Pacyfikacja Mandżukuo

W niektórych zestawieniach można przeczytać, że 4 listopada 1932 roku Japonia rozpoczęła w Mandżukuo kampanię przeciwpartyzancką, zwaną pacyfikacją Mandżukuo. Tak prosto to nie wyglądało. Walki z chińskim ruchem oporu w Mandżurii trwały od jesieni 1931 roku, a Japończycy i ich marionetkowe państwo prowadzili wyprawy przeciw „bandytom”, jak nazywali wszystkich uzbrojonych przeciwników, od wiosny 1932 roku aż do 1942 roku. Źródła nie wskazują żadnej decyzji ani operacji, która zaczęłaby się właśnie 4 listopada 1932 roku. Data ta trafia jednak w najgorętszy okres tej wojny: jesienią 1932 roku Armia Kwantuńska, uwolniona od letnich powodzi, przeszła do wielkiej ofensywy, która do lutego 1933 roku rozbiła największe chińskie armie ochotnicze. Możliwe, że do tych zestawień przeniknęła data z poprzedniego roku: 4 listopada 1931 roku wojska japońskie starły się nad rzeką Nen z oddziałami generała Ma Zhanshana, co otworzyło drogę do północnej Mandżurii.

Państwo bez poddanych

1 marca 1932 roku Japończycy proklamowali Mandżukuo, a 9 marca na jego czele stanął jako regent Puyi, ostatni cesarz Chin z dynastii Qing. Oficjalnie walki w Mandżurii skończyły się pod koniec lutego. Wojska Zhang Xueliang już wcześniej wycofały się za Wielki Mur, a generałowie, którzy zostali w Mandżurii, poddali się albo przeszli na stronę nowego państwa. W rzeczywistości Armia Kwantuńska kontrolowała tylko miasta i linie kolejowe. Na prowincji, w górach i lasach Mandżurii działały setki uzbrojonych oddziałów.

Ruch oporu był bardzo różnorodny. Tworzyły go resztki armii mukdeńskiej, które nie wycofały się na południe, samoobrona chłopska, tradycyjne bractwa w rodzaju Czerwonych Włóczni i Wielkich Mieczy, których członkowie wierzyli, że zaklęcia chronią ich przed kulami, a także zwykli bandyci, zwani w Mandżurii honghuzi, „czerwonobrodymi”, którzy dołączali do walki z najeźdźcą. Chińczycy nazywali te siły armiami ochotniczymi do walki z Japonią. Według szacunków japońskich latem 1932 roku pod bronią mogło być w sumie nawet kilkaset tysięcy ludzi, ale liczby te są bardzo niepewne, a większość oddziałów była słabo uzbrojona i nie miała wspólnego dowództwa.

Najgroźniejszy dla Japończyków okazał się generał Ma Zhanshan. Jesienią 1931 roku stawił opór nad rzeką Nen, w lutym 1932 roku przeszedł na stronę Mandżukuo i został jego ministrem wojny, ale na początku kwietnia uciekł z Qiqiharu z pieniędzmi i bronią i ponownie wezwał do walki. W południowo-wschodnim Jilinie działała Armia Ocalenia Narodowego byłego bandyty i oficera Wang Delina, a w górzystym wschodnim Liaoningu armia Tang Juwu, która w maju zajęła Tonghua. W sierpniu 1932 roku ogromne powodzie nad Sungari i Nen sparaliżowały japońskie operacje. Partyzanci uderzali wtedy na stacje i pociągi, a nawet na przedmieścia Mukdenu i Harbinu.

Pingdingshan

15 września 1932 roku, w dniu, w którym Japonia podpisała z Mandżukuo protokół o uznaniu nowego państwa, oddział partyzantów zaatakował w nocy kopalnie węgla w Fushunie, należące do japońskiej Kolei Południowomandżurskiej. Zginęło pięciu Japończyków, w tym dyrektor kopalni, a część urządzeń spłonęła. Następnego dnia, 16 września, żołnierze miejscowego garnizonu japońskiego, uznając, że mieszkańcy pobliskiej wsi Pingdingshan pomagali napastnikom, spędzili ludność pod urwisko, otworzyli do niej ogień z karabinów maszynowych i dobijali rannych bagnetami. Wieś spalono, a ciała zasypano, wysadzając skarpę.

Liczba ofiar jest sporna. Strona chińska mówi o około 3000 zabitych, chiński trybunał w Shenyangu w 1948 roku przyjął ponad 2700, a japońscy badacze szacują liczbę zabitych na 400 do 800. Wiadomo, że zginęli głównie kobiety, dzieci i starcy, a przeżyła garstka mieszkańców. W Japonii prasie zakazano pisania o tej zbrodni. Masakra w Pingdingshan była zapowiedzią metod, które Japończycy stosowali w Mandżurii przez następne lata: odpowiedzialności zbiorowej, palenia wsi i egzekucji bez sądu.

Jesienna ofensywa

Pod koniec września w zachodnim Heilongjiangu zbuntowały się oddziały generała Su Bingwena, które wzięły jako zakładników kilkuset japońskich cywilów w Manzhouli i Hailarze. Dołączył do nich Ma Zhanshan, a ich oddziały atakowały garnizony wokół Qiqiharu. W październiku Armia Kwantuńska, którą od sierpnia dowodził generał Nobuyoshi Mutō, a wraz z nią armia Mandżukuo, zaczęły serię operacji. W połowie października rozbito armię Tang Juwu we wschodnim Liaoningu, potem oczyszczano obszar między Mukdenem, Changchunem i Jilinem, a w dniach 6–20 listopada wojska Mandżukuo prowadziły osobną operację na zachód od Mukdenu.

Największa była wyprawa przeciw Su Bingwenowi i Ma Zhanshanowi. Pod koniec listopada blisko 30 tysięcy żołnierzy japońskich i mandżurskich, w tym japońska 14 Dywizja i kawaleria mongolska, uderzyło wzdłuż Kolei Wschodniochińskiej. Lotnictwo zbombardowało Hailar, który Japończycy zajęli na początku grudnia, a 5 grudnia resztki oddziałów Su i Ma przekroczyły granicę radziecką. W styczniu 1933 roku do ZSRR przeszli też Wang Delin i inni dowódcy ze wschodniej Mandżurii. Do końca lutego 1933 roku wielkie armie ochotnicze przestały istnieć. Część ich żołnierzy przedostała się do prowincji Rehe i walczyła tam w czasie japońskiej ofensywy w 1933 roku, wielu wróciło do bandytyzmu albo rozpierzchło się po wsiach.

Japonia przedstawiała te operacje jako walkę z bandytyzmem i przywracanie porządku, za które mieszkańcy powinni być wdzięczni. Dla świata, który właśnie czytał raport komisji Victora Bulwer-Lyttona, miało to dowodzić, że Mandżukuo jest państwem zdolnym zapewnić bezpieczeństwo. Raport, opublikowany 2 października 1932 roku, stwierdzał tymczasem, że nowe państwo nie cieszy się poparciem ludności chińskiej.

Wojna, która trwała dziesięć lat

Rozbicie armii ochotniczych nie zakończyło oporu. Po 1933 roku walkę prowadziły mniejsze oddziały, coraz częściej komunistyczne. Komunistyczna Partia Chin początkowo odnosiła się do armii ochotniczych wrogo, ale w połowie lat 30., zgodnie z nową linią Kominternu, jej oddziały połączyły się z resztkami innych grup. W 1936 roku utworzono Północno-Wschodnią Zjednoczoną Armię Antyjapońską. Jej najsłynniejszymi dowódcami byli Yang Jingyu i Zhao Shangzhi, a w jej szeregach walczyło wielu Koreańczyków, wśród nich młody Kim Ir Sen, późniejszy przywódca Korei Północnej.

Japończycy i władze Mandżukuo odpowiadali coraz bardziej systematycznymi metodami. Od 1934 roku w rejonach działania partyzantów przesiedlano chłopów do tak zwanych wsi zbiorowych, otoczonych murem i fosą, a dawne siedziby palono, by odciąć partyzantów od żywności i informacji. Wprowadzono system wspólnej odpowiedzialności rodzin i sąsiadów, rozbudowano policję i armię Mandżukuo, wysyłano ekipy propagandowe, a przywódców partyzantki kupowano albo zabijano. Jednocześnie od jesieni 1932 roku zaczęło przybywać do Mandżurii osadnictwo z Japonii, najpierw uzbrojone grupy byłych żołnierzy, które osiedlano na ziemi odebranej chińskim chłopom. W lutym 1940 roku Japończycy osaczyli i zabili Yang Jingyu, a do 1942 roku ostatnie większe grupy partyzantów, w tym Kim Ir Sen, wycofały się do ZSRR.

Znaczenie

Pacyfikacja Mandżukuo była pierwszą dużą kampanią przeciwpartyzancką Japonii w Chinach i szkołą metod, które armia japońska stosowała potem w całych okupowanych Chinach, aż po politykę spalonej ziemi w północnych Chinach na początku lat 40. Utrzymanie porządku w Mandżukuo wymagało stałej obecności dużych sił, a Armia Kwantuńska, rozbudowana do kilkuset tysięcy żołnierzy, stała się jedną z najważniejszych sił w japońskiej polityce.

Ucieczki chińskich dowódców i komunistycznych partyzantów do ZSRR przypominały, że Mandżukuo graniczy na tysiącach kilometrów z mocarstwem radzieckim. Napięcie na tej granicy prowadziło w latach 1938–1939 do starć nad jeziorem Chasan i nad Chałchin-Goł. Dla Chińczyków walka armii ochotniczych stała się zaś symbolem oporu, którego zabrakło rządowi w Nankinie. Hasło odzyskania „trzech prowincji północno-wschodnich” towarzyszyło chińskiej polityce aż do 1945 roku, gdy Armia Czerwona zajęła Mandżurię, a Mandżukuo przestało istnieć.