Puyi

Aisin Gioro Puyi trzy razy zasiadał na tronie i nigdy naprawdę nie rządził. Jako dwuletnie dziecko został ostatnim cesarzem Chin z mandżurskiej dynastii Qing, w wieku sześciu lat stracił władzę wskutek rewolucji, a w wieku jedenastu na dwanaście dni odzyskał ją z rąk zbuntowanego generała. Jego największą, choć nieudaną ambicją było przywrócenie tronu przodków, i ta ambicja uczyniła go narzędziem Japonii. Od 1932 roku był formalną głową Mandżukuo, państwa utworzonego przez japońskie wojsko w zajętej Mandżurii, a od 1934 roku jego cesarzem. Jego podpis widniał na prawach, które służyły japońskiej eksploatacji północno-wschodnich Chin i wojnie z resztą kraju. Po 1945 roku był więźniem radzieckim i chińskim, a komunistyczne władze uczyniły z niego pokazowy przykład „przerobienia” człowieka. Sam przyznał później, że był zarówno ofiarą, jak i wspólnikiem.

Dziecko na Smoczym Tronie

Urodził się 7 lutego 1906 roku w Pekinie, w pałacu książąt Chun. Jego ojciec, Zaifeng, książę Chun, był młodszym bratem cesarza Guangxu, a matka, Youlan, córką Ronglu, jednego z najbliższych współpracowników cesarzowej wdowy Cixi. W listopadzie 1908 roku umierająca Cixi, która od pół wieku rządziła Chinami, wyznaczyła dwuletniego Puyi na następcę bezdzietnego Guangxu. Cesarz zmarł 14 listopada, Cixi dzień później. 2 grudnia 1908 roku chłopca, płaczącego ze strachu, wniesiono na Smoczy Tron w Pałacu Najwyższej Harmonii. Panował jako cesarz Xuantong, a regentem został jego ojciec.

Dynastia była już bliska upadku. W październiku 1911 roku wybuchła rewolucja Xinhai, a rewolucjoniści pod przywództwem Sun Jat-sena proklamowali republikę. Generał Yuan Shikai, który dowodził najlepszą armią północy, wynegocjował abdykację. 12 lutego 1912 roku cesarzowa wdowa Longyu podpisała w imieniu sześcioletniego Puyi edykt, który kończył ponad dwa tysiące lat cesarstwa w Chinach. Na mocy „warunków uprzejmego traktowania” Puyi zachował tytuł cesarski, pałace w północnej części Zakazanego Miasta i roczną pensję od republiki, która zresztą rzadko była wypłacana.

Cesarz w Zakazanym Mieście

Przez następne lata Puyi żył w zamkniętym świecie dworu, otoczony eunuchami i dostojnikami, którzy padali przed nim na twarz. Nikt mu nie odmawiał, a on, jak sam przyznał po latach, kazał chłostać eunuchów za najmniejsze przewinienia. Uczono go konfucjańskich klasyków, ale nie matematyki ani geografii. W lipcu 1917 roku generał Zhang Xun, którego żołnierze wciąż nosili warkocze na znak wierności dynastii, zajął Pekin i ogłosił przywrócenie cesarstwa. Restauracja trwała od 1 do 12 lipca. Rząd republikański wysłał samolot, który zrzucił na Zakazane Miasto kilka bomb, a wojska republiki szybko rozbiły oddziały Zhang Xuna. Puyi znów został cesarzem bez cesarstwa.

W 1919 roku jego nauczycielem został szkocki urzędnik kolonialny i sinolog Reginald Johnston. Nauczył go angielskiego, historii Europy i podziwu dla Zachodu. Puyi przybrał imię Henry, obciął warkocz, zaczął nosić okulary i jeździć na rowerze. W 1922 roku poślubił Wanrong, córkę mandżurskiego arystokraty, a jako drugą żonę Wenxiu. Małżeństwo z Wanrong było nieszczęśliwe. Cesarzowa uzależniła się od opium, a Wenxiu w 1931 roku, jako pierwsza małżonka cesarza w dziejach Chin, wystąpiła o rozwód.

5 listopada 1924 roku generał Feng Yuxiang, który zajął Pekin, jednostronnie zmienił warunki abdykacji. Puyi stracił tytuł cesarski i w ciągu kilku godzin musiał opuścić Zakazane Miasto. Za radą swoich doradców schronił się w poselstwie japońskim, a w lutym 1925 roku przeniósł się do japońskiej koncesji w Tiencinie.

W Tiencinie

W Tiencinie Puyi prowadził życie bogatego emigranta, kupował samochody, zegarki i fortepiany i otaczał się dworzanami, którzy spierali się o to, jak przywrócić cesarstwo. Spotykał się z watażkami, w tym z Zhang Zuolinem, władcą Mandżurii, i dawał pieniądze każdemu, kto obiecywał mu tron. Jego doradca Zheng Xiaoxu przekonywał, że jedynym oparciem może być Japonia. Japończycy otaczali go opieką, a oficerowie Armii Kwantuńskiej coraz częściej widzieli w nim przydatną figurę. W 1928 roku żołnierze jednego z generałów Kuomintangu splądrowali groby cesarzy Qing pod Pekinem, w tym grób Cixi. Sprawców nie ukarano, a Puyi uznał to za śmiertelną obrazę i nigdy nie wybaczył Kuomintangowi.

Najwyższy zarządca Mandżukuo

Po incydencie mukdeńskim 18 września 1931 roku Armia Kwantuńska zaczęła zajmować Mandżurię, kolebkę dynastii Qing. Puyi napisał do japońskiego ministra wojny Jirō Minamiego, że pragnie powrotu na tron, choć po wojnie twierdził, że list był fałszerstwem. W listopadzie odwiedził go w Tiencinie pułkownik Kenji Doihara, szef japońskiego wywiadu wojskowego w Mukdenie, i zaproponował mu władzę w nowym państwie. Cesarzowa Wanrong i część dworu uważali to za zdradę. Doihara wywołał w Tiencinie zamieszki i 10 listopada 1931 roku Puyi, ukryty w bagażniku samochodu, wyjechał z domu, a potem japońskim statkiem popłynął do Mandżurii. W Lüshunie i innych miejscach, gdzie go umieszczano, szybko zrozumiał, że jest więźniem.

Gdy japońskie wojska opanowały Mandżurię, pułkownik Seishirō Itagaki oznajmił Puyi, że nowe państwo będzie republiką, a on otrzyma tytuł najwyższego zarządcy (zhizheng), a nie cesarza. Puyi protestował, ale ustąpił, gdy obiecano mu, że monarchia zostanie przywrócona później. 1 marca 1932 roku proklamowano Mandżukuo, a 9 marca Puyi objął urząd w Changchunie, przemianowanym na Xinjing. Następnego dnia podpisał list do dowódcy Armii Kwantuńskiej, w którym oddawał Japonii obronę państwa, koleje, porty i prawo do obsadzania stanowisk w administracji. W kwietniu przyjął komisję Ligi Narodów lorda Victora Bulwera-Lyttona. Jak wspominał, chciał poprosić Brytyjczyka o pomoc w ucieczce, ale obok niego siedział Itagaki, więc zapewnił komisję, że przybył do Mandżurii z własnej woli na wezwanie ludu.

Cesarz Kangde

1 marca 1934 roku Puyi został koronowany na cesarza Mandżukuo i przyjął jako nazwę ery Kangde. Japończycy nie zgodzili się, by przywdział strój cesarzy Qing w czasie głównej uroczystości. Ubrany był w mundur, a tradycyjną szatę ze smokami założył tylko do ofiary w świątyni Nieba. Puyi liczył, że to pierwszy krok do odzyskania tronu w Pekinie. W rzeczywistości był więźniem w swoim pałacu w Xinjingu, mieszczącym się w dawnym gmachu urzędu solnego. Od 1935 roku stale towarzyszył mu oficer Armii Kwantuńskiej Yasunori Yoshioka, który przekazywał mu polecenia i pilnował jego kontaktów. Wszystkie ustawy przygotowywali japońscy urzędnicy, a cesarz je podpisywał: o wywłaszczeniu chińskich chłopów na rzecz japońskich osadników, o surowych karach za „bandytyzm”, a później o pracy przymusowej i dostawach dla wojska.

W 1935 i 1940 roku Puyi odwiedził Japonię i spotkał się z cesarzem Hirohito. Po drugiej wizycie wprowadzono w Mandżukuo kult japońskiej bogini Amaterasu jako przodkini cesarskiego rodu, co Puyi przyjął jako upokorzenie. W 1937 roku jego młodszy brat Pujie poślubił krewną japońskiej rodziny cesarskiej Hiro Sagę, a Japończycy przeforsowali ustawę, według której tron mógł przejść na syna Pujiego. Puyi, który nie miał dzieci, podejrzewał, że Japończycy chcą go zastąpić. Gdy w lipcu 1937 roku wybuchła wojna chińsko-japońska, Mandżukuo stało się zapleczem japońskiej armii, a Puyi ogłaszał deklaracje poparcia dla „świętej wojny”. Uznanie jego państwa przez Włochy w 1937 roku i przez III Rzeszę Joachima von Ribbentropa w 1938 roku niewiele dla niego zmieniło. W grudniu 1941 roku Mandżukuo poszło za Japonią i wypowiedziało wojnę Stanom Zjednoczonym i Wielkiej Brytanii.

Świadkowie z jego dworu opisywali go później jako człowieka coraz bardziej przestraszonego, podejrzliwego i okrutnego wobec służby, którą kazał chłostać. Cesarzowa Wanrong popadła w nałóg opiumowy i chorobę. Jego konkubina Tan Yuling zmarła w 1942 roku w niejasnych okolicznościach po leczeniu przez japońskiego lekarza, a Puyi był przekonany, że ją otruto.

Upadek i niewola

9 sierpnia 1945 roku Armia Czerwona uderzyła na Mandżukuo. Puyi wraz z dworem uciekł z Xinjingu i 13 sierpnia dotarł do Dalizigou w pobliżu granicy koreańskiej. Tam usłyszał przez radio, że Japonia kapituluje, i podpisał akt abdykacji, który oznaczał koniec Mandżukuo. Próbował odlecieć do Japonii, ale na lotnisku w Mukdenie, według większości relacji 19 sierpnia, zatrzymali go radzieccy żołnierze. Wanrong zmarła w 1946 roku w chińskim więzieniu.

Przez pięć lat Puyi przebywał w ZSRR, w Czycie i Chabarowsku, w znośnych warunkach, i kilka razy prosił Stalina o pozwolenie na pozostanie. Rząd Czang Kaj-szeka, który oskarżył go o zdradę, bezskutecznie domagał się jego wydania. W sierpniu 1946 roku Puyi przez osiem dni zeznawał w Tokio przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym dla Dalekiego Wschodu. Przedstawił się jako ofiara porwania i zakładnik Japończyków, zaprzeczył, by kiedykolwiek współpracował z nimi dobrowolnie, i obciążał japońskich generałów. Po latach przyznał, że skłamał, by ratować życie.

Przerobiony obywatel

1 sierpnia 1950 roku Związek Radziecki wydał Puyi i kilkuset innych więźniów z Mandżukuo komunistycznym Chinom. Przez dziewięć lat przebywał w więzieniu dla zbrodniarzy wojennych w Fushunie. Po raz pierwszy w życiu sam się ubierał i sprzątał. Przechodził „reedukację”: pisał samokrytyki, słuchał zeznań ofiar japońskiej okupacji, odwiedził miejsca zbrodni, w tym pozostałości Jednostki 731 pod Harbinem. „Wszystkie te okrucieństwa popełniono w moim imieniu” – zapisał. 4 grudnia 1959 roku otrzymał specjalną amnestię i wrócił do Pekinu.

Ostatnie lata życia spędził jako zwykły obywatel. Pracował w ogrodzie botanicznym w Pekinie, a od 1964 roku jako redaktor materiałów historycznych przy Ludowej Politycznej Konferencji Konsultatywnej Chin, której członkiem został. W 1962 roku ożenił się z pielęgniarką Li Shuxian. Pod nadzorem władz, z pomocą redaktora Li Wendy, napisał autobiografię „Pierwsza połowa mojego życia”, wydaną w 1964 roku, a po polsku pod tytułem „Byłem ostatnim cesarzem Chin”. Książka była zarówno szczerym wyznaniem win, jak i dokumentem propagandy, w którym niektóre fakty przemilczano lub zmieniono. Gdy w 1966 roku wybuchła rewolucja kulturalna, były cesarz znalazł się pod ochroną, ale stracił część przywilejów. Zmarł 17 października 1967 roku w Pekinie na raka nerek. W 1995 roku jego prochy przeniesiono na cmentarz w pobliżu zachodnich grobowców cesarzy Qing.

Znaczenie

Puyi nie był twórcą Mandżukuo. Państwo to wymyślili i zbudowali oficerowie Armii Kwantuńskiej, a on dostarczył im tego, czego sami dać nie mogli: pozorów prawowitości. Ostatni cesarz z mandżurskiej dynastii na czele państwa w Mandżurii miał przekonać świat, że nie jest ono japońskim podbojem, lecz odrodzeniem dawnej monarchii z woli ludu. Świat w większości w to nie uwierzył, ale Japończycy nie potrzebowali powszechnego uznania, tylko parawanu. Przez trzynaście lat Puyi był najbardziej znaną twarzą japońskiej ekspansji w Azji, wzorem, który powtarzano w kolejnych zależnych rządach w Chinach i w Azji Południowo-Wschodniej.

Historycy spierają się o stopień jego winy. Gdy został cesarzem w wieku dwóch lat, nie miał żadnego wyboru, ale w 1931 roku wybrał świadomie. Premier Zhou Enlai powiedział mu podobno po jego uwolnieniu, że nie ponosi odpowiedzialności za to, że został cesarzem jako dziecko, ale w pełni odpowiada za to, co zrobił, gdy jako dorosły przyjął japońską protekcję i władzę w Mandżukuo. Jego losy znane są dziś na całym świecie dzięki filmowi „Ostatni cesarz” Bernarda Bertolucciego z 1987 roku.