Zhang Xueliang

Zhang Xueliang, nazywany Młodym Marszałkiem, w wieku dwudziestu siedmiu lat odziedziczył po zamordowanym przez Japończyków ojcu władzę nad Mandżurią i jedną z największych armii Chin. Jego życie splotło się z drogą Azji do drugiej wojny światowej w dwóch momentach. We wrześniu 1931 roku, gdy japońska Armia Kwantuńska zaatakowała pod Mukdenem, nakazał swoim wojskom nie stawiać oporu i w ciągu kilku miesięcy stracił całą Mandżurię, za co rodacy nazwali go „generałem niestawiania oporu”. Pięć lat później, w grudniu 1936 roku, uwięził w Xi’anie przywódcę Chin Czang Kaj-szeka i zmusił go do zakończenia wojny z komunistami i przygotowań do wojny z Japonią. Zapłacił za to ponad pół wiekiem aresztu, najdłuższym chyba uwięzieniem politycznym XX wieku, a zmarł w wieku stu lat na Hawajach.

Syn Starego Marszałka

Urodził się 3 czerwca 1901 roku (część źródeł podaje 1898 albo 1900 rok) w powiecie Haicheng w południowej Mandżurii, jako najstarszy syn Zhang Zuolina, wtedy przywódcy konnej bandy, a wkrótce oficera armii cesarskiej i władcy trzech prowincji północno-wschodnich. Matka zmarła, gdy miał jedenaście lat. W odróżnieniu od ojca, analfabety, dostał staranne wykształcenie u prywatnych nauczycieli i w odróżnieniu od niego dobrze czuł się w towarzystwie cudzoziemców. W 1916 roku ożenił się z wybraną przez rodzinę Yu Fengzhi.

Ukończył akademię wojskową w Mukdenie (Shenyangu) i w 1919 roku, jako pułkownik, został dowódcą straży przybocznej ojca. W 1921 roku pojechał do Japonii na manewry wojskowe, gdzie zafascynowało go lotnictwo. Po powrocie zorganizował lotnictwo armii fengtiańskiej, a w 1922 roku, mając dwadzieścia jeden lat, był już generałem i dowodził dużym zgrupowaniem w wojnach ojca o Pekin. Wielką rolę w jego karierze odegrał zdolny generał Guo Songling, jego mentor i zastępca, który w listopadzie 1925 roku zbuntował się przeciw Zhang Zuolinowi. Bunt stłumiono przy pomocy Japończyków, a Guo zginął. W połowie lat dwudziestych młody generał uzależnił się od opium, a jego romanse były tematem plotek w całych północnych Chinach.

Zmiana flagi

4 czerwca 1928 roku oficerowie japońskiej Armii Kwantuńskiej wysadzili pociąg, którym Zhang Zuolin wracał z Pekinu do Mukdenu. Stary Marszałek zmarł po kilku godzinach. Jego syn przedostał się do Mukdenu w przebraniu żołnierza, a otoczenie ukrywało śmierć ojca do czasu, gdy przejął on władzę. Na początku lipca został dowódcą sił północno-wschodnich i faktycznym władcą Mandżurii.

Japończycy liczyli, że będzie słabszy i bardziej uległy niż ojciec. Pomylili się. Zhang wiedział, kto zabił jego ojca, i choć japoński premier Giichi Tanaka ostrzegał go przez specjalnego wysłannika, nawiązał rozmowy z rządem Kuomintangu w Nankinie. 29 grudnia 1928 roku na budynkach Mandżurii zawisły flagi Republiki Chińskiej, a Chiny były po raz pierwszy od lat przynajmniej formalnie zjednoczone pod władzą Czang Kaj-szeka. 10 stycznia 1929 roku Zhang zaprosił do swojej rezydencji dwóch weteranów kliki fengtiańskiej, generała Yang Yutinga i gubernatora Heilongjiangu Chang Yinhuaia, których podejrzewał o spisek i bliskie związki z Japończykami, i kazał ich zastrzelić.

Młody Marszałek chciał modernizować Mandżurię. Był rektorem Uniwersytetu Północno-Wschodniego w Mukdenie, finansował szkoły, budował chińskie linie kolejowe konkurujące z japońską Koleją Południowomandżurską i nowy port w Huludao, który miał odebrać ruch japońskiemu Dalianowi. W 1929 roku popełnił jednak poważny błąd. 10 lipca jego władze zajęły Kolej Wschodniochińską, zarządzaną wspólnie z ZSRR, i aresztowały radzieckich pracowników. Moskwa zerwała stosunki dyplomatyczne, a jesienią Specjalna Armia Dalekowschodnia Wasilija Blüchera rozbiła wojska Zhanga w krótkiej wojnie o kolej. Protokół w Chabarowsku z 22 grudnia 1929 roku przywrócił radziecką kontrolę nad koleją. Oficerowie Armii Kwantuńskiej uważnie śledzili tę wojnę i doszli do wniosku, że armia Zhanga nie jest groźnym przeciwnikiem.

W 1930 roku Chiny ogarnęła wojna domowa, w której przeciw Czang Kaj-szekowi wystąpili generałowie Yan Xishan i Feng Yuxiang. Obie strony zabiegały o poparcie Zhanga. 18 września 1930 roku ogłosił poparcie dla Nankinu i wprowadził wojska do Pekinu (nazywanego wtedy Beipingiem) i Tiencinu, co rozstrzygnęło wojnę. W nagrodę Zhang został zastępcą naczelnego wodza armii, marynarki i lotnictwa, czyli drugim człowiekiem w państwie, a jego władza objęła oprócz Mandżurii także dużą część północnych Chin. Przeniósł się do Pekinu, a jego najlepsze oddziały, ponad sto tysięcy żołnierzy, stanęły na południe od Wielkiego Muru.

Generał niestawiania oporu

Wieczorem 18 września 1931 roku oficerowie Armii Kwantuńskiej, pułkownik Seishirō Itagaki i podpułkownik Kanji Ishiwara, wywołali eksplozję na torach kolei pod Mukdenem i oskarżyli o nią żołnierzy Zhanga. Zaczęła się japońska inwazja na Mandżurię. Zhang był wtedy w Pekinie, gdzie leczył się z tyfusu. Już od lata nakazywał swoim dowódcom unikać jakichkolwiek starć z Japończykami, a gdy w Mukdenie rozległy się strzały, kazał nie stawiać oporu. Przez całe lata spierano się, czy rozkaz ten pochodził od Czang Kaj-szeka, który był wtedy zajęty walką z komunistami w Jiangxi i nie chciał wojny z Japonią, zanim się do niej przygotuje. Sam Zhang w wywiadach udzielonych po odzyskaniu wolności, w latach dziewięćdziesiątych, twierdził, że decyzję podjął sam, bo nie wierzył, że Japończycy posuną się tak daleko, i liczył na interwencję Ligi Narodów. Historycy podkreślają też, że chciał zachować armię, która była podstawą jego władzy. Polityka ta była w każdym razie zgodna z linią Nankinu.

Japończycy w kilka dni zajęli Mukden, Changchun i Jilin. Zhang przeniósł władze prowincji Liaoning do Jinzhou, które 8 października zbombardowało japońskie lotnictwo, a w październiku mianował gubernatorem Heilongjiangu generała Ma Zhanshana, jedynego, który w listopadzie stawił Japończykom poważny opór nad rzeką Nen Jiang. Gdy pod koniec grudnia Japończycy ruszyli na Jinzhou, Zhang wycofał wojska za Wielki Mur, a 3 stycznia 1932 roku Japończycy zajęli miasto bez walki. W lutym padł Harbin, a 1 marca 1932 roku proklamowano marionetkowe państwo Mandżukuo, na którego czele stanął ostatni cesarz Puyi. Zhang stracił ojcowiznę, dochody i bazę swojej władzy. Prasa i studenci oskarżali go o tchórzostwo, a jego armia stała się armią wygnańców.

Zachował jednak władzę w północnych Chinach. Na początku 1933 roku Japończycy zaatakowali prowincję Rehe, której bronił podległy mu generał Tang Yulin. Obrona załamała się w ciągu niespełna dwóch tygodni, a 4 marca 1933 roku japoński oddział wszedł do stolicy prowincji, Chengde, którą Tang opuścił. Zhang wziął na siebie odpowiedzialność i w marcu 1933 roku, po rozmowie z Czang Kaj-szekiem, podał się do dymisji.

Europa i wojna z komunistami

Wiosną 1933 roku Zhang poddał się w Szanghaju kuracji odwykowej i pozbył się nałogu opium. W kwietniu wyjechał na prawie rok do Europy. Najdłużej przebywał we Włoszech, gdzie przyjął go Benito Mussolini i gdzie zaprzyjaźnił się z jego córką Eddą i zięciem, Galeazzem Ciano. Wrócił w styczniu 1934 roku pod wrażeniem faszyzmu, przekonany, że Chiny potrzebują jednego silnego przywódcy, i deklarował pełne posłuszeństwo Czang Kaj-szekowi.

Czang mianował go zastępcą dowódcy kampanii przeciw komunistom w prowincjach Henan, Hubei i Anhui, z kwaterą w Wuchangu, a jesienią 1935 roku, gdy Armia Czerwona Mao Zedonga zakończyła Długi Marsz w północnym Shaanxi, przeniósł go do Xi’anu jako zastępcę dowódcy kwatery do walki z „bandytami” na północnym zachodzie. Armia Północno-Wschodnia, która nie walczyła z Japończykami, miała teraz walczyć z Chińczykami. Jesienią 1935 roku komuniści rozbili dwie jej dywizje. Żołnierze i oficerowie, którzy od czterech lat nie widzieli domów, chcieli wracać do Mandżurii z bronią w ręku, a nie ginąć w wojnie domowej.

Zhang zaczął szukać porozumienia z wrogiem. Na początku 1936 roku nawiązał tajne kontakty z komunistami, a w kwietniu 1936 roku spotkał się w Yan’anie z Zhou Enlaiem. Na froncie zapanował faktyczny rozejm. Zhang namawiał Czanga do zakończenia wojny domowej i wspólnej walki z Japonią, ale Czang był przekonany, że komuniści są bliscy klęski, i powtarzał, że Japończycy są chorobą skóry, a komunizm chorobą serca. W grudniu 1936 roku przyleciał do Xi’anu, by osobiście przygotować ostateczną ofensywę.

Xi’an

Nad ranem 12 grudnia 1936 roku żołnierze Zhanga i generała Yang Hucheng, dowódcy wojsk prowincji Shaanxi, otoczyli rezydencję Czanga w uzdrowisku Huaqing pod Xi’anem. Czang uciekł na zbocze góry, ale po kilku godzinach go znaleziono. Spiskowcy ogłosili osiem żądań, z których najważniejsze były: przerwanie wojny domowej, utworzenie rządu jedności narodowej i podjęcie walki z Japonią. Przez dwa tygodnie trwały negocjacje, w których uczestniczyli Zhou Enlai, przysłany z Yan’anu, szwagier Czanga Song Ziwen i jego żona Song Meiling. 25 grudnia, nie podpisawszy żadnego dokumentu, ale z ustnymi obietnicami, Czang został uwolniony. Zhang, chcąc pokazać, że nie działał dla władzy, poleciał razem z nim do Nankinu. Tak zakończył się incydent w Xi’anie, jeden z punktów zwrotnych w dziejach Chin.

W Nankinie Zhang został aresztowany. 31 grudnia 1936 roku sąd wojskowy skazał go na dziesięć lat więzienia. Kilka dni później, 4 stycznia 1937 roku, rząd go ułaskawił, ale z zastrzeżeniem, że pozostanie pod „ścisłym nadzorem” Komisji Wojskowej. Ten nadzór trwał ponad pięćdziesiąt lat. Armię Północno-Wschodnią rozproszono. Wojna domowa jednak się skończyła. Rozmowy Kuomintangu z komunistami, prowadzone przez cały 1937 rok, po wybuchu wojny z Japonią w lipcu doprowadziły do utworzenia drugiego frontu jedności.

Pięćdziesiąt lat aresztu

Przez całą wojnę chińsko-japońską Zhang był więźniem. Przewożono go z miejsca na miejsce, z rodzinnych stron Czanga w Zhejiangu do Anhui, Hunanu, Guizhou i pod Chongqing. Początkowo towarzyszyła mu żona Yu Fengzhi, która w 1940 roku wyjechała na leczenie do Stanów Zjednoczonych, a potem jego wieloletnia towarzyszka Zhao Yidi (Edith Chao), która dobrowolnie dzieliła z nim uwięzienie. Komuniści kilkakrotnie żądali jego uwolnienia, także w czasie rozmów pokojowych po 1945 roku, ale Czang nigdy się na to nie zgodził. W listopadzie 1946 roku Zhanga wywieziono na Tajwan. Jego wspólnik z Xi’anu, Yang Hucheng, więziony od 1937 roku, został we wrześniu 1949 roku, tuż przed zajęciem Chongqingu przez komunistów, zamordowany przez agentów Kuomintangu razem z synem i córką.

Na Tajwanie Zhang żył w odosobnieniu. Studiował historię dynastii Ming, zbierał malarstwo i kaligrafię, nawrócił się na chrześcijaństwo i w 1964 roku, po rozwodzie z Yu Fengzhi, poślubił Zhao Yidi. Z czasem ograniczenia złagodzono. Wolności nie odzyskał jednak ani po śmierci Czang Kaj-szeka w 1975 roku, ani od razu po śmierci jego syna i następcy, Chiang Ching-kuo, w styczniu 1988 roku. Restrykcje znoszono stopniowo, a za koniec aresztu uchodzi rok 1990, gdy publicznie obchodzono jego dziewięćdziesiąte urodziny i gdy po raz pierwszy od pół wieku udzielał wywiadów (według części źródeł formalnie przywrócono mu wolność już w marcu 1988 roku). W 1991 roku po raz pierwszy wyjechał za granicę, do Stanów Zjednoczonych.

Ostatnie lata i pamięć

W połowie lat dziewięćdziesiątych (źródła podają 1993 albo 1995 rok) Zhang osiadł z żoną w Honolulu. Władze Chińskiej Republiki Ludowej wielokrotnie zapraszały go do odwiedzenia Mandżurii, ale odmawiał, powołując się na zdrowie i na to, że nie chce stawać po żadnej ze stron. Zhao Yidi zmarła w czerwcu 2000 roku. Zhang zmarł na zapalenie płuc 14 października 2001 roku w Honolulu (w Chinach i na Tajwanie był już 15 października), w wieku stu lat.

W Chińskiej Republice Ludowej Zhang Xueliang uchodzi za bohatera narodowego, „zasłużonego na wieki”, bo jego zamach w Xi’anie uratował komunistów przed zagładą i zjednoczył Chiny do walki z Japonią. Na Tajwanie długo uważano go za zdrajcę, który uratował komunistów, a w oczach wielu Chińczyków jego biografię wciąż obciąża rok 1931, gdy oddał Mandżurię bez walki. W historii drogi do drugiej wojny światowej odegrał obie role. Jego decyzja o niestawianiu oporu pozwoliła Japończykom zająć Mandżurię niemal bez strat i przekonała ich, że Chiny nie będą walczyć. Jego zamach w Xi’anie sprawił, że gdy w lipcu 1937 roku doszło do incydentu na moście Marco Polo, Chiny już walczyły, a wojna, która przerodziła się w ośmioletnią wojnę chińsko-japońską, stała się w grudniu 1941 roku częścią drugiej wojny światowej.