Victor Bulwer-Lytton

Victor Bulwer-Lytton, 2. hrabia Lytton, przeszedłby do historii jako jeden z wielu brytyjskich arystokratów, którzy rządzili prowincjami Indii, gdyby nie jedno zadanie, które przyjął niechętnie i z drugiej ręki. W 1932 roku przewodniczył komisji Ligi Narodów, która zbadała japońską inwazję na Mandżurię. Raport Lyttona stwierdził, że działania armii japońskiej nie były samoobroną, a Mandżukuo nie jest państwem powstałym z woli jego mieszkańców. Na podstawie raportu Liga odmówiła uznania marionetkowego państwa, a Japonia z niej wystąpiła. Nazwisko Lyttona stało się symbolem zarazem rzetelności, z jaką Liga potrafiła ustalić fakty, i bezsilności, z jaką nie potrafiła im zaradzić.

Syn wicekróla

Urodził się 9 sierpnia 1876 roku w Shimli, letniej stolicy Indii Brytyjskich, gdzie jego ojciec, Robert Bulwer-Lytton, był wówczas wicekrólem. Ojciec, dyplomata i poeta piszący pod pseudonimem Owen Meredith, otrzymał w 1880 roku tytuł hrabiego Lytton. Dziadkiem Victora był pisarz Edward Bulwer-Lytton, autor „Ostatnich dni Pompejów”. Victor był czwartym synem, ale dwaj starsi bracia zmarli w dzieciństwie, więc po śmierci ojca w 1891 roku, jako piętnastolatek, odziedziczył tytuł hrabiowski i rodową siedzibę w Knebworth w hrabstwie Hertfordshire. Jedna z jego sióstr, Constance Lytton, była znaną sufrażystką, więziona i karmiona siłą w czasie protestów głodowych, druga, Emily, wyszła za architekta Edwina Lutyensa.

Ukończył Eton College i Kolegium Trójcy Świętej w Cambridge. W 1902 roku zajął miejsce w Izbie Lordów jako konserwatysta i ożenił się z Pamelą Plowden, w której wcześniej kochał się młody Winston Churchill. Pod wpływem siostry został jednym z nielicznych w swoim obozie zwolenników praw wyborczych kobiet. W 1910 roku przewodniczył ponadpartyjnemu komitetowi, który przygotował projekt ustawy przyznającej części kobiet prawo głosu. Ustawa nie przeszła, ale Lytton pozostał wierny tej sprawie.

Admiralicja, India Office i Bengal

Karierę urzędniczą zaczął późno, w czasie pierwszej wojny światowej, gdy koalicyjny rząd potrzebował ludzi. Od 1916 do 1920 roku zajmował różne stanowiska w Admiralicji, a w 1919 roku został członkiem Tajnej Rady. W latach 1920–1922 był podsekretarzem stanu w India Office, ministerstwie do spraw Indii, w czasie, gdy Indie wprowadzały ograniczony samorząd prowincji, tak zwaną diarchię, a Gandhi prowadził pierwszą wielką kampanię niewspółpracy z władzami brytyjskimi.

W lutym 1922 roku Lytton został gubernatorem Bengalu, najludniejszej prowincji Indii Brytyjskich, ze stolicą w Kalkucie. Rządził nią do 1927 roku, w burzliwym okresie. Partia Swaraj Chittaranjana Dasa, która zdobyła silną pozycję w radzie prowincji, sparaliżowała diarchię, odmawiając pieniędzy na pensje ministrów, i gubernator musiał przejąć resorty, które miały podlegać indyjskim ministrom. Jednocześnie działały w Bengalu tajne organizacje rewolucyjne, które dokonywały zamachów na urzędników. W październiku 1924 roku władze Bengalu, na mocy nadzwyczajnego rozporządzenia, aresztowały bez sądu dziesiątki działaczy, wśród nich młodego Subhasa Czandrę Bose, którego wywieziono do więzienia w Mandalaj w Birmie. Ten sam Bose w czasie drugiej wojny światowej współpracował z Niemcami i Japonią i dowodził sformowaną pod japońskim patronatem Indyjską Armią Narodową. W połowie lat 20., w czasie urlopu wicekróla, Lytton przez kilka miesięcy zastępował go na stanowisku, które niegdyś zajmował jego ojciec.

W Genewie

Po powrocie z Indii Lytton przewodniczył w 1927 roku delegacji Indii na Zgromadzeniu Ligi Narodów, a w 1931 roku był w Genewie delegatem brytyjskim. Uchodził za doświadczonego, sumiennego administratora, który zna Azję, choć nigdy wcześniej nie był w Japonii.

Gdy 18 września 1931 roku Armia Kwantuńska wywołała incydent mukdeński i zaczęła zajmować Mandżurię, Chiny odwołały się do Ligi Narodów. 10 grudnia 1931 roku Rada Ligi postanowiła wysłać na miejsce komisję śledczą. Lytton nie był pierwszym wyborem rządu brytyjskiego. Według badaczy stosunków brytyjsko-japońskich propozycję odrzuciło przed nim kilku innych polityków, a on sam zgodził się dopiero wtedy, gdy Liga podniosła wynagrodzenie. W styczniu 1932 roku Rada zatwierdziła skład komisji: obok Lyttona zasiedli w niej amerykański generał Frank McCoy, francuski generał Henri Claudel, włoski dyplomata hrabia Luigi Aldrovandi Marescotti i niemiecki polityk Heinrich Schnee. Członkowie wybrali Lyttona na przewodniczącego. Stronę chińską reprezentował jako doradca Wellington Koo, japońską dyplomata Isaburō Yoshida.

Komisja Lyttona

Komisja wypłynęła z Europy na początku lutego 1932 roku, przez Stany Zjednoczone i Pacyfik dotarła 29 lutego do Jokohamy i najpierw rozmawiała w Tokio z rządem, wojskowymi i przemysłowcami. Następnie odwiedziła Szanghaj, gdzie dopiero co ustały walki, Nankin, Hankou i Pekin. W Chinach jej członkowie rozmawiali między innymi z Czang Kaj-szekiem i Zhang Xueliangiem. Od drugiej połowy kwietnia do początku czerwca, przez około sześć tygodni, komisja badała sytuację w Mandżurii. W nowo proklamowanym Mandżukuo jej członkowie rozmawiali z Puyi i jego ministrami, z dowódcami Armii Kwantuńskiej i z japońskimi urzędnikami. Japońska policja i żandarmeria pilnowały, by nie kontaktowali się z niepożądanymi rozmówcami, ale do komisji i tak trafiło wiele listów i relacji od Chińczyków, którzy niemal jednogłośnie odrzucali nowe państwo. W lipcu komisja ponownie odwiedziła Tokio, gdzie nowy minister spraw zagranicznych zapowiedział, że Japonia uzna Mandżukuo bez względu na stanowisko Ligi. Raport przygotowano w Pekinie i podpisano 4 września 1932 roku.

Raport, opublikowany 2 października 1932 roku, był dokumentem starannie wyważonym, w czym niemała zasługa Lyttona, który musiał pogodzić odmienne poglądy członków komisji. Francuski generał Claudel nie chciał, by Japonię wprost nazwano agresorem. Raport przyznawał, że Japonia ma w Mandżurii szczególne prawa, że chiński bojkot i chaos wojny domowej szkodziły jej interesom i że powrót do stanu sprzed 18 września nie jest możliwy. Stwierdzał jednak jasno, że operacji wojskowych z 18 i 19 września nie można uznać za uprawnioną samoobronę, a Mandżukuo zorganizowała grupa japońskich wojskowych i urzędników, nie zaś spontaniczny ruch niepodległościowy, i nie ma ono poparcia mieszkańców. Proponował autonomię Mandżurii w ramach suwerennych Chin, wycofanie wojsk i międzynarodowy nadzór. Japonia wcześniej, 15 września 1932 roku, uznała Mandżukuo i odrzuciła raport. 24 lutego 1933 roku Zgromadzenie Ligi przyjęło oparte na nim sprawozdanie, a 27 marca Japonia wystąpiła z Ligi Narodów. Jej delegatem w Genewie był Yōsuke Matsuoka.

Po raporcie

W 1933 roku Lytton otrzymał Order Podwiązki, najwyższe brytyjskie odznaczenie. Ten sam rok przyniósł mu osobistą tragedię: 1 maja jego starszy syn Antony, wicehrabia Knebworth, poseł do Izby Gmin i pilot rezerwy lotnictwa, zginął w katastrofie samolotu podczas próby pokazów lotniczych w Hendon. Lytton poświęcił mu książkę „Antony: A Record of Youth” (1935).

Praca w komisji uczyniła z Lyttona, jak to ujął jeden z historyków, niechętnego eksperta od Dalekiego Wschodu. Przez następne lata zabierał głos w sprawach Chin i Japonii, był rozczarowany odrzuceniem przez Japonię jego propozycji i coraz wyraźniej stawał po stronie Chin, zwłaszcza po wybuchu wojny chińsko-japońskiej w 1937 roku. Należał do tych brytyjskich konserwatystów, którzy wierzyli w Ligę Narodów i w bezpieczeństwo zbiorowe, w czasach, gdy Liga przegrywała kolejne próby: w Mandżurii, w Abisynii i w Hiszpanii. Od 1937 roku przewodniczył radzie spółki London Associated Electricity Undertakings. W 1942 roku wydał wspomnienia z Indii „Pundits and Elephants”.

Druga wojna światowa zabrała mu drugiego syna. Major Alexander, wicehrabia Knebworth, zginął w 1942 roku w drugiej bitwie pod El Alamein. Lytton zmarł 25 października 1947 roku w Knebworth. Część źródeł, w tym Encyclopaedia Britannica, podaje datę 26 października. Ponieważ obaj jego synowie zginęli przed nim, tytuł przeszedł na jego młodszego brata Neville’a.

Znaczenie

Raport Lyttona jest jednym z najważniejszych dokumentów drogi do drugiej wojny światowej na Dalekim Wschodzie. Był pierwszą poważną, międzynarodową próbą ustalenia faktów o agresji jednego z wielkich mocarstw i zrobił to rzetelnie: jego ustalenia o charakterze Mandżukuo potwierdziły późniejsze dokumenty i proces tokijski. Zarazem pokazał granice Ligi Narodów. Komisja pracowała prawie rok, a w tym czasie Japonia stworzyła fakty dokonane. Mocarstwa przyjęły raport, ale nie zamierzały wprowadzać sankcji. Japonia opuściła Ligę bez żadnych konsekwencji, a lekcję tę odebrali Mussolini w Abisynii i Hitler w Europie. Propozycje Lyttona, by Mandżuria pozostała częścią Chin, spełniły się dopiero w 1945 roku, po klęsce Japonii.