Göring przewodniczącym Reichstagu

30 sierpnia 1932 roku na pierwszym posiedzeniu Reichstagu, wybranego 31 lipca, posłowie wybrali na przewodniczącego izby Hermanna Göringa, zastępcę Adolfa Hitlera w Berlinie, dawnego asa lotnictwa i uczestnika puczu monachijskiego. Głosowało na niego 367 posłów, nie tylko z NSDAP, ale także z katolickiego Centrum, Bawarskiej Partii Ludowej i części prawicy. Urząd, który z krótką przerwą od 1920 roku pełnił socjaldemokrata Paul Löbe, był formalnie trzecim w państwie, po prezydencie i kanclerzu. Posiedzenie otworzyła jako najstarsza wiekiem posłanka 75-letnia komunistka Clara Zetkin, która przyjechała z Moskwy, by wezwać do wspólnego frontu przeciw faszyzmowi. Kilka godzin później parlamentem kierował już nazista. Göring wykorzystał to stanowisko dwa tygodnie później, by upokorzyć rząd Franza von Papena, a w następnych miesiącach, by pomóc Hitlerowi w drodze do władzy.

Wybory 31 lipca

Reichstag został rozwiązany 4 czerwca 1932 roku, kilka dni po dymisji Heinricha Brüninga. Nowy kanclerz Papen i minister Reichswehry generał Kurt von Schleicher obiecali Hitlerowi wybory i zniesienie zakazu SA w zamian za tolerowanie rządu. Zakaz zniesiono 16 czerwca, a kampania była najkrwawszą w dziejach republiki. Według zestawień z epoki w ciągu jednego miesiąca w starciach politycznych zginęło blisko sto osób. 17 lipca w Altonie pod Hamburgiem marsz SA przez robotnicze dzielnice zakończył się strzelaniną, w której zginęło kilkanaście osób, większość od kul policji. Papen wykorzystał tę „krwawą niedzielę” jako pretekst: 20 lipca usunął dekretem socjaldemokratyczny rząd Prus i sam przejął władzę w największym kraju Rzeszy jako komisarz.

31 lipca 1932 roku do urn poszło 84 procent uprawnionych. NSDAP zdobyła 13,75 miliona głosów, 37,3 procent, i 230 z 608 mandatów. Było to ponad dwa razy więcej niż w 1930 roku. Socjaldemokraci zdobyli 21,6 procent i 133 mandaty, komuniści 14,3 procent i 89 mandatów, Centrum 12,4 procent i 75 mandatów, a jego bawarska siostra 22 mandaty. Narodowcy Alfreda Hugenberga, jedyni sojusznicy rządu, mieli 37 posłów, a partie liberalne niemal zniknęły. Po raz pierwszy partie otwarcie wrogie republice, naziści i komuniści, miały razem większość w Reichstagu. Mogły obalić każdy rząd, ale nie mogły razem stworzyć żadnego.

Hitler żąda całej władzy

Hitler nie zamierzał dłużej tolerować Papena. Jako przywódca największej partii zażądał dla siebie urzędu kanclerza i kluczowych ministerstw. 13 sierpnia Papen i Schleicher zaproponowali mu stanowisko wicekanclerza. Odmówił. Tego samego dnia przyjął go Hindenburg. Rozmowa trwała około dwudziestu minut. Prezydent oświadczył, że nie może przed Bogiem, swoim sumieniem i ojczyzną odpowiadać za oddanie całej władzy jednej partii, która w dodatku jest tak nietolerancyjna wobec ludzi o innych poglądach. Kancelaria prezydenta wydała natychmiast komunikat, że Hitler żądał „całej władzy”. Dla przywódcy NSDAP było to publiczne upokorzenie. Jego partia przeszła do ostrej opozycji.

Kilka dni wcześniej, w nocy z 9 na 10 sierpnia, pięciu bojówkarzy SA we wsi Potempa na Górnym Śląsku (dziś Potępa) zakatowało na oczach matki komunistycznego robotnika Konrada Pietzucha. Zgodnie z nowym dekretem przeciw terrorowi politycznemu sąd specjalny w Bytomiu 22 sierpnia skazał ich na śmierć. Hitler wysłał skazanym telegram, w którym nazwał ich swoimi towarzyszami i zapewnił o „bezgranicznej wierności”. Na początku września Papen ułaskawił ich, zamieniając karę na dożywocie. Wiosną 1933 roku wyszli na wolność.

Centrum i naziści

W sierpniu 1932 roku rozpoczęły się rozmowy, które jeszcze kilka miesięcy wcześniej byłyby nie do pomyślenia: katolickie Centrum, partia obalonego Brüninga, negocjowało z NSDAP. Centrum chciało ukarać Papena, który je zdradził, i wierzyło, że nazistów można „oswoić” współodpowiedzialnością za rząd oparty na parlamencie. Naziści chcieli pokazać prezydentowi, że mają większość, a jednocześnie zabezpieczyć się przed rządami bez Reichstagu, które planował Papen. Pierwszym owocem tego zbliżenia był wybór prezydium izby. Według parlamentarnego zwyczaju przewodniczącego wskazywała najsilniejsza frakcja, a przez większość lat dwudziestych była nią SPD. Teraz najsilniejsi byli naziści, a ich kandydatem był Göring.

Göring miał wtedy 39 lat. W pierwszej wojnie światowej był asem myśliwskim, odznaczonym orderem Pour le Mérite, ostatnim dowódcą słynnego „latającego cyrku”, pułku myśliwskiego poległego Manfreda von Richthofena. W 1923 roku dowodził SA, w czasie puczu monachijskiego został ciężko ranny i uciekł za granicę, a do Niemiec wrócił po amnestii w 1927 roku. Od 1928 roku zasiadał w Reichstagu. Był w partii łącznikiem z wielkim przemysłem, arystokracją i wojskiem, a jego tytuł bohatera wojennego otwierał mu drzwi, które przed innymi nazistami pozostawały zamknięte.

Posiedzenie 30 sierpnia

Konstytuujące posiedzenie szóstego Reichstagu otworzyła Clara Zetkin, najstarsza wiekiem posłanka. Weteranka ruchu robotniczego, przyjaciółka Róży Luksemburg i jedna z przywódczyń KPD, mieszkała od lat w Związku Radzieckim. Ciężko chora, po niedawnym ataku malarii, przyjechała do Berlina specjalnie po to, by wygłosić to przemówienie, i z trudem doszła do mównicy. Wezwała do jednolitego frontu wszystkich robotników przeciw faszyzmowi, który nazwała największym zagrożeniem dla Niemiec, ale zaatakowała też socjaldemokratów jako tych, którzy utorowali drogę rządom prezydenckim. Zakończyła słowami, że ma nadzieję jeszcze dożyć dnia, w którym jako najstarsza wiekiem otworzy pierwszy zjazd rad „radzieckich Niemiec”. Naziści, którzy zajmowali prawie dwie piąte sali, wysłuchali jej w milczeniu. Zetkin zmarła pod Moskwą w czerwcu 1933 roku, gdy w Niemczech rządził już Hitler.

Następnie Zetkin, zgodnie ze swoimi obowiązkami, przeprowadziła wybór przewodniczącego. Kandydatami byli Göring, dotychczasowy przewodniczący Löbe z SPD i przewodniczący klubu komunistów Ernst Torgler. Göring zdobył 367 głosów, według niemieckich opracowań na 583 ważne, czyli bezwzględną większość już w pierwszym głosowaniu. Poparli go posłowie NSDAP, Centrum, Bawarskiej Partii Ludowej i większość prawicy. Wicemarszałkami zostali Thomas Esser z Centrum, Walther Graef z DNVP i Hans Rauch z Bawarskiej Partii Ludowej. Socjaldemokraci, druga siła w izbie, nie mieli w prezydium nikogo.

Göring objął przewodnictwo z rąk komunistki. W krótkim przemówieniu zapewnił, według relacji prasowych, że będzie strzegł honoru i godności narodu i sprawiedliwie prowadził obrady. Najważniejsza część jego wystąpienia była skierowana do prezydenta: Reichstag, mówił, udowodnił wyborem prezydium, że ma zdolną do działania większość i nie ma żadnego powodu, by go rozwiązywać ani rządzić z pominięciem parlamentu. Potem odroczył obrady bez wyznaczenia terminu.

Tego samego dnia daleko od Berlina zapadła decyzja, która miała pokazać, ile ta deklaracja jest warta. W swoim majątku Neudeck w Prusach Wschodnich Hindenburg przyjął Papena, Schleichera i ministra spraw wewnętrznych Wilhelma von Gayla. Zgodził się wydać zarządzenie o rozwiązaniu Reichstagu, z datą do wpisania przez kanclerza, i nie wykluczył, że wybory zostaną odłożone dłużej, niż pozwalała konstytucja. Rząd mógł więc rozwiązać nowy parlament przy pierwszej okazji.

12 września

Reichstag zebrał się ponownie 12 września 1932 roku, by wysłuchać deklaracji rządu. Papen przyniósł ze sobą czerwoną teczkę z zarządzeniem o rozwiązaniu. Zanim zdążył zabrać głos, przewodniczący klubu KPD Torgler złożył wniosek o zmianę porządku obrad i natychmiastowe głosowanie nad wotum nieufności dla rządu. Wystarczył sprzeciw jednego posła, by wniosek upadł, ale nikt się nie sprzeciwił: naziści i Centrum postanowili go poprzeć. Göring zarządził półgodzinną przerwę, a po niej od razu przystąpił do głosowania. Papen wstał i domagał się głosu, który członkowi rządu przysługiwał zawsze, ale przewodniczący odwrócił się do niego plecami i udawał, że go nie widzi. Kanclerz położył teczkę z zarządzeniem na jego pulpicie i wraz z ministrami opuścił salę.

Wotum nieufności przeszło stosunkiem głosów 512 do 42 przy 5 wstrzymujących się, według części zestawień 513 do 42. Za rządem głosowali niemal wyłącznie narodowcy i posłowie Niemieckiej Partii Ludowej. Dopiero wtedy Göring „zauważył” zarządzenie i oświadczył, że jest nieważne, bo kontrasygnowali je ministrowie, którym parlament właśnie wyraził nieufność. Prawnie racji nie miał: Reichstag był już rozwiązany, a głosowanie formalnie nieważne. Politycznie było to dla Papena miażdżące. Dziewięciu na dziesięciu posłów wypowiedziało się przeciw jego rządowi. Nowe wybory wyznaczono na 6 listopada 1932 roku. NSDAP straciła w nich około dwóch milionów głosów, ale z wynikiem 33,1 procent pozostała największą partią, a 6 grudnia Göring został ponownie wybrany na przewodniczącego.

Przewodniczący na trzynaście lat

Göring pełnił tę funkcję do końca III Rzeszy, choć po 1933 roku Reichstag przestał być parlamentem. Gdy w lutym 1933 roku spłonął gmach Reichstagu, Göring jako pruski minister spraw wewnętrznych kierował falą aresztowań komunistów. Torgler sam zgłosił się na policję, by oczyścić się z zarzutów, i trafił do więzienia. 23 marca 1933 roku przewodniczył posiedzeniu w berlińskiej Operze Krolla, na którym posłowie, otoczeni przez SA i SS, uchwalili ustawę o pełnomocnictwach. Od lata 1933 roku do izby trafiali już tylko naziści i zatwierdzeni przez nich kandydaci, a posiedzenia służyły wyłącznie wysłuchaniu przemówień Hitlera. 15 września 1935 roku w Norymberdze Göring odczytał ustawy, które pozbawiły niemieckich Żydów praw obywatelskich, a 1 września 1939 roku przewodniczył posiedzeniu, na którym Hitler ogłosił, że Niemcy od świtu „odpowiadają ogniem” Polsce.

Znaczenie

Wybór Göringa był pierwszym przypadkiem, w którym nazista objął jeden z najwyższych urzędów Rzeszy. Nastąpiło to w pełni legalnie, głosami partii demokratycznego centrum, które liczyły, że wciągną NSDAP do odpowiedzialności i uchronią parlament przed rządami dekretów. Stało się odwrotnie. Göring wykorzystał urząd, by kompromitować rząd, łamać regulamin i przekonywać Hindenburga, że bez Hitlera Niemcami nie da się rządzić. Spór Papena z Reichstagiem przyspieszył upadek kolejnych gabinetów prezydenckich, a jesienią i zimą 1932 roku Göring był jednym z głównych pośredników w rozmowach, które 30 stycznia 1933 roku dały Hitlerowi urząd kanclerza.

Posiedzenie z 30 sierpnia 1932 roku było też symbolem paraliżu Niemiec. Otworzyła je komunistka marząca o radzieckich Niemczech, a zamknął nazista, który zapowiadał koniec „systemu”. Partie, które chciały bronić republiki, miały w Reichstagu mniejszość. Kilka miesięcy później ten sam przewodniczący prowadził obrady parlamentu, który sam się ubezwłasnowolnił, a siedem lat później posiedzenie, na którym ogłoszono wojnę z Polską.