonej równolegle z uderzeniem na Midway. Marynarka chciała przesunąć linię dozoru na północnym Pacyfiku daleko na wschód, by wcześniej wykrywać amerykańskie lotniskowce zmierzające ku Japonii, i zamknąć Amerykanom drogę z Alaski ku Wyspom Kurylskim. Armia długo odmawiała udziału i zgodziła się dać wojsko dopiero po rajdzie Doolittle’a, 21 kwietnia. Rozkaz Cesarskiej Kwatery Głównej z 5 maja polecał zająć Kiska i Attu oraz zniszczyć urządzenia wojskowe na wyspie Adak, położonej bliżej amerykańskich baz.

Całością kierował dowódca 5 Floty, czyli Floty Północnej, wiceadmirał Boshirō Hosogaya. Kiskę miała zająć 3 Specjalna Morska Jednostka Desantowa z Maizuru, według japońskich danych około 550 ludzi, z około 700 robotnikami budowlanymi, którzy mieli urządzić tam bazę. Na Attu skierowano oddział armii nazwany Oddziałem Morza Północnego (Hokkai Shitai), liczący około 1100–1200 żołnierzy pod dowództwem majora Matsutoshiego Hozumiego. Lądowania miał przygotować atak na Dutch Harbor, przeprowadzony 3 i 4 czerwca przez samoloty z lotniskowców kontradmirała Kakujiego Kakuty.

Gdy 4 czerwca pod Midway płonęły japońskie lotniskowce, admirał Isoroku Yamamoto wezwał zespół Kakuty na południe i wstrzymał operację aleucką. Wkrótce jednak, gdy stało się jasne, że bitwy na środkowym Pacyfiku nie da się uratować, zgodził się na zajęcie obu wysp; z ataku na Adak zrezygnowano. Część historyków uważa, że chodziło także o to, by po klęsce marynarka mogła ogłosić choćby jakiś sukces. Podobnie jak przy nalocie na Dutch Harbor, japońskie dokumenty, liczone według czasu tokijskiego, przesuwają daty desantów o jeden dzień.

Kiska

Na Kisce stała jedynie stacja meteorologiczna marynarki: drewniane baraki nad zatoką i dziesięciu marynarzy, którzy przekazywali do Dutch Harbor meldunki pogodowe, niezbędne dla lotnictwa na całym północnym Pacyfiku. Mieli jeszcze psa, wabiącego się Explosion. Japończycy weszli na ląd nocą, bez oporu, i otoczyli stację. Dziewięciu marynarzy w ciągu kilku dni dostało się do niewoli. Dziesiąty, podoficer William House, uciekł w góry i ukrywał się przez około 50 dni, żywiąc się roślinami i dżdżownicami. Gdy w końcu oddał się w ręce Japończyków, ważył około 36 kilogramów. Jeńców z Kiski wywieziono do obozów w Japonii.

Japończycy nadali wyspie nazwę Narukami-tō i od razu zaczęli budować bazę: stanowiska artylerii, schrony, bazę wodnosamolotów i stację radarową, a później także lotnisko. Port na Kisce, jedyny dobry na zachodnim krańcu archipelagu, pozwalał trzymać tam okręty i zaopatrywać garnizon, który z czasem urósł do kilku tysięcy ludzi.

Attu

Na Attu, najdalej na zachód wysuniętej wyspie Aleutów, ponad 1300 kilometrów na zachód od Dutch Harbor, leżała jedna osada: wioska Chichagof nad zatoką o tej samej nazwie. Mieszkało w niej 42 Aleutów, według części źródeł kilka osób więcej, oraz dwoje białych Amerykanów: 63-letni Charles Foster Jones, radioamator i obserwator pogody, oraz jego żona Etta, nauczycielka i pielęgniarka. Oboje byli pracownikami Biura do Spraw Indian i od jesieni 1941 roku prowadzili na wyspie szkołę i przekazywali meldunki pogodowe. W maju marynarka proponowała ewakuację wioski, ale jej mieszkańcy odmówili.

7 czerwca była niedziela. Żołnierze Hozumiego, którzy wylądowali w innej części wyspy i przeszli przez góry, zeszli do wioski, gdy mieszkańcy wychodzili z cerkwi. Padło kilka strzałów, ranna została jedna z mieszkanek. Charles Jones zdążył nadać ostatni meldunek i zniszczyć radiostację, zanim go zatrzymano. Zginął w ciągu doby. Japończycy powiedzieli jego żonie, że popełnił samobójstwo; według relacji Aleutów złożonych po wojnie został rozstrzelany, prawdopodobnie za to, że odmówił naprawienia radiostacji. Pochowali go dwaj mieszkańcy wioski. Jones był jedynym cywilem zabitym przez Japończyków podczas okupacji Aleutów.

Wyspa dostała japońską nazwę Atsuta-tō, a żołnierze zaczęli budować umocnienia i lotnisko. Ettę Jones wywieziono do Jokohamy. Spędziła wojnę w internowaniu razem z grupą australijskich pielęgniarek wojskowych wziętych do niewoli w Rabaulu i doczekała wyzwolenia w 1945 roku. Aleutów z Attu Japończycy przez trzy miesiące trzymali we własnej wiosce. We wrześniu 1942 roku, gdy garnizon Attu przeniesiono na Kiskę, wywieziono ich statkiem do Otaru na Hokkaido. Tam przetrzymywano ich do końca wojny w złych warunkach, głodzonych, wyniszczanych przez gruźlicę. Według najczęściej podawanych danych zmarło 16 z nich, w tym wódz wioski Mike Hodikoff i jego syn; inne zestawienia mówią o blisko połowie. Ocalałym po wojnie nie pozwolono wrócić na Attu; osiedlono ich na innej wyspie archipelagu, Atce.

Reakcja amerykańska

Amerykanie dowiedzieli się o desantach z opóźnieniem. Stacja na Kisce zamilkła, a mgła i burze utrudniały rozpoznanie. Dopiero po kilku dniach, według amerykańskich opracowań 10 czerwca, załogi łodzi latających Catalina dostrzegły japońskie okręty w porcie Kiska. Przez kolejne dni Cataliny z wysuniętej bazy przy wyspie Atka bombardowały je bez przerwy, aż zabrakło paliwa i bomb, ale wypędzić Japończyków nie mogły. Wieść o zajęciu dwóch wysp wywołała w Stanach Zjednoczonych niepokój nieproporcjonalny do ich znaczenia. Obawiano się, że to wstęp do ataku na kontynentalną Alaskę, a nawet na zachodnie wybrzeże. Szef sztabu armii George Marshall uznał jednak, że wobec niedostatku statków, samolotów i wyszkolonych oddziałów odbicie wysp musi poczekać.

Najciężej odczuli skutki desantu sami Aleuci z innych wysp. Uznając ich wioski za zagrożone, władze amerykańskie postanowiły ewakuować rdzennych mieszkańców archipelagu. Od 12 czerwca okręty zabierały mieszkańców Atki, a ich wioskę spalono, by nie mogła posłużyć Japończykom. W połowie czerwca wywieziono całą ludność Wysp Pribyłowa, a pod koniec miesiąca mieszkańców kolejnych wiosek na Unalasce, Akutan i w okolicy. Łącznie wysiedlono ponad 880 Aleutów, często z kilkugodzinnym wyprzedzeniem i z jedną walizką; biali mieszkańcy tych samych wysp przeważnie zostali na miejscu. Aleutów umieszczono w opuszczonych konserwowniach, kopalni i obozach w południowo-wschodniej Alasce, bez ogrzewania, wody pitnej i opieki lekarskiej. Według przytaczanych w literaturze szacunków zmarło tam około 75 osób, mniej więcej co dziesiąty wysiedlony. Choć chodziło o ewakuację, a nie o karę, warunki przypominały internowanie, a po wojnie wielu nie miało dokąd wrócić: domy splądrowano lub zajęło je wojsko. Działo się to w tym samym czasie, gdy na podstawie rozporządzenia wykonawczego 9066 do obozów trafiali Amerykanie pochodzenia japońskiego z zachodniego wybrzeża. W 1988 roku Kongres przyznał ocalałym Aleutom odszkodowania, a w 2017 roku rząd federalny formalnie ich przeprosił.

Miejsce w wojnie

Zajęcie Kiski i Attu było jedyną trwałą zdobyczą japońskiej floty w czerwcu 1942 roku, a tego samego dnia zakończyła się bitwa pod Midway, w której Japonia straciła cztery lotniskowce. Dwie odległe, mgliste wyspy nie mogły tej straty zrównoważyć. Pierwotnie Japończycy zamierzali trzymać je tylko do zimy, potem postanowili zostać, by nie oddać Amerykanom dogodnych lotnisk. Zaopatrywanie garnizonów kosztowało ich wiele statków, topionych przez amerykańskie okręty podwodne i samoloty.

Amerykanie przez rok budowali coraz bliżej wysp kolejne lotniska i bombardowali je przy każdej przerwie w złej pogodzie. 30 sierpnia 1942 roku zajęli bez walki Adak i w ciągu kilku tygodni zbudowali tam lotnisko, a w styczniu 1943 roku wylądowali na Amchitce, niespełna sto mil od Kiski. Mniej więcej wtedy dowódcę sił północnego Pacyfiku, kontradmirała Roberta Theobalda, krytykowanego za bierność, zastąpił kontradmirał Thomas Kinkaid. W marcu 1943 roku amerykańskie krążowniki odparły pod Wyspami Komandorskimi japoński konwój z zaopatrzeniem. 11 maja 1943 roku 7 Dywizja Piechoty wylądowała na Attu. Walki trwały blisko trzy tygodnie i zakończyły się 29 maja wielkim samobójczym atakiem resztek garnizonu; z około 2350 japońskich żołnierzy przeżyło 29, a Amerykanie stracili 549 zabitych i ponad tysiąc rannych, nie licząc tysięcy odmrożeń i chorób. Pod koniec lipca 1943 roku japońskie okręty, pod osłoną mgły, w niespełna godzinę ewakuowały z Kiski ponad 5000 ludzi. Gdy 15 sierpnia wylądowało tam ponad 30 tysięcy żołnierzy amerykańskich i kanadyjskich, w tym kanadyjscy poborowi z ustawy o mobilizacji, o których toczył się spór plebiscytowy, wyspa była pusta. Mimo to w ogniu bratobójczym, na minach i pułapkach zginęło kilkudziesięciu żołnierzy, a niszczyciel „Abner Read” wszedł na minę.

Okupacja Attu i Kiski była militarnie epizodem pobocznym, ale na mapie wojny miała wymiar symboliczny: przez ponad rok japońska flaga powiewała na ziemi amerykańskiej w Ameryce Północnej. Najwyższą cenę zapłacili jednak ludzie, którzy w strategii obu stron w ogóle się nie liczyli: Aleuci z Attu, wywiezieni do Japonii, i Aleuci z pozostałych wysp, wysiedleni przez własny rząd.